Giữ miệng như nút hũ, lùi một bước để lòng rộng ra

Làm ơn không cầu đền, tấc lòng không mờ ám

Người xưa nhìn việc làm ơn như một phép thử cho tâm. Làm ơn mà còn mong báo đáp thì là buôn bán, làm ơn mà không hối thì mới là giữ được lòng. Một câu cổ viết:

Bạc thí hậu vọng giả bất báo. Quý nhi vong tiện giả bất nghĩa.

Cầu nhân tu cầu đại trượng phu. Tế nhân tu tế cấp thì vô.

Thi ân bất cầu báo. Dữ nhân vật truy hối. Thốn tâm bất muội. Vạn pháp giai minh.

Giúp ít mà mong nhiều thì người ta đừng báo đáp, sang rồi mà quên lúc hèn là kẻ bất nghĩa. Nhờ người thì nên nhờ bậc đại trượng phu, giúp người thì nên giúp lúc người cần kíp mà không có. Làm ơn đừng đòi báo, cho ai rồi đừng hối. Tấc lòng không ám muội thì muôn sự đều sáng tỏ.

Tôn Tư Mạo, người Kinh Triệu thuộc tỉnh Thiểm Tây, sống từ năm tám trăm lẻ một đến tám trăm tám mươi hai, thông cả bách gia lẫn Phật Lão, đặc biệt ưa Lão Trang, bẩm sinh thông minh, bảy tuổi đã biết đọc và hiểu cả lời lẫn nghĩa. Thuở nhỏ ông lắm bệnh, lớn lên dốc sức vào dưỡng sinh và đạt thành tựu lớn, vua triệu ra làm quan thì từ chối, viết cuốn Thiên Kim Yếu Phương và đời sau xưng là Tôn Chân Nhân. Ông dặn:

Đảm dục đại nhi tâm dục tiểu. Trí dục viên nhi hạnh dục phương.

Niệm niệm hữu như lâm địch nhật. Tâm tâm thường tự quá kiều thì.

Gan muốn lớn mà lòng muốn tinh tế, trí muốn tròn mà nết muốn vuông. Từng ý nghĩ như lúc gặp giặc, từng tấc lòng như lúc qua cầu. Tức là có những lúc cần hết sức thận trọng, không được lơ là. Cảnh Hạnh Lục gom các điều ấy thành những cặp nhân quả:

Thành vô vũ, thứ vô oán. Hòa vô thù, nhẫn vô nhục.

Cụ pháp, triêu triêu lạc. Khi công, nhật nhật ưu.

Tâm tiểu, thiên hạ khứ đắc. Khí cương, thốn bộ nan di.

Thành thật thì không ai khinh, khoan thứ thì không ai oán, hòa nhã thì không có thù, nhẫn nhịn thì không nhục. Sợ phép nước thì ngày ngày vui, coi thường phép công thì ngày ngày lo. Lòng mềm mỏng thì đi khắp thiên hạ được, khí cứng cỏi thì nửa bước cũng khó dời.

Giữ miệng như nút hũ, phòng ý như giữ thành

Mọi chuyện thị phi đều bắt đầu từ chỗ nhỏ, một ý nghĩ chưa gọn và một lời chưa kịp nén.

Kinh Thi có một câu mà Luận Ngữ nhắc lại khi Khổng Tử bình về cả ba trăm thiên:

Thi viết: Tư vô tà.

Kinh Thi nói rằng nghĩ không bậy, tức là cả ba trăm thiên có thể gói lại bằng ba chữ ấy. Chu Tử viết hai vế quen thuộc:

Thủ khẩu như bình, phòng ý như thành.

Thị phi chỉ vị đa khai khẩu. Phiền não giai nhân cưỡng xuất đầu.

