Phong Hỏa Gia Nhân: gió từ lửa ra, nền nếp một nhà đi trước việc nước

Gia Nhân là người trong một nhà: gió từ lửa ra

Quẻ số ba mươi bảy là Phong Hỏa Gia Nhân, thuộc hàng quẻ tốt, tiết khí tháng sáu. Gia Nhân là người trong một nhà, cùng nhau hòa thuận vui vẻ. Trên là Tốn, là gió; dưới là Ly, là lửa.

Phong tự hỏa xuất, Gia Nhân. Quân tử dĩ ngôn hữu vật nhi hành hữu hằng.

Lời Tượng nói gió từ lửa phát ra là quẻ Gia Nhân. Người quân tử nhìn quẻ này mà lời nói phải có sự thực, việc làm phải theo đạo Hằng, nghĩa là thường xuyên, trước sau như một. Người sinh vào tháng sáu gặp quẻ này là cách công danh phú quý.

Đàn bà giữ chính trong nhà, đàn ông giữ chính ngoài nhà

Nguyễn Hiến Lê giảng: Gia Nhân là người trong một nhà. Lời Thoán nói người trong nhà, hễ đàn bà mà chính đáng thì có lợi. Quẻ nội là Ly, sáng suốt; quẻ ngoại là Tốn, thuận. Ở trong thì sáng suốt, xử trí không hồ đồ; ở ngoài thì thuận; như vậy việc tề gia sẽ tốt đẹp. Nói rộng ra việc nước cũng vậy, vì người trong một nước lấy nước làm nhà; mà việc thế giới cũng vậy, vì mỗi nước như một người, cả thế giới như một nhà.

Quẻ này, quẻ nội Ly là trung nữ, quẻ ngoại Tốn là trưởng nữ; hào hai âm làm chủ quẻ nội, hào bốn âm làm chủ quẻ ngoại, hai hào đó đều đắc chính cả, cho nên nói đàn bà mà chính đáng thì có lợi. Tuy chỉ nói nữ chính đáng thôi, nhưng cũng cần hiểu nam cũng phải chính đáng, vì nếu nam không chính đáng thì nữ làm sao chính đáng được.

Lời Thoán còn giải thích: đàn bà chính đáng ở trong, ám chỉ hào hai âm ở vị âm trong quẻ nội, mà đàn ông chính đáng ở ngoài, ám chỉ hào năm dương ở vị dương trong quẻ ngoại; đàn bà lo việc nhà, đàn ông lo việc ngoài, cả hai đều giữ đạo chính, đó là hợp với nghĩa lớn của trời đất. Nam nữ nói chung, gồm cha mẹ, con cái, anh chị em, vợ chồng, ai nấy đều phải giữ đạo chính hết, chứ không phải chỉ có người dưới phải chính đáng, chỉ có vợ phải chính đáng, còn người trên, chồng, không phải giữ đạo mà được. Ngày nay nói nam nữ bình đẳng là nói về tư cách, đạo đức thì nam nữ đều có bổn phận, trách nhiệm ngang nhau, quyền lợi cũng vậy. Những ý trên không có gì trái nghĩa nhau mà bổ sung cho nhau.

Nguyễn Hiến Lê giảng lời Tượng: xem tượng quẻ này, gió từ lửa phát ra, người quân tử hiểu rằng trong thiên hạ việc gì cũng phát ra từ bên trong; muốn trị nước thì phải trị nhà, muốn trị nhà thì trước hết phải tu thân. Việc tu thân cốt ở hai điều: nói phải có thực lý, thực sự, không nói suông, vu vơ; làm theo đạo Hằng, là trước sao sau vậy, quán triệt từ đầu tới đuôi, đừng thay đổi hoài.

Về dự báo, quẻ chỉ vận thế thuận lợi, bình an, trong ngoài đoàn kết, gia đạo yên vui; có cơ hội để hoàn thành sự nghiệp, có thể đạt công thành danh toại. Tài vận tốt, nhiều cơ hội kinh doanh phát đạt, phúc lộc dồi dào; xuất hành tốt; thi cử dễ đậu; kiện tụng nên hòa giải; bệnh tật ốm đau chóng qua khỏi; tình yêu thuận lợi, tìm được người ý hợp tâm đầu; hôn nhân dễ thành lương duyên. Rồi đây gia đạo thịnh, âm đức nhờ tổ tông.

Hào sơ cửu: ngăn ngừa tật xấu ngay khi vừa có nhà

Hào dương, hào tốt. Ngăn ngừa từ lúc mới có nhà thì không còn ăn năn gì cả; biết tề gia thì biết trị quốc.

Nhàn hữu gia, hối vong.

