Quẻ Tổn: hai giỏ cơm đạm, ba người đi và rùa quý

Bớt cái dưới, thêm cái trên, nhưng lấy gì làm gốc

Quẻ Tổn có Cấn ở trên, Đoài ở dưới: núi cao đè lên một đầm sâu. Đầm bị bớt đất ở đáy để đắp thêm thành núi, nên người xưa đọc đó là "bớt dưới, thêm trên". Núi là dương cứng, đầm là âm mềm; vì thế cũng là bớt đi phần cứng ở dưới để thêm cho phần mềm ở trên. Chữ "tổn" nghĩa là giảm bớt, và cũng có nghĩa là tiết chế.

Tổn, hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt chi dụng? Nhị quỹ khả dụng hưởng.

Lời quẻ khẳng định: giảm bớt mà giữ được lòng thành tín thì rất tốt, không lỗi, giữ chính được, có nơi để đi thì lợi. Rồi đặt câu hỏi: đạo giảm bớt lấy gì để thể hiện? Câu trả lời thật bất ngờ: chỉ cần hai giỏ thức ăn đạm bạc là đủ để dâng cúng bề trên và thần linh. Nghĩa là lòng thành mới là gốc của lễ, chứ không phải số lượng vật phẩm.

Truyện đào sâu thêm: dâng hai giỏ thức ăn đạm bạc cũng phải hợp thời; bớt cứng thêm mềm cũng phải đúng lúc. Việc bớt và việc thêm, đầy và rỗng, tất cả đều phối hợp theo thời một cách tự nhiên, không cưỡng ép. Đó là cái hay của quẻ: tổn không đồng nghĩa với mất mát, mà là sự cân bằng được điều chỉnh.

Sáu hào của việc bớt đi đúng chỗ

Từ một người tự tu dưỡng đến một người không bớt gì mà vẫn làm lợi cho cả thiên hạ, sáu hào vẽ ra một đường đi của việc cho đi.

Hào chín đầu: xong việc tu dưỡng của mình thì mau chóng đi lên giúp người trên, tất không lỗi; nhưng nên châm chước giảm bớt phần cứng của mình. Tượng truyện nhấn mạnh tâm chí của hào này đã hợp với bậc tôn trưởng. Người này không đến tay không, mà cũng không đến với sức mạnh nguyên vẹn; họ biết bớt đi cái gai góc của bản thân trước khi gặp người.

Hào chín hai lợi ở chỗ giữ chính bền; nếu vội tiến thì có hung. Lời hào gợi ý rằng không làm tổn hại đức của mình mà vẫn có thể làm ích cho người trên. Tượng truyện lấy sự giữ đạo trung làm chí hướng. Bớt bản thân không có nghĩa là hy sinh mọi thứ; có những thứ không được bớt.

Hào sáu ba là câu ai cũng nhớ: ba người cùng đi thì phải bớt một người; một người đi một mình thì sẽ có bạn. Quẻ có ba hào dương ở dưới, mà hào sáu ba là âm cần một dương để ứng; ba người cùng đi thì không đủ chỗ cho cả ba. Tượng truyện giải thích thêm: một người đi một mình thì chuyên nhất cầu hợp, còn ba người cùng đi thì nảy sinh nghi hoặc, không rõ chủ. Câu này thường được dùng để nói về chuyện tình cảm và hợp tác: hai là vừa, ba là nhiều.

Hào sáu bốn nhẹ nhàng hơn: tự mình giảm bớt cái "tật", tức nỗi bứt rứt trong lòng, để có thể nhanh chóng đón nhận sự hợp ý của hào dương cứng, như vậy có niềm vui mà không lỗi. Đây là việc bớt cái xấu trong tâm, chứ không bớt cái tốt bên ngoài.

Hào sáu năm là phần thưởng: có người dâng một con rùa quý giá trị mười "bằng", không thể từ tạ, rất tốt lành. Tượng truyện nói đây là sự phù hộ của trời. Bậc ở ngôi cao nhờ đã tự giảm bớt mà nhận được món quả vô giá từ ngoài đến.

Hào chín trên là đỉnh của quẻ: không giảm mình mà vẫn làm ích cho người, nên không lỗi, giữ chính thì tốt; nếu có đi, sẽ được thần dân ủng hộ, không chỉ một nhà. Tượng truyện bảo hào này đã đạt chí lớn là ban ân cho thiên hạ. Tổn đến cực điểm thì hóa ích.

Dưới núi có đầm: dẹp giận, lấp dục

Tượng của quẻ là hình ảnh của người đang tự sửa mình.

Tượng truyện viết: dưới núi có đầm, đó là quẻ Tổn; người quân tử nhân đó mà dẹp sự phẫn nộ, lấp sự tà dục. Nghĩa là cái cần bớt trước tiên không phải của cải, mà là cơn giận trong người và những ham muốn sai lệch. Núi cao đè lên đầm sâu như lý trí đè lên bốc đồng.

Điều này gần với tinh thần mà nhà Phật gọi là cắt đứt chấp: bớt cái cố bám, cái tưởng mình cần. Hay như cách nói trong đàn kinh về chuyện không dính vào tướng, không đặt ra văn tự. Quẻ Tổn đi con đường riêng của Chu Dịch, nhưng cũng đến một nơi tương tự: nhìn thấy cái thừa, rồi giữ lấy cái đủ.

Với người mới lập nghiệp, quẻ nhắc một nếp sống kiệm ước từ lúc buổi đầu gian nan, đừng đợi đến lúc khốn mới tiết kiệm. Cần kiệm khi chưa thiếu mới thật là cần kiệm.

Tổn là tiết giảm, tổn cực thành ích

Tổn không phải lúc nào cũng xấu. Quẻ khẳng định: tiết giảm cái thừa để thừa, thiếu được cân bằng thì tốt. Nên tổn mà tổn thì như không tổn, chỉ thấy ích mà chẳng thấy mất. Không phải lúc mà tổn thì có hại; đúng lúc mà tổn thì có ích. Cho nên "châm chước" là chìa khóa: tùy hiện trạng mà quyết định bớt cái gì, bớt bao nhiêu.

Và tổn đến cùng thì sẽ thành ích, ích đến cùng lại thành tổn. Hai điều ấy chuyển hóa cho nhau. Ai đang sống trong sự dư dả, nên học cách tự bớt trước khi bị buộc phải bớt; ai đang sống trong thiếu thốn, nên nhớ rằng thiếu cũng chứa mầm của đủ.

Lý lẽ này đi sâu cả vào ngành thuốc cổ truyền. Nguyên tắc trị bệnh nổi tiếng "bớt chỗ có thừa, bổ chỗ không đủ", hay việc ức dương để ích âm, đều bắt nguồn từ tinh thần của quẻ Tổn.

Một mâm cơm hai giỏ đạm bạc, nếu dâng bằng lòng thành, vẫn quý hơn một bữa tiệc linh đình mà thiếu tâm. Điều tổn thật sự cần bớt không phải là món ăn, mà là sự khoe khoang quanh nó.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.