Thuần Đoài: đầm nối đầm, đạo vui khiến dân quên nhọc và quên cả cái chết

Đoài là vui: đầm nối liền đầm, bạn bè cùng giảng tập

Quẻ số năm mươi tám là Thuần Đoài, thuộc hàng quẻ tốt, ứng với tháng mười. Đoài nghĩa là vui vẻ, vừa lòng, hỷ duyệt, có khi là song hỷ. Cả quẻ trên lẫn quẻ dưới đều là Đoài, tượng đầm nối liền với đầm.

Lệ trạch, Đoài. Quân tử dĩ bằng hữu giảng tập.

Lời Tượng nói đầm liền với đầm là quẻ Đoài, tức vui vẻ. Người quân tử nhìn đó mà cùng bạn bè giảng giải, thực tập với nhau.

Người sinh vào tháng mười gặp quẻ này là cách công danh phú quý. Câu thơ của quẻ đại ý rằng được dùng ở phương Tây, cùng nhau giảng tập vui vầy anh em; gió xuân đào lý êm êm, hóa rồng nghìn dặm ngày thêm vầy vùng.

Vui mà hợp đạo chính: dân quên nhọc nhằn, quên cả cái chết

Nguyễn Hiến Lê giảng: lời Thoán nói vui thì hanh thông, hợp đạo chính thì lợi. Đoài là đầm, cũng là thiếu nữ. Nước đầm làm cho cây cỏ tươi vui, sinh vật vui thích; thiếu nữ làm cho con trai vui thích. Vui thích thì hanh thông, miễn là phải hợp với đạo chính, tức ngay thẳng, thành thực, đoan chính. Quẻ Đoài có hai hào dương ở phía trong, một hào âm ở ngoài, nghĩa là trong lòng phải thành thực rồi ngoài mặt nhu hòa; như vậy là hợp đạo chính, tốt.

Lời Đại tượng truyện thiên về tu thân, khuyên người quân tử họp bạn cùng nhau giảng nghĩa lý, đạo đức, rồi cùng nhau thực hành để giúp ích cho nhau, mà hai bên cùng vui vẻ.

Phan Bội Châu phụ chú: giảng ở đây là nghiên cứu, mà nghiên cứu phải đi với thực hành. Người quân tử nên chăm việc họp hành, cùng nhau nghiên cứu, thực nghiệm để tìm ra chân lý.

Ba quẻ có tượng là nữ là Tốn, Ly, Đoài. Lời quẻ Tốn nói hanh chút ít; quẻ Ly nói lợi ở chính bền; quẻ Đoài nói hanh, hợp đạo chính thì lợi. Trong ba quẻ ấy chỉ quẻ Tốn là hanh chút ít, còn hai quẻ Ly và Đoài đều nói phải lợi ở chính bền mới hanh. Còn lời quẻ của ba quẻ có tượng là nam, tức Chấn, Khảm, Cấn, đều không nói đến chữ chính. Bởi vì tính chất âm nhu thường nghiêng về đường bất chính, nên thánh nhân phải răn cho chữ chính. Đó là thâm ý của thánh nhân.

Thoán truyện giảng rộng ra: vui vẻ mà hợp đạo chính thì thuận với trời, hợp với người. Vui vẻ mà đi trước dân thì dân quên cả khó nhọc; vui vẻ mà xông vào chốn nguy hiểm thì dân quên cả cái chết mà cũng xông vào. Đạo vui vẻ làm gương cho dân thật lớn thay, khuyến khích dân không gì bằng. Thoán truyện giảng chữ vui rất hay là ở hai chữ quên. Việc thuận mà vui vẻ làm, đường đời trôi chảy mà vui vẻ đi, chưa phải là hiệu quả của đạo vui. Chỉ khi việc nhọc mà dân vui làm, đường chết mà dân vui đi, có thế hai chữ quên mới cho ta hình dung được hiệu quả của đạo vui. Đâu phải cưỡng bức dân mà được thế? Tâm lý thánh nhân là cốt vì lợi ích của dân, bất đắc dĩ mới phải nhọc đến dân; tạm thời tuy một nhọc mà yên lành được lâu dài, nên dân không lấy sự nhọc làm nhọc. Vì muốn gây hạnh phúc cho dân, bất đắc dĩ phải khiến dân xông vào chốn hiểm nguy, hiểm ở trước mặt mà hạnh phúc theo ở sau lưng, nên dân quên cả cái chết. Đạo vui đến thế, lợi biết dường nào.

