Bài tổng quan
Động và tĩnh: đạo ngừng của quẻ Cấn, quẻ Bí
Tĩnh nhất trong 64 quẻ là quẻ Cấn - trơ trơ như núi, nhưng Thoán truyện lại dặn: đáng ngừng thì ngừng, đáng đi thì đi, chứ không phải ngồi yên một chỗ mãi. Nguyễn Hiến Lê đối chiếu chữ tĩnh ấy với thuyết qui căn của Lão Tử, rồi lật sang quẻ Bí để hỏi một câu tưởng chỉ là chuyện trang sức: chất và văn, cái nào mới là gốc...
Mục lục · 1 phần
Núi đứng yên: đạo ngừng của quẻ Cấn
Quẻ Cấn, quẻ Đoái thì tĩnh. Tĩnh nhất là quẻ Cấn; ta vẫn nói trơ trơ như núi. Cấn có nghĩa là núi, là rừng, là tĩnh, là trọng hậu nữa.
Thoán truyện quẻ Cấn giảng: hễ tĩnh thì con người không bị tình dục chi phối, không làm điều ác, không nghĩ tới mình (bất hoạch kì thân) mà cũng quên cả người khác, tức là không phân biệt mình và người, như vậy thì không có lỗi. Ý đó giống ý của Lão.
Nhưng Thoán truyện lại nói thêm:
"Lúc đáng ngừng thì ngừng, đáng đi thì đi, động tĩnh đều hợp thời, thì đạo đó (đạo ngưng) mới sáng sủa" (Thời chỉ tắc chỉ, thời hành tắc hành, động tĩnh bất thất kì thời, kì đạo quang minh).
Đại Tượng truyện khuyên người quân tử chỉ nên ngừng ở chỗ làm trọn bổn phận của mình.
Vậy là Dịch chủ trương động mà cũng trọng tĩnh, nhưng không quá đề cao tĩnh như Lão.
Một vấn đề nữa: Lão chủ trương "qui căn", trở về gốc, về sự chất phác thời nguyên thủy. Muốn vậy thì phải "tuyệt thánh khí trí", "tuyệt xảo khí lợi" (dứt thánh, bỏ trí, dứt trí xảo, bỏ lợi), mà "kiến tố bão phác" (ngoài thì biểu hiện sự mộc mạc, trong thì giữ sự chất phác) - Chương 19. Cái gì người ta gọi là văn minh thì phải bỏ hết - Chương 28, ông nhắc lại: "phục qui ư phác" (trở về chất phác, mộc mạc như gỗ chưa đẽo).
Khổng Tử không cực đoan như vậy, trọng văn minh mà cũng trọng chất phác:
"Chất phác thắng văn nhã thì là người quê mùa, văn nhã thắng chất phác thì là người chép sử (giữ việc văn thư); văn và chất đều nhau mới là người quân tử" (Chất thắng văn tắc dã; văn thắng chất tắc sử; văn chất bân bân, nhiên hậu quân tử - Luận ngữ - Ung dã - 16).
Dịch có vẻ hơi trọng chất (phác) hơn văn (vẻ), và quẻ Bí nói rõ hơn cái ranh giới đó.
Thoán Từ quẻ Bí bảo:
"Làm việc gì mà chỉ nhờ ở trang sức thì lợi chỉ bé nhỏ thôi" (Bí: hanh, tiểu lợi).
Thoán truyện bàn thêm: cái văn về tự nhiên (thiên văn) thì tốt, còn cái văn về nhân tạo (nhân văn) thì nên hạn chế.
Đại Tượng truyện cũng khuyên: việc chính trị nhỏ thì dùng trang sức được, còn việc quan trọng thì đừng nên tô điểm thêm.
Hào 5 dặn thêm: trang sức mà tần tiện thì bị chê cười, nhưng như vậy còn hơn là xa hoa, mà biết trọng cái gốc là sự chất phác, cho nên rốt cuộc vẫn được tốt lành, có hạnh phúc cho dân (Tiểu Tượng truyện).
Hào 6, ý nghĩa còn rõ hơn: lấy sự tố phác như màu trắng (không màu mè gì cả) làm trang sức thì không có lỗi (Bạch bí, vô cữu).
Vậy, Dịch tuy cũng cho có trang sức mới là văn minh như Khổng, nhưng vẫn trọng chất hơn văn, lấy chất làm thể, lấy văn làm dụng; tóm lại hơi chịu ảnh hưởng của Lão.
Nguồn: Nguyễn Hiến Lê, Kinh Dịch – Đạo của người quân tử, Chương VI.
