Yên nghĩ tới nguy, trời đất giao cảm, cương nhu đổi chỗ

Lúc yên nghĩ tới nguy, lúc trị nghĩ tới loạn

Không ai thức dậy mà biết hôm nay là ngày bình yên cuối cùng. Chính vì vậy, người xưa dặn người quân tử một điều: khi đang yên ổn, đừng quên rằng nguy có thể đến; khi đang vững, đừng quên rằng có thể mất.

Thị cố quân tử an nhi bất vong nguy, tồn nhi bất vong vong, trị nhi bất vong loạn, thị dĩ thân an nhi quốc gia khả bảo dã... Trí tiểu nhi mưu đại, lực thiểu nhi nhiệm trọng... Quân tử tri vi, tri chương, tri nhu, tri cương.

Người quân tử khi yên không quên rằng sẽ có lúc gặp nguy, khi còn thì không quên rằng có thể mất, khi trị không quên rằng có thể loạn; nhờ vậy thân yên mà đất nước giữ vững được. Trí nhỏ mà mưu việc lớn, sức yếu mà gánh việc nặng thì ít khi nên chuyện. Người quân tử biết điều còn nhỏ nhoi lúc mới nhen, biết điều đã rõ rệt khi hiển lộ; biết lúc nào nên mềm, lúc nào nên cứng.

Lời giải thích đánh giá đoạn này khá sâu về mặt đạo lý: khi yên phải nghĩ tới nguy, phải ngăn điều xấu ngay từ lúc mới nhen, sức yếu thì đừng gánh nặng. Đó là tấm gương cho đời sau. Nhiều chuyện lớn đổ vỡ không phải vì ngọn sóng lớn mà vì một vết nứt nhỏ bị bỏ qua, và người biết cảnh giác vào lúc bình yên mới là người lo được xa. Những người dám mưu lớn mà vẫn giữ bình tĩnh cũng thuộc hạng người ấy, vì họ biết mỗi nước cờ đều có giá của nó.

Trời đất giao cảm, vạn vật nảy sinh

Nếu hai khí chỉ đứng yên cạnh nhau, đất không nở hoa; chúng phải gặp nhau và hòa vào nhau.

Thiên địa nhân uân, vạn vật hóa thuần; nam nữ cấu tinh, vạn vật hóa sinh.

Hai khí của trời đất giao hòa thì muôn vật được hóa dục thuần hậu; giống đực, giống cái giao hợp tinh khí thì vạn vật sinh nở, biến hóa. Theo lời giải thích, đây là cách nói về sự tương cảm của trời đất và âm dương giao hòa: có thế vạn vật mới có thể nảy sinh. Hai khí âm dương phải hòa vào nhau thì mới có khí hóa; nam nữ có giao hoan, trống mái có kết hợp thì sinh mệnh mới thành hình. Tóm lại, hai câu Hệ từ ấy nói rằng hai khí âm dương tác động qua lại thì sản sinh khí hóa, và khí hóa chính là nguồn gốc của vạn vật. Quẻ trời đất giao hòa chính là hình ảnh rõ nhất của chuyện này.

Nội kinh có một câu cùng hướng: âm dương là gốc của sự sinh, là cha mẹ của sự biến đổi. Hai câu ấy cùng nhấn mạnh tầm quan trọng của sự tương tác giữa hai khí.

Cứng mềm hợp đức, lên xuống không cố định

Cứng không phải lúc nào cũng cứng, mềm không phải lúc nào cũng mềm; chúng đổi chỗ cho nhau như người đổi vai trong một vở kịch dài.

Âm dương hợp đức nhi cương nhu hữu thể. Thượng hạ vô thường, cương nhu tương dịch.

Tính chất của âm dương hợp lại thì hào cứng và hào mềm mới có thực thể; lên xuống không nhất định, cứng mềm đắp đổi cho nhau. Lời giải coi âm là mềm, dương là cứng, và coi Càn là cái cứng nhất trong các cái cứng, Khôn là cái mềm nhất trong các cái mềm; cứng thì tính khỏe, mềm thì tính thuận. Mỗi quẻ đều có hiện tượng trong cứng có mềm, trong mềm có cứng: ngay quẻ Càn tuy mang tính cương nhưng bên trong vẫn có cái mềm. Cứng mềm thay nhau, âm dương điều hòa nhau thì khí hóa mới lập thành.

Y học cổ truyền Trung Hoa đã kết hợp lý luận cương nhu này với y học, xây dựng quan niệm về sự cứng mềm của tì và vị, và quan niệm ấy thúc đẩy học thuyết về tì vị phát triển. Từ đây có thể rút ra một bài học đời thường: gọi ai đó là cứng hay mềm chỉ đúng với một lúc nhất định; người khôn biết khi nào nên đổi vai, và nhờ đó giữ được cả sự vững vàng lẫn sự uyển chuyển.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.