Dự báo cho quẻ Đoài: thời vận tốt, được lòng người, nhưng phải giữ miệng và giữ rượu

Quẻ chỉ thời vận tốt, được mọi người yêu mến, nhất là người khác giới. Cần chú ý đề phòng rượu chè, sắc dục và ăn nói quá đà làm hỏng việc. Có cơ hội thành đạt, đường công danh gặp nhiều thuận lợi, dễ thăng quan tiến chức.

Tài lộc dồi dào; thi cử dễ đỗ; bệnh tật do ăn uống sinh ra, dễ nặng; kiện tụng nên tránh vì không hợp với quẻ, hòa giải thì hơn; hôn nhân thuận lợi, tìm được vợ hiền, gia đình vui vẻ.

Hào sơ cửu: hòa vui với mọi người mà không riêng tư với ai

Hào dương, hào tốt. Hòa vui, tốt. Hòa vui đối với mọi người nên được lòng dân.

Hòa đoài, cát.

Hà Lạc nói mang tính hòa thuận, đoàn kết, vừa lòng mọi người.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này dương ở dưới cùng quẻ Đoài, là bậc quân tử mà khiêm hạ; ở trên lại không có tư tình với ai, vì hào bốn cũng là dương chứ không phải âm tiểu nhân. Nên chỉ dùng đạo chính mà hòa thuận, vui vẻ với mọi người, tốt.

Người mệnh hợp cách thấm nhuần cái học của thánh hiền, văn chương là tinh hoa của đất nước, công danh lập sớm, phúc trạch dồi dào. Người mệnh không hợp cách giữ hòa khí, tuy không lộc vị cũng có ruộng vườn vui thú.

Về vận hạn: quan chức hưởng ứng, hiệp lực với nhau, làm nên chính sự tốt đẹp; giới sĩ có bạn tốt cùng tiến; người thường mọi việc đều vừa lòng, vợ chồng hòa thuận, số xấu thì có thể xảy kiện tụng. Câu thơ của hào nói hòa vui chẳng nịnh bợ ai, không điều gượng gạo, sánh vai tốt lành.

Hào cửu nhị: lòng thành giữ được vui, đứng cạnh kẻ nịnh mà không nhiễm

Hào dương, hào tốt. Mọi việc đều có tính đoàn kết, hạnh phúc yên vui; thành công trong công việc, dễ thăng tiến, kinh doanh phát đạt, gia đình hạnh phúc. Tin thực vui vẻ, tốt, khỏi ăn năn gì, vì hào hai đứng đắn, không thân mật với hào ba tiểu nhân.

Phu đoài, cát, hối vong.

Hà Lạc nói thành thực nhưng không nịnh bợ nên không lầm lỗi.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này ở gần hào ba âm nhu, tiểu nhân, nhưng hào hai đã dương cương lại đắc trung, nên có đức thành thực cương trung, không nhiễm cái xấu của hào ba, không bị hối hận.

Người mệnh hợp cách thành công, vinh quang rủ xuống một thời. Người mệnh không hợp cách cũng là người kết thân vui vẻ.

Về vận hạn: quan chức và giới sĩ được thăng thưởng, tiến tới; người thường mọi việc thuận hòa. Câu thơ của hào nói bạn bè học tập cùng nhau, một lòng thành tín, trước sau vui hòa.