Toán Hà Lạc nói giữ chính được đạo nhà thì chẳng thiếu khuyết gì.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này dương cương ở đầu quẻ Gia Nhân, chính là lúc mới có nhà; nếu biết đề phòng, ngăn ngừa ngay các tật như lười biếng, xa xỉ thì không có gì phải ăn năn. Ý hào này cũng như câu tục ngữ của ta: dạy con từ thuở còn thơ, dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về.

Phan Bội Châu phụ chú: xưa nay ở với người thiên hạ chỉ có một chữ nghĩa mà thôi, còn ở với người nhà thì đã chữ nghĩa lại kiêm cả chữ ân. Nghĩa quá nặng thì hại mất ân, ân quá nhiều thì hại mất nghĩa; muốn cho ân nghĩa vẹn toàn thì lúc đầu phải cẩn thận hết sức. Thánh nhân lựa hào sơ quẻ Gia Nhân mà dạy cho ta mấy chữ ngăn ngừa từ khi mới có nhà, làm khuôn mẫu cho việc tề gia; quả thật nên như thế.

Người mệnh hợp cách tài đức quảng đại, không những lập được nghiệp nhà mà còn dựng được quốc thể, hưởng phú quý; là người có đức hạnh, dựng được nghiệp nhà, giúp được việc nước, phúc lộc lâu bền. Người mệnh không hợp cách cũng là kẻ sĩ cẩn hậu, một đời yên vui; cũng là người thiện, có đức, gia đình nền nếp, sống yên vui.

Về vận hạn: giới quan đương nhiệm đổi sang việc quan trọng, hoặc đương quan trọng thì hóa nhàn, có khả năng, được thăng tiến; kẻ sĩ thi bằng nhỏ, gặp thời, được trọng dụng; người thường lo toan được việc, thành gia thất; tăng ni có nơi trụ trì; người già kém thọ, kinh doanh phát đạt; phụ nữ đảm đang. Trong gia đạo biết đề phòng, việc gì định trước thì không giật mình.

Hào lục nhị: không cầu toại ý ở xa, chỉ lo trong bếp núc

Hào âm, hào tốt. Không cầu toại ý ở xa đâu, mà tại trong bếp núc; giữ chính thì tốt, nhiều cơ may thăng tiến.

Vô du toại, tại trung quỹ, trinh cát.

Toán Hà Lạc nói giữ đạo đàn bà thì đẹp nhà đẹp cửa.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này âm nhu mà ở vị âm, đắc trung đắc chính, là người dâu hay con gái thuận tòng, nhún nhường, nhưng bất tài, ở địa vị thấp, nên không gánh vác nổi việc trị gia, không lãnh trách nhiệm lớn được, chỉ nên lo việc nấu nướng ở trong nhà mà thôi.

Phan Bội Châu phụ chú: quẻ Gia Nhân rất quý trọng tài dương cương, nên các hào ba, năm, sáu thì lời hào nhận làm người trị gia, tức gây dựng, gìn giữ nếp nhà. Duy hào hai âm ở vị âm, lại ở thể quẻ dưới, bản chất quá nhu nhược, không thể gánh nổi việc trị gia, nên bảo chớ cầu toại ý ở xa, hãy lo ngay trong bếp núc. Nếu là những người có tài dương cương thì công việc chẳng phải chỉ có từng ấy mà thôi; cứ xem lời các hào dương sẽ rõ.

Người mệnh hợp cách bình dị gần dân, nhiều người kính mến, đạo nhà hưng thịnh; mệnh nữ thì vượng chồng, lợi con, giỏi công việc nội trợ; là người có đức hạnh, có tài tề gia trị quốc, sự nghiệp vẻ vang. Người mệnh không hợp cách thì cũng thanh nhàn hưởng phúc.

Về vận hạn: giới quan về trung ương, được vinh lộc; kẻ sĩ được học bổng, hay vào nội trú, được hỗ trợ trong học hành thi cử; người thường lập gia đình, của cải tăng bội, lập được nghiệp, phúc lộc dồi dào; nữ mệnh đảm đang, giỏi nội trợ, nuôi dạy con cái, lợi chồng con, lợi gia đạo. Việc nhà trung thuận ắt thành.

Hào cửu tam: nghiêm quá thì ân hận, buông quá thì xấu thẹn

Hào dương, hào bình. Vừa tốt vừa xấu. Người nhà có vẻ nghiêm ngặt, tuy ăn năn, lo nguy vì sợ tổn thương tình thân, nhưng mà tốt; còn như đàn bà con trẻ cười đùa luông tuồng thì về sau hối thẹn.

Gia nhân hạc hạc, hối lệ cát, phụ tử hi hi, chung lận.

