Quẻ Cấu: âm đầu tiên gặp năm dương, phanh xe và cá

Một hào âm bất ngờ chen vào giữa năm hào dương

Quẻ Cấu có Càn ở trên, Tốn ở dưới. Sáu hào gồm năm dương xếp lên nhau, chỉ riêng hào thấp nhất là một vạch âm nhỏ. Đó là hình ảnh của một cuộc gặp gỡ: chữ "cấu" nghĩa là gặp nhau, và ở đây là cái mềm gặp cái cứng, âm bất chợt xuất hiện giữa một thế giới toàn dương.

Lời quẻ chỉ có một câu ngắn mà nhiều tầng nghĩa:

Cấu, nữ tráng, vật dụng thủ nữ.

Theo cách hiểu được ghi lại, một người con gái còn yếu mềm thì cần được bảo vệ, đừng vội cho đi lấy chồng quá sớm. Câu ấy khớp với hình quẻ: một âm non nớt đứng dưới năm dương, tự nó không chịu nổi sức nặng của cả đám người mạnh mẽ ở trên, nên phải có sự che chở. Chữ "tráng" khi ấy mang sắc thái "đang thương tổn, yếu đi", chứ không phải khỏe.

Quẻ còn một tầng khác nữa. Càn là trời, Tốn là gió: trời có gió đi qua, ánh sáng được gió đưa xa thì muôn vật được sinh ra. Cho nên Thoán truyện mới có câu nổi tiếng rằng trời đất gặp nhau thì mọi vật đều sáng đẹp. Một cuộc gặp gỡ đúng lúc, đúng chỗ thì hóa sinh cả một thế giới; nhưng một cuộc gặp lệch nhịp thì lại cần có chiếc phanh.

Chiếc phanh kim loại, con cá trong bếp và quả bầu quấn cây kỷ

Sáu hào của quẻ gặp gỡ lần lượt kể về sáu kiểu tương ngộ: cẩn trọng, đầy đủ, chập chững, mất mát, đẹp đẽ và cô độc.

Hào sáu đầu là chính cái âm yếu ở đáy quẻ. Lời hào dặn: khi đi đâu hãy đi chậm, như dùng một chiếc phanh kim loại hãm xe. Giữ vững đường chính thì tốt; nếu lao lên vội vàng thì có hung hiểm, giống con lợn cái nhảy nhót lung tung không ai điều khiển. Tượng truyện bổ sung rằng đây là phận yếu mềm, cần được dương cứng bảo vệ, chứ không nên để nó tự lao đi.

Hào chín hai là người dương cứng ở gần nhất. Lời hào nói: trong bếp có một con cá, không có lỗi gì, nhưng không nên đem nó thết khách. Hình ảnh ấy khá giản dị: con cá đã thuộc về người ở trong nhà, vốn do hào sáu đầu ứng với hào chín hai; vậy thì không thể tự tiện lấy ra mời người ngoài. Một mối giao hòa đã có chủ rồi thì phải tôn trọng.

Hào chín ba thì lúng túng: mông mất da, đi lại chập chững khó tiến. Có nguy hiểm nhưng không đến nỗi có lỗi lớn. Tượng truyện nói đó là hào chưa từng khống chế được kẻ khác, nên đứng ngồi đều bất an.

Hào chín bốn thì mất cả con cá: trong bếp không còn cá nữa. Nghĩa là mối dây đã đứt, lời hào kết luận sẽ nảy sinh cãi cọ, có hung hiểm. Người trong cuộc đã không giữ nổi điều mình đáng có.

Hào chín năm là hào đẹp nhất của quẻ. Lời hào dùng một hình ảnh thật nhẹ nhàng: lấy cành lá cây kỷ che chở cho cây dưa mọc phía dưới. Trong lòng người này ngậm chứa sự sáng đẹp, nên tất sẽ có cuộc hội ngộ lý tưởng từ trời rơi xuống. Tượng truyện giải thích rằng nhờ ở ngôi giữa, giữ chính, tâm chí của hào không đi ngược mệnh trời. Sự đẹp đẽ ấy không do cố gắng giành giật, mà do người ta giữ được sự chính trực rồi để duyên tới.

