Quẻ Kí Tế: nước trên lửa, cáo qua sông và lễ Thược

Nước nằm cao, lửa nằm thấp và việc đã thành

Quẻ Kí Tế có Khảm ở trên, Li ở dưới: nước nằm trên, lửa nằm dưới. Cái thế này rất hợp lý: lửa bốc lên, nước chảy xuống, hai thứ gặp nhau ngay giữa chừng, nước đặt lên lửa thì nấu chín được thức ăn. Chữ "kí" nghĩa là đã, "tế" nghĩa là xong, thành. Kí Tế là việc đã hoàn thành, thủy hỏa đã giao nhau.

Kí tế, hanh, tiểu lợi trinh, sơ cát chung loạn.

Lời quẻ nói: khi việc đã thành thì ngay cả việc nhỏ cũng hanh thông, lợi ở chỗ giữ chính; lúc đầu tốt lành, nhưng nếu dừng lại không tiến nữa thì cuối cùng sinh loạn. Truyện giải thêm: cứng mềm đều đứng đúng ngôi, ngôi vị đều thích đáng; nhưng khi cái thành đã tới tận cùng, con đường của nó cũng đã cùng.

Đây là điều đáng suy nghĩ nhất của quẻ. Đích đến đã đạt, và chính lúc ấy lại là lúc nguy hiểm nhất, vì người ta dễ tự mãn, buông lỏng, không còn cảnh giác. Nước trên lửa là hình ảnh rất đẹp, nhưng cũng rất mong manh: chỉ cần lửa hơi yếu hoặc nước hơi nhiều là cân bằng ấy đổ.

Sáu hào của việc đã thành mà vẫn phải giữ

Mỗi hào là một cách bảo vệ thành quả: kéo vạt áo, tìm lại đồ mất, kiên trì ba năm, đề phòng lúc ướt, và tế lễ cho đúng thời.

Hào chín đầu dùng một hình ảnh khá ngộ nghĩnh: người lội sông kéo chiếc áo đẹp ra phía sau để khỏi ướt, còn con cáo qua sông thì để ướt cái đuôi. Lời hào kết luận không có lỗi. Tượng truyện hiểu đó là hành vi cẩn thận giữ gìn thành quả, nên không phải chịu hậu quả. Biết cái gì cần giữ, cái gì có thể để ướt, đó là sự khôn khéo của người mới bắt đầu bước vào đời.

Hào sáu hai kể chuyện người phụ nữ làm mất chiếc khăn lớn. Lời hào bảo đừng đi tìm; không quá bảy ngày thì sẽ tự tìm lại được. Tượng truyện giải thích rằng nhờ giữ đạo trung chính mà người ấy không loạn tâm. Cái mất đi nếu thuộc về mình thì sẽ trở lại, không cần chạy đuổi.

Hào chín ba là bài học về sự kiên nhẫn: vua Cao Tông nhà Ân đánh nước Quỷ Phương, phải mất ba năm mới thắng; đừng dùng kẻ tiểu nhân nóng vội. Tượng truyện nói việc ấy làm người ta mệt mỏi đến cùng kiệt sức lực. Thành công không rẻ, và khi việc đã gần xong, người ta càng cần sức bền hơn.

Hào sáu bốn mang một nỗi lo sâu hơn: lội nước mà ướt cả quần áo rách, vì thế phải luôn đề phòng họa hoạn. Tượng truyện nói người này có điều nghi sợ trong lòng. Cái sợ này không xấu; nó là nỗi sợ của người biết rằng cái thành không phải vĩnh viễn.

Hào chín năm là một lời so sánh nổi tiếng: nước láng giềng ở phía đông giết trâu tế lễ linh đình, nhưng chưa chắc bằng nước láng giềng phía tây chỉ làm lễ Thược sơ sài, mà lại được hưởng nhiều phúc của thần hơn. Tượng truyện chú thích: nghĩa là phải đúng thời, và sự tốt lành thì nối nhau đến cho người đó. Lễ vật không quyết định phúc, lòng thành và đúng lúc mới quyết định.

Hào sáu trên thì con cáo nhỏ qua sông ướt cả đầu, có nguy hiểm. Tượng truyện hỏi một câu rất nặng: sau khi việc đã thành mà không cẩn thận thì làm sao giữ được thành công lâu dài? Đầu bị ướt là hình ảnh của cái đã đến cùng và không còn đường lui.

Thủy hỏa giao nhau: tâm và thận tương giao

Cách nhìn từ thân thể con người làm cho quẻ trở nên gần gũi hơn rất nhiều.

Tại sao nước lại có thể ở trên lửa, mà cân bằng được? Ở con người, người ta giải thích rằng Khảm thủy chứa cái chân dương bên trong; chân dương ấy phát động, kích thích Li hỏa, rồi hỏa ở tim đi xuống giao với thận thủy. Chỗ chuyển tiếp ở giữa là tỳ thổ. Nhờ vậy mà thủy hỏa, khí huyết mới có thể thăng giáng.

Lý luận tâm thận tương giao của y học cổ truyền đã tiếp nhận ý tưởng Khảm Li Kí Tế của Chu Dịch, rồi phát triển thêm, trở thành một nền tảng của lý luận về sự thăng giáng của khí. Trên lâm sàng, ý tưởng này vẫn có giá trị chỉ đạo và ứng dụng. Với những ai quen theo dõi thầy thuốc xưa, câu chuyện tâm thận ấy chẳng xa lạ gì.

Trong những phép dưỡng sinh, người ta thường nhắc đến cách điều tức, tập trung vào hơi thở để cho nước xuống, lửa lên, hai bên cùng gặp nhau giữa chừng. Đó là kí tế ở tầng thân thể.

Kí Tế quá thì thành Vị Tế

Hào sáu trên ghi lại điều ngầm hiểu của cả quẻ: Kí Tế mà quá thì ngược lại sẽ thành Vị Tế; giữa việc đã thành và việc chưa thành có sự chuyển hóa liên tục. Cái hoàn tất ở hôm nay chính là điểm xuất phát cho một chu kỳ mới.

Về cách ứng xử, quẻ khuyên giữ cương nhu cho đúng mức, không cao quá, không thấp quá. Người quân tử, khi việc đã thành, nghĩ đến chuyện họa hoạn có thể nổi lên mà chuẩn bị phòng bị trước. Nước trên lửa chỉ đứng yên được khi cả hai bên tự biết giữ chừng mực.

Hạnh phúc là trạng thái dễ vỡ nhất, vì nó đòi người ta liên tục nhắc mình rằng nó không tự tồn tại. Người khéo là người không chờ đến lúc ướt đầu mới thấy sông sâu.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.