Quẻ Bĩ: kiệm đức tránh nạn, lo mất mà buộc cụm dâu

Càn lên trên, Khôn xuống dưới, và hai bên không gặp nhau

Quẻ Bĩ là hình đảo ngược của quẻ Thái: Càn ở trên, Khôn ở dưới. Trời cứ bay lên cao, đất cứ lún xuống thấp, hai khí đi hai ngả và không ai gặp ai. Chữ "bĩ" nghĩa là bế tắc, nghẽn lại. Khi trời đất không giao hòa thì muôn vật không phát triển, trên dưới không thông thì thiên hạ không thành nước nhà.

Bĩ chi phỉ nhân, bất lợi quân tử trinh; đại vãng tiểu lai.

Lời quẻ nói cái bế tắc ấy không phải đạo người, và không lợi cho sự chính bền của người quân tử; cái lớn đi mất, cái nhỏ kéo đến. Trong quẻ, ba hào âm ở trong, ba hào dương ở ngoài; bên trong là mềm, bên ngoài là cứng; bên trong tiểu nhân, bên ngoài quân tử. Đạo của kẻ tiểu nhân do vậy tăng lên, đạo của quân tử tiêu đi. Các chữ "phỉ nhân" nghĩa là không phải đạo người, tức điều gì đã bế tắc thì không còn là cái đạo bình thường của con người nữa.

Những lúc ấy, cái xấu dễ thắng cái tốt, kẻ chính trực bị chê bai, lẽ phải khó đứng vững trước thế lực của tà đạo. Ai đã từng sống qua một giai đoạn như thế đều hiểu thế nào là bĩ.

Sáu hào trong thời bế tắc

Giữa lúc đường đi bị chặn, mỗi hào chọn một cách ứng xử khác nhau, và chỉ vài cách trong số đó mới thật sự đưa ra khỏi vòng bế tắc.

Hào sáu đầu lặp lại hình ảnh quen thuộc: nhổ cỏ mao, cả đám rễ cùng bật theo, những người cùng loại tụ nhau lại. Khác với quẻ Thái, ở đây lời hào dặn giữ vững chính bền thì tốt lành, hanh thông. Tượng truyện chú thích chí của hào này vẫn hướng về nhà vua, không vì cảnh bĩ mà quên người trên.

Hào sáu hai nói đến việc nhà bếp: bao thừa, tức bao bọc và chứa chấp thịt hấp, thứ chỉ dùng cho tế lễ của giới quý tộc. Tiểu nhân ở đây vâng thuận người quân tử thì tốt; còn bậc đại nhân giữ được phẩm chất trong cảnh bĩ thì hanh thông. Tượng truyện giải rằng đó là người không để quần chúng làm loạn mình, nên vẫn thông được.

Hào sáu ba chỉ vỏn vẹn một dòng: chứa chất sự gian tà, xấu hổ. Đây là người ngồi vào chỗ không xứng, mặc tài đức không đủ nhưng cứ ôm lấy chức vị và lợi lộc. Tượng truyện nói rõ nguyên nhân: ngôi vị không chính đáng, nên cái hổ thẹn đã nằm sẵn trong đó.

Hào chín bốn là hào chuyển mình đầu tiên. Có mệnh trời, tức thời vận đã tới, thì không lỗi gì; bạn bè đồng chí của mình cũng nhờ mình mà được phúc. Tượng truyện hiểu rằng chí hướng vượt khỏi cảnh bĩ của hào này đang được thực hiện.

Hào chín năm là hào quan trọng nhất. Lời hào nói: làm cho hết bĩ, đó là đạo tốt của bậc đại nhân. Nhưng ngay sau đó là hai chữ cảnh báo lặp lại: có thể mất đấy, có thể mất đấy, hãy buộc vào một cụm dâu. Cây dâu có rễ bám sâu, buộc vào đó thì khó nhổ lên. Tượng truyện bảo hào năm ở ngôi trung chính, nên hết sức thích đáng.