Giữ miệng như nút hũ, phòng ý nghĩ như giữ thành. Tai tiếng chỉ do mở miệng nhiều, phiền não đều do cố bon chen ra mặt. Chu Tử, tức Chu Hi, sống từ năm một nghìn một trăm ba mươi đến một nghìn hai trăm, danh nho đời Tống, mười tám tuổi đỗ tiến sĩ, làm quan một thời gian rồi bỏ về ẩn cư, học theo chính truyền họ Trình, kẻ sĩ các nơi theo học rất đông. Ông viết Tứ Thư Tập Chú, Dịch Bản Nghĩa, Dịch Học Khải Mông, Thi Tập Truyện, Cận Tư Lục, Ngũ Lục, Gia Lễ, và những sách ấy được nhiều đời Nho sĩ dùng làm sách giáo khoa. Tố Thư thì chỉ vào hai thứ họa tự tạo:

Hữu quá bất tri giả, tự tế dã.

Dĩ ngôn thủ oán giả, tự họa dã.

Có lỗi mà không biết là tự che mình, dùng lời nói mà chuốc oán là tự gây họa. Cảnh Hạnh Lục dặn một chuỗi dài về tham dục và cách sống của quân tử:

Tham thị trục vật ư ngoại. Dục thị tình động ư trung.

Quân tử ái tài, thủ chi hữu đạo. Quân tử ưu đạo, bất ưu bần. Quân tử mưu đạo, bất mưu thực.

Quân tử thản đãng đãng. Tiểu nhân trường thích thích.

Lượng đại phúc diệc đại. Cơ thâm họa diệc thâm.

Yếu vi phúc thủ, mạc vị họa tiên.

Các nhân tự tảo môn tiền tuyết. Bất quản tha nhân ốc thượng sương.

Tâm bất phụ nhân, diện vô tàm sắc.

Tham là đuổi theo vật bên ngoài, dục là tình động ở bên trong. Quân tử cũng quý của, nhưng chỉ lấy khi đúng đạo. Quân tử lo về đạo chứ không lo nghèo, lo đạo chứ không lo miếng ăn. Quân tử thênh thang, tiểu nhân thường lo đau đáu. Lượng lớn thì phúc lớn, mưu sâu thì họa sâu. Thà đứng đầu về phúc còn hơn đứng trước về họa. Mỗi người tự quét tuyết trước cửa nhà mình, đừng để ý sương trên mái nhà người khác. Lòng không phụ ai thì mặt không có vẻ hổ thẹn. Thuyết Uyển có bốn việc ngắn gọn:

Suy hiền, cử năng, yểm ác, dương thiện.

Tiến cử người hiền, đề bạt người giỏi, ngăn che điều xấu, nêu cao việc lành.

Lùi một bước, đường tự nhiên rộng

Người ta hay hẹp lòng vì nhìn con đường trước mắt, quên rằng đứng lùi một chút là thấy cả cánh đồng.

Hưu hận nhãn tiền điền địa trách. Thoái hậu nhất bộ, tự nhiên khoan.

Thế vô bách tuế nhân. Uổng tác thiên niên kế.

Nhi tôn tự hữu nhi tôn phúc. Mạc bả nhi tôn tác mã ngưu.

Đừng giận ruộng đất trước mắt hẹp, lùi một bước thì tự nhiên thấy rộng. Đời không có người sống đến trăm tuổi, nên uổng công tính kế nghìn năm. Con cháu có phúc của con cháu, đừng bắt con cháu làm trâu ngựa. Một đoạn khác nhắc những điều thiết thân:

Thế thượng vô nan sự, đô lai tâm bất chuyên.

Ninh kết thiên nhân ý, mạc kết nhất nhân oan.

Nhẫn nan nhẫn chi sự, thứ bất minh chi nhân.

Quy tiểu tiết giả bất năng thành vinh danh. Ố tiểu sỉ giả bất năng thành đại công.

Vô cầu thắng bố thí, cẩn thủ thắng trì trai.

