Sơn Thiên Đại Súc: trời nằm trong núi, tích chứa lớn để chờ ngày rộng mở

Đại Súc là chứa lớn: trời nằm trong núi

Quẻ số hai mươi sáu là Sơn Thiên Đại Súc, thuộc hàng quẻ tốt, tiết khí tháng mười hai. Đại Súc nghĩa là tụ lại, chứa lớn, tích trữ lớn để chờ thời. Trên là Cấn, là núi; dưới là Càn, là trời.

Thiên tại sơn trung, Đại Súc. Quân tử dĩ đa thức tiền ngôn vãng hành, dĩ súc kỳ đức.

Lời Tượng nói trời ở trong núi là quẻ Đại Súc. Người quân tử nhìn quẻ này mà ghi nhớ thật nhiều lời nói và việc làm của người đi trước, những điều đã được tổng kết để lại, để nuôi lấy đức của mình. Người sinh vào tháng hai gặp quẻ này là cách công danh phú quý.

Núi mà chứa được trời thì sức chứa thật lớn

Nguyễn Hiến Lê giảng: trên là núi, dưới là trời; núi mà chứa được trời thì sức chứa của nó thật lớn, cho nên gọi là Đại Súc. Nói về bậc quân tử thì phải chứa tài đức, nghĩa là tu luyện cho tài đức uẩn súc. Trước hết phải cương kiện như quẻ Càn, phải thật thành thực, rực rỡ, có văn vẻ như quẻ Cấn; những đức đó phải mỗi ngày một mới. Phải biết cho đến nơi đến chốn, làm cho đến nơi đến chốn, đủ cả phần hiểu lẫn phần làm. Người nào uẩn súc được như vậy thì được quốc gia nuôi, và khi xã hội gặp gian truân thì cứu được, tức là vượt qua sông lớn, vì ứng với trời, hào năm ứng với hào hai trong quẻ Càn là trời.

Hào cửu tam: hai con ngựa hay đua nhau chạy

Hào dương, hào xấu. Ngựa hay đuổi nhau, tức đua với hào sáu. Hào này hợp với những người làm công việc hậu cần, kinh doanh xe ngựa; sĩ tử dù gian nan vẫn bền chí. Nhưng với những người không biết lo xa thì dễ lâm vào đường cùng.

Lương mã trục, lợi gian trinh, nhật nhàn dư vệ, lợi hữu du vãng.

Ý hào: chịu khó, bền chính thì lợi; ngày ngày chuẩn bị xe cộ và đồ phòng thân thì đi đâu cũng tiện lợi. Toán Hà Lạc nói cùng đi lên, cùng có cách thỏa đáng.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hai hào một và hai đều là dương cương mà đều bị hai hào âm là hào bốn và hào năm ngăn cản, vì tuy cương mà ở trong quẻ nội; không phải thời nào dương cũng thắng âm cả. Tới hào ba này, may có hào trên cùng, cũng là dương, ứng với mình như một đồng chí. Cho nên cả hai hăng hái như hai con ngựa tốt đua nhau chạy. Nhưng hăng hái mà không nhớ rằng trên đường còn nhiều gian nan, không luyện tập đề phòng hàng ngày thì không tiến được xa; nên lời hào khuyên như trên.

Phan Bội Châu phụ chú: quẻ Đại Súc thuộc về thời đại âm ngăn cản dương, duy hào ba với hào sáu trên là hào dương cả, nên không ngăn nhau mà lại đồng loại tương trợ. Đó là tuy trái với thời đại chung của quẻ Đại Súc mà lại đúng với thời đại riêng ở trong quẻ. Nên lời hai hào đều được lợi, hanh thông.

Người mệnh hợp cách có thừa học vấn, tài đức để làm việc lớn. Trong lời Kinh có chữ ngựa, chữ đồ hộ thân, gợi ý có thể giữ chức chỉ huy bộ đội xe pháo, kỵ binh, vệ binh; dễ phát về đường binh nghiệp, có tài đức làm việc lớn. Người mệnh không hợp cách hành động càn bậy, dù cùng đi với người quân tử vẫn cứ gian nan; là kẻ bóc ngắn cắn dài, không biết phòng xa, hậu vận xấu.

Về vận hạn: giới quan coi về xe ngựa; kẻ sĩ đợi thời; người thường được người trên tín dùng, nhưng cũng bôn tẩu gian nan, sau mới thành.

Hào lục tứ: cùm sừng con nghé khi sừng còn chưa nhú

Hào âm. Cùm gông sừng con nghé là tốt nhất, để nghé khỏi chạy nhảy hại sức.