Hào chín trên là cái kết tươi sáng: đánh đổ được cái bĩ; trước còn bĩ, sau thì mừng. Tượng truyện thốt ra một câu đáng nhớ: bĩ đến lúc cùng cực tất sẽ nghiêng đổ, không thể kéo dài mãi.

Lo mất để khỏi mất, và buộc vào cụm dâu

Nếu chỉ có một câu của quẻ phải mang theo lúc gặp khó, thì đó là câu về chiếc rễ dâu.

Hai chữ "kỳ vong" lặp lại trong hào chín năm có nghĩa là "sắp mất rồi, sắp mất rồi". Cổ nhân giải đây là thái độ thường xuyên lo trước vận bĩ, gần thì chăm sóc những điều cận kề, xa thì tính toán cho mọi việc. Có như vậy thì quốc gia mới vững, sự nghiệp mới đi lên được như cây dâu có rễ chắc. Người ở thời bĩ mà biết lo và biết toan thì không những không thất bại, mà còn dần dần củng cố được vị trí của mình, tựa như buộc vào một cụm dâu.

Điều này khác hẳn với thói buông xuôi. Chính vì có "lo mất" mà mới có chuyện không mất. Hào năm làm cho hết bĩ nhờ sự cảnh giác, chứ không nhờ may mắn. Rồi cuối cùng đến lượt hào trên đánh đổ hẳn thế bĩ, vì đã đến thời bĩ cực tất thái lai: khổ trước sướng sau.

Người xưa không giấu chuyện hiện tượng kiểu này lặp lại nhiều lần. Một giai đoạn dài, người ta hưng thịnh rồi tự đào gốc rễ mà suy; một thời đại rối loạn, người ta lại tìm đến những lời sấm để mong thấy trước ngày thoát bĩ. Dù cách nhìn có khác, ý chung vẫn là: không có cái bế tắc nào thật sự vĩnh cửu.

Kiệm đức tránh nạn khi lộc vị chỉ là mồi nhử

Tượng truyện của quẻ Bĩ đưa ra lời khuyên thực tế nhất cho người sống trong thời loạn: trời đất không giao hòa là quẻ Bĩ, người quân tử nhân đó mà lấy sự kiệm ước làm đức, để tránh nạn; không nên cầu lấy vinh hoa và lộc vị. Vì sao? Vì lúc bế tắc, vinh hoa dễ thành cái bẫy: kẻ có chức có quyền dễ kéo người lại gần, nhưng gần cái ác thì cũng dính họa lây.

Lý do không phải là cổ vũ ẩn dật. Điều được nhấn mạnh là giữ trung chính, bài trừ tệ đoan, kiên trì với điều đúng thì có thể chuyển nguy thành yên. Người quân tử không vì thất thế mà trở thành tiểu nhân; họ co lại về mặt vật chất để giữ lại phần đạo đức. Cái chiếc rễ "bạt mao" nhổ lên được cả đám nhờ gốc rễ vững cũng chính là ý ấy: chính nghĩa tuy khó thắng ngay, nhưng người cùng chí hướng vẫn tìm ra nhau.

Ngay trong lời quẻ cũng có một vế thường làm người ta ngần ngại: "tiểu nhân đạo trưởng". Đó là cảnh giọng đạo đức giả át tiếng thật thà, kẻ nịnh bợ dễ hơn người ngay thẳng. Nhưng hào chín trên vẫn khẳng định cuộc đảo chiều sẽ đến. Nghịch cảnh rèn luyện con người thành người, khốn cảnh sinh ra ý chí đấu tranh; và bĩ cực rồi sẽ thái lai.

Hai quẻ Thái và Bĩ vì thế đứng cạnh nhau như hai mặt của một đồng xu. Thái dạy ta phải đề phòng lúc sung sướng; Bĩ dạy ta đừng tuyệt vọng lúc khốn cùng. Cả hai cùng nhắc rằng điều gì lên tới đỉnh thì sẽ bắt đầu đi xuống, và điều gì xuống tới đáy thì sẽ bắt đầu đi lên.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.