Ngôn khinh mạc khuyến náo, vô tiền mạc thỉnh nhân.

Trên đời không có việc gì khó, chỉ vì lòng không chuyên. Thà kết ý với nghìn người, chớ kết oán với một người. Nhẫn những việc khó nhẫn, tha thứ người không sáng suốt. Người giữ bo bo tiểu tiết không thành được danh lớn, người sợ nhục nhỏ không thành được công to. Không cầu xin còn hơn bố thí, cẩn trọng giữ mình còn hơn ăn chay. Lời nhẹ thì đừng khuyên ồn ào, không có tiền thì đừng mời người. Khấu Lai Công, trong Lục Hối Minh, kể sáu điều đời người thường hối:

Quan hành tư khúc thất thời hối. Phú bất kiệm dụng bần thời hối. Thế bất thiểu tích quá thời hối.

Kiến sự bất học dụng thời hối. Túy hậu cuồng ngôn tỉnh thời hối. An bất đắc tức bệnh thời hối.

Làm quan lươn lẹo thì mất chức mới hối, giàu mà không tiết kiệm thì nghèo mới hối, có thế mà không bớt hống hách thì hết thời mới hối. Gặp việc không học thì lúc dùng đến mới hối, say sưa nói càn thì tỉnh dậy mới hối, yên ổn mà không chịu nghỉ thì lúc bệnh mới hối. Tôn Cảnh Sơ, trong phép an lạc của mình, nêu bốn chữ thôi:

Thô trà, đạm phạn, bão tức hưu. Bổ phá già hàn, noãn tức hưu.

Tam bình, nhị mãn quá tức hưu. Bất tham bất đố lão tức hưu.

Trà thô cơm nhạt thì no là thôi, vá áo rách che lạnh thì ấm là thôi, hai vừa ba phải thì qua là thôi, không tham không ganh thì đến già là thôi. Ích Trí Thư có ba lần chọn thà:

Ninh vô sự nhi gia bần, mạc hữu sự nhi gia phú.

Ninh vô sự nhi trú mao ốc, mạc hữu sự nhi trú kim ngọc.

Ninh vô sự nhi thực thô phạn, mạc hữu bệnh nhi thực lương dược.

Thà không việc mà nhà nghèo, đừng có việc mà nhà giàu. Thà không việc mà ở nhà tranh, đừng có việc mà ở đền vàng ngọc. Thà không việc mà ăn cơm thô, đừng có bệnh mà ăn thuốc quý.

Tâm an nhà tranh cũng ổn

Một người đã chọn lòng yên thì phòng ốc nào cũng thành chỗ nghỉ, và đường dài nào cũng thành đường quen.

Tâm an mao ốc ổn, tính định thái căn hương.

Thế sự tĩnh phương hiện, nhân tình đạm thủy trường.

Lòng yên thì nhà tranh cũng ổn, tính định thì rễ rau cũng thơm. Việc đời khi lặng mới hiện rõ, tình người nhạt đạm mới bền lâu. Một bài thơ tám câu nói rõ cách sống ấy:

Phong ba cảnh giới lập thân nan,

Xử thế quy mô yếu phóng khoan.

Vạn sự tận tòng mang lý thác,

Thử tâm tu hướng tĩnh trung nhàn.

Lộ đương bình xứ cánh hành ổn,

Nhân hữu thường tình nại cửu khan.

Trực đáo thủy chung vô hối lận,

Tài sinh chi tiết tiện đa đoan.

Giữa cảnh sóng gió thì khó an thân, nguyên tắc sống cần nới rộng. Muôn việc đều sai trong lúc vội, lòng này nên hướng về chỗ lặng mà nhàn. Đường đang phẳng thì đi càng vững, người có tình thường mới nhìn mãi không chán. Ngay thẳng đến đầu đến cuối thì không hối tiếc, vừa sinh cành sinh đốt là rắc rối đủ đường. Khổng Tử đặt hai điều cho người nóng vội:

Vô dục tốc, vô kiến tiểu lợi. Dục tốc bất đạt. Kiến tiểu lợi tắc đại sự bất thành.