Đồng ngưu chi cốc, nguyên cát.

Toán Hà Lạc nói ngăn điều ác ngay từ lúc đầu thì làm được điều tốt.

Nguyễn Hiến Lê giảng: trong quẻ Đại Súc, hào âm này tuy là âm vẫn ngăn chặn được hào một dương, vì tuy nó âm nhu nhưng hào ở đầu quẻ là dương còn non, như con nghé mới nhú sừng; nếu kịp thời ngăn cản ngay, chặn sự hung dữ của nó lại thì không tốn công mà kết quả rất tốt. Đại ý là phải đề phòng ngay từ khi họa mới có nguy cơ chớm phát.

Phan Bội Châu phụ chú: lời hào này tuy chuyên nói hào bốn với hào một, nhưng lấy ý thánh nhân mà suy ra, thì làm vua dạy dân, làm thầy dạy trò, làm cha dạy con, làm chồng dạy vợ, cho đến làm bạn muốn bảo bạn nhau, thảy nên học ý nghĩa hào này. Muốn ngăn cấm điều ác, muốn bít tắc điều tà, tất phải gấp lo từ lúc mới manh nha. Tà ác chưa kịp bùng mà việc giáo hóa còn dễ lần lần thấm nhuần từ bước đầu trở đi thì người ác cũng có thể hóa làm người thiện. Nếu chờ khi tà ác đã phát hiện, măng đã thành tre, mà lúc đó mới lo cấm chỉ thì tuy có thánh nhân dạy nó cũng khó khiến nó cải tâm mà biến chất được. Câu cùm sừng nghé lúc mới nhú sừng chính là nghĩa ấy. Tục ngữ có câu dạy con từ thuở còn thơ, dạy vợ dạy thuở bơ vơ mới về; nghĩa tuy chưa hoàn toàn, cũng là ý cùm vào sừng trâu non vậy.

Ông lại phụ chú: cùm vào sừng trâu non chỉ là cách nói thí dụ; trâu còn non thì sừng chưa mọc ra, cùm để vào đâu? Nghe ra thì vô lý, nhưng ý thánh nhân cốt bảo ta ngăn điều ác từ khi nó chưa phát lộ, tượng như trâu chưa có sừng mà dự bị cùm sẵn đó. Người học Dịch chớ nên câu nệ ở mặt chữ.

Người mệnh hợp cách hoặc làm chuyên khoa nhi đồng, hoặc thi đỗ cao, phú quý song toàn; thường là nhà giáo, thầy thuốc, người đỗ đạt cao, được trọng vọng. Người mệnh không hợp cách chỉ gần quý nhân thôi, tài nhỏ, việc nhỏ; thường là người tầm thường, phải nhờ người khác giúp mới có công ăn việc làm.

Về vận hạn: giới quan và giới sĩ thăng chuyển; người thường có chuyện mừng, thêm trâu bò, của cải.

Hào lục ngũ: bẻ gốc cái dữ của con heo bằng cách thiến, không bằng cách nhổ nanh

Hào âm, hào tốt. Ngăn được răng nanh của con heo đã bị thiến, mất thế dữ tợn, tốt. Ý hào cho mọi việc: như người đã biết ngăn ngừa điều ác tận gốc, chẳng khác gì con lợn đã bị thiến, dù có răng cũng không còn hung dữ.

Toán Hà Lạc nói chế ngự được điều ác ngay từ gốc.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào hai là dương đã già giặn, không non nớt như hào một, cho nên dữ hơn hào một, ví như nanh con heo rừng. Hào năm muốn chặn nó mà chỉ bẻ nanh con heo thôi thì nó vẫn còn hung. Tốt hơn hết là thiến nó để nó hết dữ; lúc đó dù nó còn nanh cũng không hay cắn nữa. Hào năm chặn được hào hai là nhờ cách đó: trừ tận gốc, không tốn công mà kết quả rất tốt.