Hào chín trên đứng ở nơi cao cùng cực, gặp nơi trống vắng nên có hối tiếc, nhưng không đến mức bị tai họa. Ở đỉnh cao thì chẳng còn ai để gặp, và lời hào ghi nhận điều ấy một cách bình thản.

Thời gặp gỡ lớn biết bao

Từ những hình ảnh nhỏ như phanh xe hay con cá, lời truyện nâng cuộc gặp lên tầm trời đất.

Thoán truyện bàn về "cấu" như sau: cấu là gặp, là cái mềm gặp cái cứng. Người con gái yếu mà không nên lấy chồng sớm, vì kiểu kết hợp ấy không thể kéo dài lâu. Trời đất gặp nhau thì mọi phẩm vật đều tỏ rõ vẻ đẹp. Hai hào dương cứng ở hai vị trí giữa của hai quẻ con là hào hai và hào năm, nên nhân luân và giáo hóa trong thiên hạ sẽ hết sức thông thuận. Và truyện chốt lại bằng một lời cảm thán: ý nghĩa của thời gặp gỡ thật lớn lao.

Tượng truyện lại đưa vào một cảnh rất đẹp: dưới trời có gió thổi khắp nơi, đó là hình tượng của quẻ Cấu. Bậc vương giả nhân đó ban mệnh lệnh, truyền cáo bốn phương, giống như gió đi đến khắp chốn, không một nơi nào không chạm tới. Đó là cái gặp gỡ ở quy mô thiên hạ, nơi lời nói và đức độ được gió đưa đi rộng khắp.

Điều thú vị là lời truyện không chỉ khen. Nó vừa ca ngợi cuộc gặp gỡ của trời đất, vừa nhắc rằng ở tầng thấp nhất có một mầm âm mong manh cần được nuôi dưỡng chứ không nên làm hao mòn. Có thể ví đó như hãm xe bằng chiếc phanh để đi chậm lại: nuôi dưỡng cái mềm, chứ đừng để nó hao tổn. Nhắc đến một cuộc gặp gỡ như vậy, ta nghĩ đến cả những mối quan hệ trong đời thường: có người chưa thấy mặt đã nghe tiếng, và có những lần gặp gỡ tri âm hiếm hoi đủ làm cả đời đổi hướng.

Dương cực thì âm sinh, và lẽ giữ cơ nghiệp

Trên vòng tròn sáu mươi bốn quẻ, Cấu đứng ở phương nam, đúng tiết hạ chí. Đó là quẻ đầu tiên khi khí âm trở lại. Từ quẻ Phục sinh một dương, dương khí tăng dần cho tới quẻ Càn thuần dương; đến hạ chí thì quẻ Cấu hiện ra với một hào âm mới sinh, rồi âm lớn dần, dương lui dần, cuối cùng đến quẻ Khôn thuần âm. Cho nên Cấu và Phục là cặp đôi cùng thể hiện lẽ tiêu trưởng của âm dương, từ đó về sau thành cơ sở cho lý luận âm dương của Trung y.

Về việc người, quẻ này nhắc một cách nghĩ khá tỉnh: dương cực thì âm sinh, là qui luật tự nhiên. Bữa tiệc nào rồi cũng đến lúc tàn; lúc yên ổn phải nghĩ đến lúc nguy; trong phúc thường ẩn mầm họa. Lập cơ nghiệp đã khó, giữ được cơ nghiệp còn khó hơn.

Từ đó có thể rút ra một nguyên tắc để giữ trong lòng: bảo vệ cái dương còn yếu ớt và cái âm còn non nớt, để cả hai cùng có chỗ đứng. Một người đang ở thế mạnh vẫn phải biết đề phòng cái mầm đối lập đang lớn lên dưới chân mình; và một người đang ở thế yếu cần có chiếc phanh trong tay, để không lao đi quá sớm. Cũng như trong thân phận mỗi người, đặc biệt thân phận người nữ trong những hoàn cảnh nhiều bất lợi, biết đi chậm lại đúng lúc cũng là một dạng khôn ngoan.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.