Thuần Tốn: gió nối gió, kẻ nép dưới giường và bài văn đuổi cá sấu

Tốn là thuận: gió nối theo gió, thuận mà đi vào việc

Quẻ số năm mươi bảy là Thuần Tốn, thuộc hàng quẻ tốt, ứng với tháng tư. Tốn nghĩa là thuận, thuận để mà đi vào một công việc nào đó; có êm đềm mới thành công. Cả quẻ trên lẫn quẻ dưới đều là Tốn, tượng hai luồng gió nối nhau.

Tùy phong, Tốn. Quân tử dĩ thân mệnh hành sự.

Lời Tượng nói gió theo nhau là quẻ Tốn, tức thuận. Người quân tử nhìn đó mà ban ra mệnh lệnh để làm việc.

Người sinh vào tháng tư gặp quẻ này là cách công danh phú quý; sinh vào mùa xuân hay mùa hạ cũng được phúc dày. Câu thơ của quẻ đại ý rằng trên non chẳng thấy mắt xanh, bên sông gặp gỡ tâm tình thương nhau; về sau ắt sang giàu, nhờ ơn tri ngộ, công đầu hiển vinh.

Thuận thì hanh thông chút ít, phải có việc để đi và bậc đại nhân để tin theo

Nguyễn Hiến Lê giảng: lời Thoán nói thuận thì được hanh thông chút ít; tiến hành thì có lợi; lựa bậc đại nhân mà tin theo thì có lợi. Quẻ này mỗi quẻ đơn có một hào âm nằm dưới hai hào dương, nghĩa là âm phục tòng dương, nên gọi là Tốn. Tiểu nhân phục tòng quân tử thì có thể tốt, nhưng phải có việc để tiến hành chứ không phải chỉ ở yên mà tốt; lại phải lựa bậc đại nhân, tức người có tài đức, mà tin theo.

Đại nhân trỏ hào hai và hào năm, đều cương mà đắc trung; tiểu nhân là hào một và hào bốn. Nhất là hào năm, đắc trung lại đắc chính nữa, hào một và hào bốn đều phải theo hào ấy.

Lời Đại tượng truyện giảng: trên là gió, dưới là gió, tức có hai luồng gió nối tiếp nhau. Người quân tử tiếp tục ban ra mệnh lệnh để thi hành chính sự, mà thiên hạ phục tòng, cũng như vạn vật ngả theo gió.

Hào sơ lục: tiến lui do dự, chỉ lợi khi có chí cứng của người dũng

Hào âm, hào tốt. Hào tốt cho nhà binh, không tốt cho người thường. Tiến lùi do dự, chỉ có lợi nếu theo đạo chính của hạng người vũ dũng; âm cần dương để điều hòa.

Tiến thoái, lợi vũ nhân chi trinh.

Hà Lạc nói nên quả quyết.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này âm nhu ở dưới cùng quẻ Tốn, là người nhu thuận thái quá, còn nghi ngờ, không cương quyết, lúc tiến lúc lui, không làm được gì. Lời hào khuyên phải theo cái chí kiên cường của hạng người vũ dũng thì mới trị được tật nghi hoặc.

Người mệnh hợp cách văn có tiến, võ có công, lợi ở ngoài, trước nghịch sau thuận. Người mệnh không hợp cách chỉ làm được việc nhỏ, làm lớn sẽ tai hại; về nghề nghiệp thường bỏ gốc theo ngọn; được sức thợ thuyền.

Về vận hạn: quan chức tiến thoái bất định, kiêm quyền, trong khó có dễ; giới sĩ vào văn lợi hơn vào võ; người thường có cái mất cái được. Số xấu hay bị nghi ngờ, dèm pha. Câu thơ của hào nói tính mềm chỉ lợi khi có thêm uy dũng.

Hào cửu nhị: nép dưới giường, dùng thầy Sử, thầy Vu mà lòng thành không giả

Hào dương, hào tốt. Hào tốt đối với những người nhu thuận, cúi mình cầu người. Hào này đắc trung nhưng không đắc chính, vì dương ở vị âm, nên phải ép mình nhu thuận.

Tốn tại sàng hạ, dụng sử vu phân nhược, cát vô cữu.