Hào lục tam: đem lòng nịnh để người vui, người chẳng thèm ai

Hào âm, hào xấu. Mang tính xu nịnh để vừa lòng người khác nên không ai ưa, dễ thất bại trong công việc. Cầu người hòa vui về với mình nên xấu; hào ba bất trung bất chính, lại ở giữa bốn hào dương, khác nào một cô gái ở giữa bốn chàng trai.

Lai đoài, hung.

Hà Lạc nói nịnh bợ nên xấu.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này âm nhu bất trung bất chính, là hạng tiểu nhân tìm vui mà không giữ đạo; như phận gái ở giữa bốn người con trai, hai ở trên, hai ở dưới. Cầu vui với hai người ở trên thì không dám vì phận thấp; quay lại cầu với hai người ở dưới thì họ cũng chẳng thèm, vì hào một cương trực mà chính, hào hai cương trực mà trung. Kết quả là xấu.

Người mệnh hợp cách giao thiệp trên với người quyền quý, dưới với nhà giàu, tuy chẳng làm được việc gì lớn nhưng cũng giữ yên vững chức nghiệp của mình. Người mệnh không hợp cách chỉ quen với đám nịnh bợ, a dua, chẳng được vì nể mà thêm người cười khinh.

Về vận hạn: quan chức đi lối xu nịnh, khuất tất; giới sĩ chạy chọt buồn lắm; người thường quy lụy thêm tai họa, có khi vong thân.

Hào cửu tứ: cân nhắc chưa yên, quyết bỏ kẻ tà rồi mới có niềm vui

Hào dương, hào tốt. Hào này là dương cương khắc chính, từ bỏ kẻ tiểu nhân ở ngôi cao là hào ba. Dễ lập công nhưng phải lao tâm khổ tứ; dễ thăng tiến; kinh doanh có lợi tuy vất vả.

Thương đoài, vị ninh, giới tật hữu hỷ.

Suy lường xem nên vui hòa với phía nào, hào năm dương hay hào ba âm, nên chưa yên lòng; nhưng cương quyết bỏ hào ba tiểu nhân thì có sự vui mừng. Hà Lạc nói tuyệt giao với bọn tà nịnh, giữ một lòng trung thì được hưởng phúc.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này dương cương mà ở vị âm, chưa thật là quân tử; ở trên thừa tiếp hào năm vừa trung vừa chính, nhưng ở dưới lại gần hào ba tiểu nhân. Cho nên lúc đầu do dự, cân nhắc xem nên hướng về phía nào; nhưng nhờ có đức dương cương, đồng đức với hào năm, nên sau hướng về hào năm, quyết tâm bỏ tà theo chính, thật đáng mừng.

Người mệnh hợp cách lánh tà, gần hiền, nhường người giỏi, tích đức để lập công lâu dài. Người mệnh không hợp cách hiền ác lẫn lộn, xu hướng bất định, lòng không yên, việc chẳng đẹp, nhưng cứ cẩn thận thì trước khó sau dễ.

Về vận hạn: quan chức có mưu đuổi quân tà, được thăng chuyển; giới sĩ được lựa chọn, vui mừng; người thường buôn bán có lợi, thêm nhân khẩu, kém hơn thì tật bệnh chẳng yên, tâm trí chưa yên ổn. Câu thơ của hào nói dễ chẳng dễ, khó cũng không, chỉ sợ chạm trán thì lòng hết vui.

Hào cửu ngũ: tin kẻ gọt đẽo mình, tai hại đến cả một nước

Hào dương, hào xấu. Hào của những người hay tin nhầm, làm giảm lòng trung tín của chính mình. Tin vào sự tiêu tan, tức hào sáu âm mưu tiêu tan hào năm dương, là có nguy.

Phu vu bác, hữu lệ.

Hà Lạc nói dùng nhầm kẻ gian tà thì nguy.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này dương cương trung chính, địa vị chí tôn; ở vào thời Đoài mà thân cận với hào trên cùng là âm nhu, tiểu nhân, làm chủ sự vui, rồi ham vui bậy bạ thì nguy. Đây là lời răn kẻ trị nước.