Tốt nếu biết nghiêm khắc răn đe từ trước. Xấu nếu buông thả cho sự đam mê rồi mới khắt khe thì hỏng. Toán Hà Lạc nói giữ nghiêm đạo nhà mà vẫn khoan hòa.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này là dương ở vị dương, đắc chính nhưng không đắc trung, quá nghiêm khắc, tuy có lúc phải hối hận, gặp nguy, nhưng kết quả lại tốt vì nhà có trật tự; trái lại nếu quá dễ dãi, để cho dâu con luông tuồng thì nhà sẽ suy loạn mà phải hối tiếc.

Phan Bội Châu phụ chú: chữ quá nghiêm và chữ quá khoan đối lập với nhau. Quá nghiêm, quá khoan đều chưa phải đạo trung. Nhưng trong đạo trị gia, thà quá nghiêm còn hơn quá khoan, nên một đàng là tốt, một đàng là hối thẹn. Hào ba dương ở chính giữa quẻ, hai hào dưới trông lên, tượng như một ông chủ, nên thánh nhân dạy cho đủ hai phương diện.

Người mệnh hợp cách nghiêm chỉnh giữ uy, quả quyết giữ nghĩa, làm cho nhân tâm nể sợ thì mới tốt về sau; là người biết lo trước phòng sau, giữ được nghiệp nhà, gia phong nền nếp. Người mệnh không hợp cách mừng giận thất thường, trên dưới lẫn lộn, tất gia nghiệp phải đi đến điêu tàn; là người không biết phòng xa, thả lỏng lúc đầu, khắt khe về sau, thiếu công bằng, thiên vị, khó thành nghiệp lớn, làm loạn gia, bại sản.

Về vận hạn: giới quan nghiêm mà khoan thứ; kẻ sĩ tiến thủ bình thường; người thường nửa mừng nửa lo, phòng đam mê. Trị gia phòng trước thì yên, heo đi chó cắn chẳng quên việc gì.

Hào lục tứ: làm cho nhà giàu thịnh, tốt lắm

Hào âm, hào tốt. Làm cho nhà hưng thịnh, rất tốt.

Phú gia, đại cát.

Toán Hà Lạc nói làm lợi cho nước, cho nhà; có đức.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này âm nhu, đắc chính, ở vào quẻ ngoại Tốn, địa vị cao, như bà mẹ có trách nhiệm làm cho nhà giàu thịnh lên. Theo Phan Bội Châu, gia đạo hưng thịnh bao gồm sự hòa hợp mọi người, trên ra trên, dưới ra dưới.

Phan Bội Châu phụ chú: xem lời bốn hào rất có thứ tự. Hào một là bắt đầu trị gia, cần nhất là gia giáo nên nói chữ ngăn ngừa, nghĩa là trong nhà cần có khuôn khổ. Đến hào hai là khi đã có gia giáo rồi, tất cần phải đầy đủ việc ăn, nên chú trọng việc bếp núc. Tiến đến hào ba là khi đủ giáo, đủ dưỡng rồi, đã có kẻ trên người dưới, kẻ thầy người tớ, người nhà đông đúc rồi, tất phải có kỷ cương trật tự, nên phải quá nghiêm mới được tốt. Tiến lên hào bốn âm, ở vào vị cao, chính là gia chủ, chỉ lo trị gia, khuôn thước thế nào, tổng hợp các cách ăn ở trên kia sao cho nghiệp nhà hưng thịnh, sắp đặt trong một nhà mà phát trước sau, thưa mau, thứ tự như thế. Chúng ta muốn nghiệp nhà hưng thịnh, tất phải đủ ngần ấy việc, ngần ấy người.

Người mệnh hợp cách có đức nhu thuận, luyện thành tài, làm cho nước vững bền, cuộc sống yên vui, dân đồng tình; là người có tài đức, chấn hưng được việc nhà việc nước, phúc lộc cao dày. Người mệnh không hợp cách cũng no đủ, làng xóm yên lành; cũng giàu sang, an cư lạc nghiệp.

Về vận hạn: giới quan có lộc, nên giàu, nhiều cơ may thành đạt, thành danh; kẻ sĩ được ân thưởng, thăng tiến lớn; người thường buôn bán có lợi, người cô quả gặp người thân, kinh doanh phát đạt. Ngày dùng đức phong lưu, thuyền đi đây đó doanh mưu gặp thời.

Hào cửu ngũ: bậc đứng đầu đến nhà, đừng lo, tốt

Hào dương, hào tốt. Ông vua, bậc đứng đầu, thâu lẽ mà cũng có gia thất thì đừng lo gì, tốt đầy, vì có hào hai ứng.

Vương cách hữu gia, vật tuất, cát.

Toán Hà Lạc nói lời nói có sự thực, việc làm có nền nếp.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này dương cương, đắc trung, đắc chính, lại có hào hai âm ở dưới ứng với mình, cũng trung, cũng chính, như có người nội trợ hiền giúp đỡ mình, không còn lo lắng gì nữa, tốt. Lời hào này biểu là chủ nhân trong nhà, còn có thể hiểu là bậc nguyên thủ trong nước.

