Tử Tư, cháu Khổng Tử, và dấu bút trong Dịch truyện

Tử Tư là cháu đích tôn của Khổng Tử, tên thật là Cấp, sống khoảng từ năm 483 đến năm 402 trước Công nguyên. Ông là nhà tư tưởng, nhà triết học và cũng được kể vào hàng các nhà nghiên cứu Dịch thời Chiến Quốc. Đóng góp lớn nhất của ông cho Dịch học là một nghi vấn còn lưu lại đến nay: có thể chính ông đã viết một số thiên trong Dịch truyện.

Người cháu giữ mạch Nho gia

Tương truyền Tử Tư theo học Tăng Tử, và ông là nhân vật chính của dòng học mà về sau Mạnh Tử thuộc về, bởi Mạnh Tử từng thụ nghiệp nơi môn nhân của ông. Trong tư tưởng của Tử Tư, hai hạt nhân nổi bật là Trung Dung và chữ Thành.

Sử ký, thiên về dòng họ Khổng, chép rằng Tử Tư biên soạn Trung Dung. Hán thư ghi lại hai mươi ba thiên Tử Tư tử, nhưng nay đã mất hết. Còn lại trong Lễ ký là những thiên mang tên ông như Trung Dung, Biểu ký, Phường ký. Một bộ sách lụa khai quật từ ngôi mộ Hán ở Mã Vương Đôi, trong đó có thiên Ngũ hành, cũng được các nhà nghiên cứu viện ra để nói thêm về dấu bút của Tử Tư.

Về số thiên, Tùy thư kể Tử Tư tử có bảy thiên. Trong phần chép về âm nhạc, Tùy thư dẫn lời Đới Thẩm Ước rằng Trung Dung, Biểu ký, Phường ký, Tri y đều là bài do chính Tử Tư viết. Bốn thiên mang tên Tử Tư tử đến nay vẫn nằm trong Lễ ký.

Những câu Dịch rải trong lời Tử Tư

Đọc kỹ lời người cháu, người ta thấy Dịch được dẫn đúng chỗ, như của một người quen tay với bộ kinh ấy.

Nhà nghiên cứu Cao Hanh nhận xét rằng Tử Tư sở trường về Dịch, và những chỗ ông trích Dịch tương đối nhiều. Ba đoạn dưới đây cho thấy điều đó.

Trong thiên Tri y, ông kể lời người nước Nam rằng người không nghĩ đến sự dài lâu thì không thể làm thầy bói thầy phệ, rồi hỏi: lời ấy có phải di ngôn của người xưa chăng, bởi mai rùa cỏ thi còn không đoán nổi thì sao đoán được việc người? Sau đó ông viện Dịch:

Không giữ được đức của mình lâu dài, có khi bị xấu hổ, dù chính đáng cũng đáng tiếc. Giữ được đức lâu dài mới là chính đáng: với người nữ là tốt, với kẻ làm chồng thì xấu.

Trong thiên Biểu ký, Tử Tư nói rằng phụng sự vua thì trong quân không được tránh điều khó, ngoài triều đình không được bỏ kẻ hèn mọn, rồi kết lại bằng lời Dịch:

Không phụng sự vương hầu, đó là việc cao thượng.

Những ví dụ ấy cho thấy lời Tử Tư và Dịch gắn bó chặt, không phải chuyện đọc qua rồi trích bừa.

Văn khí giống Hệ từ và Văn ngôn

Chỗ khiến người ta ngờ nhất không phải câu trích dẫn, mà là hơi văn.

Bốn thiên Tử Tư tử về văn thể và văn khí rất giống Văn ngôn và Hệ từ trong Dịch truyện. Từ đó, học giả Kim Đức Kiện kết luận rằng Hệ từ truyện và Văn ngôn truyện ra đời chậm nhất cũng không thể vượt qua thời đại của Tử Tư.

Lý lẽ đi kèm khá giản dị. Khổng Tử rất coi trọng kinh Dịch, xếp Dịch vào hàng lục kinh và bỏ nhiều tâm sức để chỉnh lý nó, như chuyện đọc Dịch đến đứt dây da vẫn được kể lại. Tử Tư là cháu đích tôn của ông, khó có chuyện không được ông dạy bảo. Vì vậy việc Tử Tư nghiên cứu Dịch là điều chắc chắn.

Một cái tên trong hàng người viết Dịch truyện

Gom lại, Tử Tư là người viết Trung Dung, người kế thừa quan trọng tư tưởng Nho học của Khổng Tử, và cũng là một trong những người nghiên cứu Dịch sớm nhất. Căn cứ vào sự giống nhau giữa Tử Tư tử và Dịch truyện, ta thấy Tử Tư rất có thể là một trong những người đã viết nên Dịch truyện.

Nguồn: Dương Lực, Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 3, thuật lại có lược bớt.