Phan Bội Châu phụ chú: lời hào của mỗi hào đều có chữ vui, riêng hào năm không có chữ vui mà lại có chữ nguy. Bởi hào năm ở địa vị chí tôn nên lấy cái vui của kẻ âm là điều đáng sợ; lời hào không nói vui mà nói nguy là nói cho bậc quân tử, để đề phòng kẻ tiểu nhân. Các hào khác nếu vui lầm thì tai hại chỉ một mình; đến như hào năm mà vui lầm thì tai hại đến cả một nước. Nên lời hào có lời răn mà lời Tượng cũng có lời răn.

Người mệnh hợp cách ở ngôi tôn, lỡ dùng nhầm kẻ gian, hỏng việc. Người mệnh không hợp cách chí bất định, dùng bậy người để sinh oán ghét.

Về vận hạn: quan chức gặp gian nịnh, dèm pha; giới sĩ buồn vì bị mất, bị đoạt; người thường bị gian tà âm mưu vây quanh làm hại. Câu thơ của hào nói ếch nhái kêu ộp ộp, đêm nhà ba con chó cắn oang oang.

Hào thượng lục: kéo dài cuộc vui, dây nhợ giăng thành lưới

Hào âm. Hào này âm nhu ở ngôi cao nhất, thế sắp biến, nên chuyên làm vui lòng mọi người, kéo dài sự hòa vui.

Dẫn đoài.

Hà Lạc nói chuyên việc làm vui cho người.

Nguyễn Hiến Lê giảng: hào này ở trên cùng quẻ Đoài mà âm nhu, là kẻ chuyên siểm nịnh, dụ dỗ người ta tìm vui một cách bất chính. Tất nhiên là xấu, chẳng cần nói.

Phan Bội Châu phụ chú: toàn quẻ có hai hào âm, bốn hào dương; hai hào âm làm chủ cho cái vui là tiểu nhân, phỉnh hót người, cố sức cầu bốn hào dương, nhưng cầu vui bằng cách của tiểu nhân, nên hào ba âm về vui với người mà xấu, hào sáu âm đem vui tới mà chẳng sáng sủa. Muốn xét rõ tình trạng tiểu nhân chỉ cần nhận kỹ hai chữ đem vui tới và về vui với.

Cách tiểu nhân làm vui người có hai: một là mình không cầu nó mà nó tự lại với mình, đó là cách gấp vội, tức về vui với; hai là đã dùng cách gấp như trên mà vui được rồi thì nó lại kéo dây kéo nhợ, kéo dài sự vui, ấy là đem vui tới. Bạn quân tử nếu không cẩn thận, lỡ một lúc xảy chân, sa vào lưới vui của nó, tai hại biết chừng nào. Vậy nên lời hào phải lo cho quân tử: hào hai dương dùng chữ ăn năn, hào bốn dương dùng chữ bỏ tà, hào năm dương dùng chữ nguy, ý tứ rất sâu sắc. Còn hào năm dương thì tin mà tiêu mòn, ý muốn nói rằng nó muốn vui với mình là cốt gọt đẽo mình. Đọc Dịch mà chịu nghĩ như thế mới khỏi phụ nỗi khổ tâm của thánh nhân.

Người mệnh hợp cách đẹp trên, vui dưới, hòa khí tưng bừng, phúc trạch dồi dào. Người mệnh không hợp cách gian tà phá hoại lòng người, ai cũng ghét, việc chẳng ra sao.

Về vận hạn: quan chức giữ vai trò hướng dẫn ở cấp cao; giới sĩ cũng tiến dần, lãnh đạo nhưng chưa rõ rệt; người thường tuy hòa đồng với mọi người nhưng không hiển đạt được. Số xấu thì có tật ách ở mắt, hoặc bị ô uế. Câu thơ của hào nói trăng thu với hoa xuân, cảnh vật đẹp nên thơ, chỉ bởi thời chưa đến, lòng rối như vò tơ.

Nguồn: Hà Lạc Lục Thập Tứ Quẻ.