Điệu múa ghi bằng chữ trong cuộn giấy hang Tàng Kinh

Cuộn giấy múa nằm trong hang Tàng Kinh

Năm 1900, khi hang Tàng Kinh ở Đôn Hoàng được mở ra, trong đống cuộn giấy cổ có một tập tàn quyển ghi nhạc múa. Nó thuộc hệ ký hiệu nhạc đời Đường, tương đương khoảng thời Ngũ đại, cách nay hơn một nghìn năm. Tức là cách ghi nhạc múa này ra đời sớm hơn lối ký hiệu nhạc phương Tây thế kỷ XV tới hàng trăm năm, và là tài liệu quý hiếm để tìm hiểu nhạc múa đời Đường. Số khúc còn lại chủ yếu gồm mười điệu, hai mươi lăm phổ, trong đó có các tên như Hoàn khê sa, Nam ca tử, Song yến tử, Phong quy vân, Hà phương viễn, Mạc sơn khê, Nam hương tử.

Điều đáng tiếc là phần lớn cuộn giấy này đã bị người nước ngoài đem đi khỏi hang, hiện nằm ở thư viện Paris và bảo tàng lớn ở London. Với giới nghiên cứu Trung Hoa, đó là một mất mát lớn. Tư liệu còn có thể đọc được ở trong nước chủ yếu là bản chép tay mà ông Lưu Bán Nông ghi lại ở Paris vào năm 1931, cùng bản in P.3501 mà ông Thiệu Tông Di mang về nước năm 1956.

Điệu múa được ghi thành chữ chứ không thành hình

Một động tác đã bay mất từ ngàn năm trước, nay chỉ còn lại vài chữ để người sau đoán lại.

Dù các học giả đã dốc sức, những bản dịch phác thảo cho đến nay vẫn chưa được hiểu trọn vẹn, nhưng qua phân tích, giá trị nghệ thuật của nó đã dần lộ ra. Đây là loại nhạc múa ghi động tác bằng chữ viết, tức loại thứ ba trong ba kiểu ghi của đời Đường. Hai kiểu kia là vũ khúc, tức phổ khúc, và vũ đồ, tức phổ vẽ hình.

Trong cách ghi chữ ấy, mỗi từ chỉ một tư thế hay một động tác nhất định. Có thể kể ra:

• Lệnh: mở đầu bài múa.
• Noa: động tác ngón tay.
• Duệ và cứ: động tác chân.
• Dao: động tác của cả thân, nhất là phần eo; quyên cũng là động tác eo.
• Đầu: động tác đầu và cổ.
• Thỉnh: động tác mời chào.
• Tống: động tác thu về.

Những chữ ấy đứng cạnh nhau, lặp lại, ghép lại, thành từng tổ hợp động tác, như các thể chữ xếp thành hàng; một điệu múa lặp nhiều lần với các tổ hợp khác nhau. Chẳng hạn khúc Hoàn khê sa có thể theo trình tự lệnh, vũ, tống, rồi lại vũ, tống, từng đoạn nối tiếp nhau như một chuỗi ký hiệu.

Điệu múa trong tiệc rượu và cầu nối sang Nhật

Theo giáo sư La Dung và người học trò Diệp Ngọc Hoa, tập khúc múa rút gọn này thực chất là các điệu "hành tửu lệnh" của người đời Đường. Đó là lối vừa múa, vừa hát, vừa có nhạc đệm, theo hiệu lệnh trong những bữa yến tiệc. Nhiều thể loại như vậy được dùng, trong đó có các vũ khúc Nam ca tử, Hà phương tuyển, Hoàn khê sa, Phong quy vân, Song yến tử. Các học giả như Vương Khắc Phấn và Sài Kiếm Hồng cũng bàn kỹ cách đọc những ký hiệu này.

Một hướng đi khác đến từ ông Thiệu Tông Di: ông đem đối chiếu nhạc múa Đôn Hoàng với nhạc múa của Nhật, vì một số điệu múa Nhật vốn do đời Đường truyền sang. Còn ông Đổng Tích Cứu thì đoán rằng bản nhạc múa Đôn Hoàng là một quyển ngắn gọn, và phần "ngắn gọn" ấy có thể chính là phần giải thích động tác. Ông so với phần chú giải động tác trong bộ phổ múa của Nhật, và thấy cuộn Đôn Hoàng thiếu đúng phần ấy, nên rất khó làm rõ.

Dựa vào nhạc yến đời Đường truyền sang Nhật thành "nhã nhạc" và "vũ nhạc" của nước này, thì dù nội dung có đổi, vẫn không mất hẳn cái bóng của nhạc Đường. Vì thế, để giải thích nhạc múa Đôn Hoàng, ngoài các chứng cứ trong nhạc múa cổ Trung Hoa, còn cần đối chiếu cả nhạc múa Nhật Bản. Hướng này đã được ghi trong tuyển tập nghiên cứu của Hội học thuật Tu-lu-phan và Đôn Hoàng, xuất bản năm 1991.

Nghệ thuật Đôn Hoàng tươi sáng và phong phú như thế đã làm cho bức tranh nghệ thuật của Trung Hoa và của thế giới thêm đẹp, đánh dấu một bước phát triển của nghệ thuật loài người.

Nguồn: Dương Lực, Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4, thuật lại có lược bớt.