Tốn thuận như nép mình dưới giường, dùng thầy Sử để cúng, thầy Vu để cầu trời, rối rít bịn rịn như thế thì mới tốt, không có lỗi. Hà Lạc nói đi đúng đường cửa người hiền, làm việc nước.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này là dương mà lại ở vào vị âm trong thời Tốn, tức thời thuận, nên quá thuận đến nỗi nép ở dưới giường. May mà đắc trung, không phải kẻ siểm nịnh mà lại có lòng thành; trong việc tế thần mà như vậy thì tốt, không có lỗi. Sử là chức quan coi việc tế; Vu là chức quan coi việc trừ tai họa, như đồng cốt.

Phan Bội Châu phụ chú: hào này lấy việc tốn thuận như nép mình dưới giường làm ví dụ về thủ đoạn của hào hai dương, làm ra vẻ rụt rè, e sợ, nép mình lại. Đọc Dịch đến hào này chớ nhận lầm lời văn là sự thật như thế. Sử Tàu có chuyện Hàn Xương Lê bị đày đến Triều Châu, đi qua núi Hành Sơn thì mây tuyết mù mịt không thấy đường, bèn thành tâm cầu đảo, bỗng chốc mây bay tuyết tan. Khi ấy Triều Châu thường có họa cá sấu, làm hại nhiều người; dân còn lạc hậu, bảo cá sấu là thần nên không dám động đến.

Ông chuẩn bị cung tên, vũ khí để trừ họa cho dân. Trước hết ông làm bài văn tế cá sấu, bảo rằng nếu đúng là thần thì hãy lánh ra biển; nếu không thì quan Thái thú sẽ giết sạch. Thình lình sau hai ngày, sấm gió nổi lên dữ dội, bao nhiêu cá sấu theo gió trôi ra biển hết, từ đó dân Triều Châu hết họa cá sấu. Sử nhà Đường còn chép lại bài văn tế cá sấu ấy. Tốn thuận như nép dưới giường, dùng thầy Sử, thầy Vu với lòng thành cầu trời để qua lúc rối ren, tránh được họa, giống hệt câu chuyện trên.

Người mệnh hợp cách đức lớn, biện pháp hay mà vẫn khiêm tốn, công danh hiển đạt, có thể giữ chức biên soạn lịch sử. Người mệnh không hợp cách thì làm việc quy mô nhỏ, hoặc làm thầy thuốc, thầy số, tăng ni; vào cuộc hành động thường rụt rè, tâm trạng không nhất quán.

Về vận hạn: quan chức có thay đổi, hoặc sang ngành ngôn luận, sử quán; giới sĩ thành danh; người thường thành thực nên người cảm phục, kinh doanh được việc. Câu thơ của hào nói ngồi cao thấy thấp đừng chê; tâm thành cầu nguyện, tai nguy sạch liền.

Hào cửu tam: thuận luôn miệng, nghĩ đi nghĩ lại mà chẳng dám làm

Hào dương, hào xấu. Thuận luôn luôn, đáng hối thẹn.

Tần tốn, lận.

Hà Lạc nói không khéo tốn thuận nên mắc lỗi.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này quá cương vì dương ở vị dương, lại bất trung, nóng nảy kiêu căng, thất bại nhiều lần, sau mới làm bộ tự hạ, thuận tòng; nhưng thuận tòng quá thức, việc gì cũng thuận dù không phải lúc, nên đáng xấu hổ. Một nhà nghiên cứu Dịch học người Đức giảng rằng suy nghĩ đi suy nghĩ lại nhiều lần, kỹ quá mà không quyết định hành động, cũng xấu hổ.

Người mệnh hợp cách quá cương, không biết hạ mình xuống với người, lấy thế hiếp người, nên bị đời ghét. Người mệnh không hợp cách hay gây hấn, chọc hờn, kiêu ngạo, ngỗ ngược, không ai chịu nổi.

Về vận hạn: quan chức bị khiển trách, cách giáng; giới sĩ có tổn thất; người thường cùng khốn, càng hoạt động càng thất bại thêm xấu hổ. Câu thơ của hào nói như kẻ bắt chước Tây Thi nhăn mặt, thêm bực lại thêm phiền; chờ buổi Long Xà đến, nhờ người đỡ mới yên.

Hào lục tứ: đi săn về chia ba phần, thuận mà có công thì được thưởng

Hào âm, hào tốt. Tốt cho những người trông coi việc quân cơ, nghi lễ. Khỏi ăn năn gì, đi săn được ba phẩm vật.

Hối vong, điền hoạch tam phẩm.