Phan Bội Châu giảng: hễ người ác trong thiên hạ, nó vẫn có sức cương cường, tượng như heo có nanh sắc. Tiểu nhân vì có sức cương cường mới nảy ra thủ đoạn làm ác. Nếu ta chỉ theo thủ đoạn của nó mà trừng trị, nhưng sức cương cường của nó vẫn y nhiên thì nó hết thủ đoạn này lại nảy ra thủ đoạn khác, biết bao giờ trừ cho xong. Tượng như heo hay cắn người là nhờ có nanh sắc. Nếu ta phòng bị mà bẻ được nanh nó rồi, nhưng tính cương táo của nó vẫn y nhiên thì cũng chưa khiến nó trầm phục. Thánh nhân vì thế dạy cách cấm chỉ người ác trong thiên hạ không cần trừ ở nơi thủ đoạn của nó, mà cốt trừ ở nơi nguyên động lực của nó, lựa cho được cơ hội, nắm cho được mấu chốt, khiến nó mất sức cương cường thì dầu nó có thủ đoạn nữa cũng không làm gì được. Tượng như trị heo không cần trị ở nơi nanh mà cốt trị ở nơi thế của nó. Nó sở dĩ cương táo vì nó có cái thế; đã cắt cái thế của nó rồi thì dầu còn nanh cũng không hay cắn nữa. Trừ người ác mà dùng một cách kín đáo, ngự heo mạnh mà dùng một cách thiến, sự thực tuy khác nhau xa mà kế hay diệu vẫn như nhau: chỉ là có thời cơ, tìm cho được cái gốc, cắt cho hết rễ thì công phu vừa phải mà hiệu quả lớn. Nên lời hào này theo mặt chữ thì thật cạn, mà theo ý nghĩa thì thật sâu. Từ trước đến nay những việc trừ ác thường chỉ dùng uy hình, lấy cái chết dọa dân, mà dân không sợ chết.

Ông dẫn Lão Tử có câu: dân không sợ chết, mà hay gì cứ đem cái chết dọa dân. Trừ ác mà như thế thì càng trừ càng vô công. Duy như hào năm, biết rình cơ hội mà trừ cho đến cái bản, thì người trên không mệt, người dưới không đau, mà tự nhiên thay đổi được phong tục, chính là hạnh phúc cho thiên hạ vậy.

Người mệnh hợp cách tài đức lớn, lập công lớn, hưởng phú quý; là người có tài đức lớn, chế áp được điều ác, lập công to. Người mệnh không hợp cách chí nhỏ, lợi nhỏ, có việc mừng nhỏ; là người có uy lực tại một địa phương.

Về vận hạn: giới quan và giới sĩ thăng tiến; người thường nhiều việc vui mừng. Đức to phù tá công huân, bình yên cũng được dự phần chính trung.

Hào thượng cửu: đường trời thông suốt, sao mà hanh thông đến thế

Hào dương. Nhiều cơ may thăng tiến trong công tác, trong thi cử, trong kinh doanh; dễ tìm kiếm việc làm, nhiều tin vui. Sao mà đường trời hanh thông thế.

Toán Hà Lạc nói tích chứa càng nhiều thì lúc thổ ra càng rộng lớn.

Phan Bội Châu giảng: hào này có nghĩa của toàn quẻ. Ngăn cản từ hào một lên đến đây là cùng rồi; cản đã cùng thì tất nhiên phải rộng mở, mở thật rộng thì rất hanh thông, nên lời hào nói rằng đường trời sao thông suốt. Giữa chốn hư không bát ngát, mây bay chim lượn, cực kỳ tự do, phía trước không ai ngăn đón, phía sau không ai xô đẩy, tứ bề thông suốt, khiến cảm thán, mừng mà kêu lên: sao mà hanh thông đến vậy.

Ông phụ chú: toàn sáu hào quẻ Đại Súc chiếu ứng với nhau. Ba hào Càn trên là có thế lực, ngăn cản được người; ba hào Càn dưới là thế lực non mà bị ngăn cản. Hai cặp hào một với bốn, hai với năm ở vào thời còn ngăn cản. Đến cặp hào ba và sáu thì hợp chí cùng tiến, gặp thời, gặp dịp; nên ngựa đuổi nhau ở hào ba, đường trời hanh thông ở hào sáu. Cặp đôi ngựa đua mà dong ruổi đường trời, ý nghĩa thú vị chiếu ứng nhau như thế.

Người mệnh hợp cách công lớn, danh cao, mở hội hòa bình, đương thời trọng vọng; là người có công trạng lớn, phúc lộc dồi dào. Người mệnh không hợp cách chí lớn, mưu cao thì vạ lại to; cũng có chí lớn công to nhưng cũng nhiều tai vạ.

Về vận hạn: giới quan và giới sĩ thăng tiến; người thường hanh thông, được lợi. Vui mừng, cảnh vật phong quang, trước sau ngày tháng miệt mài êm đềm.

Nguồn: Hà Lạc Lục Thập Tứ Quẻ.