Phan Bội Châu phụ chú: hào một dương ngăn ngừa khi mới có nhà là đạo nhà lúc bắt đầu; hào năm dương nói khéo trị nhà là đạo nhà khi đã thành; đạo nhà đã thành nên nói rằng không lo, tốt. Còn như hào ba dương, đạo nhà đương lúc giao thời trên dưới, nên phải trải qua hối tiếc mới đến tốt. Hào bốn âm là ngôi mẹ trong nhà thì làm cho hưng thịnh mới được tốt. Đến hào năm dương là ngôi cha trong nhà thì làm cho được việc khéo trị nhà mới được tốt; chữ khéo có ý tới cực điểm. Trong năm hào có chương trình, thứ tự: hào sơ là tạo nguyên nhân, hào năm là kết quả. Một nhà nhỏ như vậy, đến một nhà lớn như nước, như thiên hạ cũng như vậy. Đó là thâm ý của thánh nhân, chớ nhận lầm chữ Gia là nhà mà thôi; xem chữ nhà đặt dưới chữ nguyên thủ thì đủ hiểu.

Người mệnh hợp cách ngôn hạnh đều đúng mực, có người giúp đỡ, cái tốt tự đến; là người có đức hạnh, khiêm nhường, cơ may tự đến, hiển đạt vinh hoa. Người mệnh không hợp cách cũng có cương có nhu, đức nghiệp đều tốt; cũng là người có đức hạnh, có sự nghiệp hiển vinh.

Về vận hạn: giới quan hiển đạt; kẻ sĩ thành danh; người thường gặp quý nhân, kinh doanh gặp tài vận, phát đạt, phúc lợi nhiều. Ngôi tôn đẹp, khỏi phải cầu; đông tây thuận bước, ngẩng đầu trời soi.

Hào thượng cửu: có lòng tin, thêm oai nghiêm, sau rốt được tốt

Hào dương, hào tốt. Có tin tưởng, thêm oai nghiêm nữa thì rốt cuộc được tốt.

Hữu phu, uy như, chung cát.

Toán Hà Lạc nói phải chính đáng việc nhà để đi đến kết quả thì mới tốt.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này ở trên cùng quẻ Gia Nhân, tức lúc gia đạo đã hoàn thành. Người trên chỉ cần thành tín là người dưới tin, lại nghiêm trang nữa thì sẽ được tốt đẹp lâu dài. Ông nhắc: sáu hào không có hào nào xấu, nhưng ba hào đầu đều có lời răn bảo, hào một phải phòng ngừa từ lúc đầu, hào hai phải giữ đạo chính, hào ba coi chừng nghiêm quá thì hối hận, nguy; tới hào bốn và hào năm thì kết quả rất tốt; hào cuối chỉ cách giữ được sự tốt đẹp đó tới cùng.

Phan Bội Châu phụ chú: chúng ta mới biết đạo tề gia quan trọng nhất ở nửa đoạn đầu; nửa đoạn đầu mà đã hay thì nửa đoạn cuối chỉ là vun đắp lớn thêm, thêm tốt, nối dài nữa là xong. Nên lời hào bốn, năm rặt là vui vẻ, thong thả. Cái hạnh phúc của đoạn sau là kết quả gian nan của đoạn trước. Nhưng đến hào sáu trên cùng, thánh nhân lại dạy rằng ta có niềm tin, có uy; còn lời Tượng thì thêm mấy chữ về việc trở lại trong mình.

Ông cảm khái: ôi, nước lấy gốc ở nhà, nhà lấy gốc ở thân. Nếu bản thân đã chẳng trau dồi tính nết, tu rèn đức nghiệp, vun trồng tài học, chỉ chơi bời cho qua tháng ngày, giả dối để lừa chúng bạn; thân đã như thế thì bảo thân đã không nổi, còn nói gì đến quốc gia xã hội nữa.

Người mệnh hợp cách có văn có võ, có uy tín, là người hoàn hảo đối với dân, với nước; là người quyền cao, chức trọng, phúc lộc lâu bền. Người mệnh không hợp cách cũng cương nhu đầy đủ, đức rộng phúc dày; cũng là người giàu sang có phúc lộc, cuộc sống an vui.

Về vận hạn: giới quan ngôi cao, quyền trọng; kẻ sĩ tiến thủ, thành danh; người thường kinh doanh đắc ý; mệnh nữ là người vợ hiền, có đức hạnh. Danh cao quyền trọng tột vời, tuyết khua vó ngựa, non phơi bách tùng.

Nguồn: Hà Lạc Lục Thập Tứ Quẻ.