Xảo ngôn loạn đức. Tiểu bất nhẫn tắc loạn đại mưu.

Đừng nôn nả, đừng ham lợi nhỏ, nôn nả thì không đến, ham lợi nhỏ thì việc lớn không thành. Lời khéo làm loạn đức, việc nhỏ không nhẫn thì làm rối mưu lớn. Cảnh Hạnh Lục lại nói về kẻ hay trách người:

Trách nhân giả bất toàn giao. Tự thứ giả bất cải quá.

Hữu thế bất yếu sử nhân thừa. Lạc đắc hài nhi khiếu tiểu danh.

Người hay trách người thì giao tình không vẹn, kẻ hay tha mình thì lỗi không sửa. Có thế đừng bắt người phải hùa theo, kẻo đến lúc thất thế bị trẻ con gọi tên tục mà chửi. Khổng Tử thêm hai điều ngắn:

Cung tắc viễn ư hoạn. Kính tắc nhân ái chi. Trung tắc hòa ư chúng. Tín tắc nhân nhiệm chi.

Tử tuyệt tứ: Vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã.

Cung cẩn thì xa tai họa, kính người thì được người yêu. Trung hậu thì hòa được với mọi người, giữ chữ tín thì được người tin dùng. Khổng Tử dứt bỏ bốn điều: không cố ý, không nói chắc, không câu nệ, không vì mình.

Quân tử giúp người nên tốt

Sau cùng mọi điều xét mình, nhịn miệng, lùi bước đều dẫn về một việc: ta nên giúp người thế nào.

Quân tử thành nhân chi mỹ, bất thành nhân chi ác, tiểu nhân phản thị.

Quân tử bất oán thiên, bất vưu nhân.

Quân tử giúp người nên tốt, không giúp người thành xấu, tiểu nhân thì làm ngược lại. Quân tử không oán trời, không trách người. Khổng Tử còn nêu ba điều quân tử sợ:

Quân tử hữu tam úy: Úy thiên mệnh, úy đại nhân, úy thánh nhân chi ngôn.

Tiểu nhân bất tri thiên mệnh nhi bất úy dã, hiệp đại nhân, vũ thánh nhân chi ngôn.

Quân tử có ba điều sợ: sợ mệnh trời, sợ bề trên, sợ lời của bậc thánh. Tiểu nhân không biết mệnh trời nên không sợ, lờn mặt bề trên, khinh thường lời bậc thánh. Cảnh Hạnh Lục xếp bốn cách dùng lòng thương mình để thương người:

Dĩ ái thê tử chi tâm sự thân tắc tận hiếu.

Dĩ bảo phú quý chi tâm sự quân tắc tận trung.

Dĩ trách nhân chi tâm trách kỷ tắc quả quá.

Dĩ thứ kỷ chi tâm thứ nhân tắc toàn giao.

Dùng lòng yêu vợ con mà thờ cha mẹ thì trọn hiếu, dùng lòng giữ giàu sang mà thờ vua thì trọn trung. Dùng lòng trách người mà trách mình thì ít lỗi, dùng lòng tha mình mà tha người thì giao tình vẹn toàn. Bốn câu dưới cũng nói về chuyện bớt việc:

Hội tố khoái hoạt nhân, phàm sự mạc sinh sự.

Hội tố khoái hoạt nhân, tỉnh sự mạc nhạ sự.

Hội tố khoái hoạt nhân, đại sự hóa tiểu sự.

Hội tố khoái hoạt nhân, tiểu sự hóa một sự.

Muốn làm người sảng khoái thì mọi việc đừng bày thêm việc, bớt việc đừng rước việc. Muốn làm người sảng khoái thì việc lớn làm ra nhỏ, việc nhỏ làm ra không.