Hà Lạc nói có công thu hoạch được nhiều.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này âm nhu, hào một ứng với nó cũng âm nhu nên không giúp gì được; mà nó lại bị kẹp giữa bốn hào dương ở trên và dưới, xấu. Nhưng nhờ đắc chính, địa vị cao vì ở quẻ ngoài sát hào năm, lại có đức tự khiêm, thuận tòng, nên được trên dưới mến; chẳng những không hối hận gì mà còn được thưởng công. Thời xưa đi săn về được của, chia làm ba phần: một phần để làm đồ tế, một phần để đãi khách, một phần giao cho nhà bếp. Có công lớn mới được chia như vậy.

Người mệnh hợp cách có tài lo việc lớn mà vẫn khiêm nhường, làm đến chức to, hoặc làm tư lệnh quân đội lập công to. Người mệnh không hợp cách cũng là chủ ruộng đất, sung túc, an vui.

Về vận hạn: quan chức hoặc tổng chế ba quân ngoài biên, hoặc làm chức trông coi tế tự; giới sĩ công danh thành tựu; người thường được lợi, được phúc. Câu thơ của hào nói lập công ca khúc khải hoàn, gió Đông thuận tiện, hân hoan ngập trời.

Hào cửu ngũ: đổi mới thì suy tính ba ngày trước và kiểm lại ba ngày sau

Hào dương, hào tốt. Hào vừa đắc chính, vừa đắc trung. Lời hào nói việc gì muốn thay đổi đều phải suy nghĩ kỹ trước sau mới tiến hành.

Trinh cát, hối vong, vô bất lợi, vô sơ hữu chung, tiên canh tam nhật, hậu canh tam nhật, cát.

Giữ chính thì tốt, khỏi ăn năn, chẳng có gì là chẳng có lợi; lúc đầu không tốt nhưng về sau có kết quả. Đinh ninh ba ngày trước kỳ thay đổi, tức là cẩn thận; đo lường kỹ lưỡng ba ngày sau kỳ thay đổi, tức là kiểm thảo; như thế thì tốt. Hà Lạc nói có công vì nghĩa lớn, lại biết hóa thiện nữa.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này ở thời Tốn phải thuận tòng, mà bản thể lẫn vị đều là dương, nên mới đầu không tốt, e có điều hối hận. Nhưng hào đắc trung đắc chính, hợp với tư cách một vị chủ; cứ giữ đức trung, chính ấy thì sau sẽ tốt, hối hận mất hết mà không có gì không lợi. Tuy nhiên muốn kết quả tốt thì trước khi hành động, canh cải, phải đinh ninh cân nhắc cho kỹ, rồi sau khi canh cải phải khảo nghiệm chu đáo.

Người mệnh hợp cách biết đem công về ngay, đem quả về vừa, thẩm xét kỹ càng; tuổi thanh niên khó phát đạt, đến muộn tuổi mới thành công. Người mệnh không hợp cách tuy không được dùng vào việc lớn nhưng cũng có thanh danh, việc phải làm đi làm lại, trước khó sau dễ.

Về vận hạn: quan chức trước trở sau thuận, việc phải có kỳ hẹn, mưu vọng có chuyển biến; giới sĩ nên danh; người thường có phúc, có lợi. Câu thơ của hào nói nguy qua, hối hận cũng qua, trong tay quyền binh thật là tự nhiên.

Hào thượng cửu: thuận quá đà, nép mãi dưới giường đến mất cả đồ hộ thân

Hào dương, hào xấu. Vì quá nhu thuận không xứng với vị trí nên trở thành xấu.

Tốn tại sàng hạ, táng kỳ tư phủ, trinh hung.

Tốn thuận như nép dưới giường, mất cả tiền của và đồ phòng thân, giữ chính cũng xấu. Hà Lạc nói quá tốn thuận nên xấu.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này ở trên cùng quẻ Tốn mà thuận tòng đến cùng cực, như kẻ nép dưới giường, đến nỗi đức dương cương, ví với đồ hộ thân của mình, cũng mất luôn. Cứ giữ thói xấu xa, đê tiện, siểm nịnh ấy thì càng bị họa.

Người mệnh hợp cách khiêm tốn tự hạ khiến kẻ cường bạo cũng mến phục; tuy không được đặc dụng nhưng cũng giữ được bản thân. Người mệnh không hợp cách thô lậu, vất vả, tai ách đến.

Về vận hạn: quan chức và giới sĩ tổn hại đến cùng; người thường có hao tổn, nhưng số tốt thì trong cái xấu có người cứu giúp.

Nguồn: Hà Lạc Lục Thập Tứ Quẻ.