Pho tượng vàng ba vòng dây buộc miệng

Có một pho tượng vàng đứng trong miếu cổ, miệng bị buộc kín, và lưng khắc một bài dài mà Khổng Tử dừng lại đọc đến hết.

Khổng Tử đến nước Chu, vào miếu thờ Hậu Tắc, ông tổ nhà Chu giữ chức nông quan thời vua Thuấn. Ở đó có một pho tượng người bằng vàng, miệng bị ba vòng dây buộc, trên lưng khắc những lời sau:

Cổ chi thận ngôn nhân dã. Giới chi tai!

Vô đa ngôn, đa ngôn đa bại. Vô đa sự, đa sự đa hoạn. An lạc tất giới, vô sở phản hối.

Vật vị hà thương, kỳ họa tương trường. Vật vị hà hại, kỳ họa tương đại. Vật vị bất văn, thần tương tự nhân.

Diệm diệm bất diệt, viêm viêm nhược hà. Quyên quyên bất ủng, tương vi Giang Hà. Miên miên bất tuyệt, hoặc thành võng la. Hào mạt bất chiết, tương tầm phủ kha.

Thành năng thận chi, phúc chi căn dã. Viết thị hà thương, họa chi môn dã.

Cường lương giả bất đắc kỳ tử. Hiếu thắng giả tất ngộ kỳ địch.

Quân tử tri thiên hạ chi bất khả thượng dã, cố hạ chi. Tri chúng nhân chi bất khả tiên dã, cố hậu chi.

Ôn cung thận đức, sử nhân mộ chi. Giang Hà tuy tả, trưởng ư bách xuyên, dĩ kỳ ti dã. Thiên đạo vô thân, nhi năng hạ nhân. Giới chi tai!

Đây là người xưa biết thận trọng lời nói, hãy lấy đó mà răn mình. Đừng nhiều lời, nhiều lời thì nhiều hỏng. Đừng nhiều chuyện, nhiều chuyện thì nhiều lo. Lúc yên vui phải dè chừng thì về sau không ân hận. Chớ bảo hại gì đâu, tai họa sẽ dài lâu. Chớ bảo hại gì đâu, tai họa sẽ lớn lao. Chớ bảo không ai nghe, quỷ thần đang dõi theo người. Lửa nhỏ không dập thì bốc cháy hừng hực, giọt nước không ngăn thì thành sông lớn, sợi tơ không dứt thì thành lưới giăng, cành non không bẻ thì phải tìm rìu đốn. Thật lòng giữ gìn được thì đó là cội rễ của phúc, bảo rằng chẳng sao thì đó là cửa vào của họa. Kẻ hung hăng chết không toàn mạng, kẻ hiếu thắng ắt gặp đối thủ. Quân tử biết mình không hơn nổi thiên hạ nên chịu kém, biết mình không trước được mọi người nên chịu lùi, ôn hòa lễ độ, chăm giữ đức tốt để người mến mộ. Hai con sông Giang và Hà tuy đứng thấp nhưng làm đầu trăm sông vì ở chỗ thấp, đạo trời không thân riêng ai mà vẫn biết hạ mình xuống dưới người. Hãy răn lấy mình.

Khổng Tử đọc xong, quay lại bảo học trò rằng hãy ghi nhớ lời này, vì nó thật mà đúng lẽ, có tình mà đáng tin. Một câu ngắn kết lại:

Sinh sự sự sinh, tỉnh sự sự tỉnh.

Nhu nhược hộ thân chi bản. Cương cường nhạ họa chi nhân.

Bày việc thì việc sinh thêm, bớt việc thì việc nhẹ đi. Mềm mỏng là gốc giữ thân, cứng cỏi ương ngạnh là đầu mối rước họa.

Nguồn: Minh Tâm Bảo Giám, Nguyễn Quốc Đoan chú dịch.