Quẻ Hàm: cảm ứng từ ngón chân lên đến lời nói

Đầm trên núi và hai khí chạm vào nhau

Quẻ Hàm đứng đầu phần hạ kinh, sau ba mươi quẻ thượng kinh nói về trời đất. Hình quẻ là Đoài ở trên, Cấn ở dưới: đầm nước nằm trên đỉnh núi. Đoài là thiếu nữ mềm mại, Cấn là thiếu nam vững chãi. Cái mềm ở trên, cái cứng ở dưới, và hai bên đưa khí vào nhau. Chữ "hàm" nghĩa là cảm, là giao cảm, và là gốc sinh ra mọi vật.

Hàm, hanh lợi trinh, thủ nữ cát.

Lời quẻ nói: giao cảm thì hanh thông, lợi ở chỗ giữ chính bền; lấy vợ thì tốt. Lời truyện giải thích thêm: hai khí cảm ứng và cùng gần nhau; khi dừng lại thì thấy yên, khi mở ra thì thấy vui; người con trai hạ mình trước người con gái nên được thông suốt, vì vậy việc cưới hỏi là tốt lành. Hình ảnh chàng trai đứng thấp, cô gái ở trên mà được nhận lấy, nói về tinh thần khiêm nhường của người cầu hôn.

Nhưng đừng đọc quẻ này chỉ như chuyện nam nữ. Truyện nới rộng ra: trời đất giao cảm nên muôn vật hóa sinh; thánh nhân cảm hóa lòng người nên thiên hạ hòa bình. Nhìn vào cái người ta cảm ứng với nhau, ta thấy được cái tình thật của trời đất và vạn vật. Giao cảm là nguồn của sự nảy sinh.

Cảm từ ngón chân lên đến lời nói

Sáu hào của quẻ đi từ bàn chân lên miệng, vẽ ra một đường đi từ nông đến sâu của sự cảm ứng, và cũng là đường đi từ cạn đến thật.

Điểm hay của quẻ là mỗi hào gắn với một bộ phận trên cơ thể, theo thứ tự từ dưới lên trên. Hào sáu đầu cảm ở ngón chân cái. Mới động nhẹ, như người vừa muốn bước mà chưa bước. Tượng truyện nói chí hướng của hào này hướng ra bên ngoài, tức đã có ý nhưng chưa thành việc.

Hào sáu hai cảm ở bắp chân. Bắp chân là chỗ chuẩn bị cho bước đi, mà bước đi vội thì có hung; yên tĩnh giữ mình thì tốt lành. Tượng truyện giải thích rằng thuận theo chính đạo thì không gặp họa hại. Nghĩa là đã cảm rồi, nhưng nên ở yên đã.

Hào chín ba cảm ở đùi. Cảm tới đùi thì không thể đứng yên được nữa, người này cứ khăng khăng đi theo người khác, và lời hào kết luận sẽ thẹn tiếc nếu cứ thế mà tiến. Tượng truyện nói hào này không thể yên tĩnh, chí hướng chỉ là bám theo người, thành ra thấp hèn. Đó là người đã mất chủ kiến, chạy theo người khác như cái bóng.

Hào chín bốn nằm ngay chỗ trái tim: giữ vững chính bền thì tốt, hối hận sẽ mất; nếu lăng xăng qua lại thì bạn bè cuối cùng chỉ đi theo ý nghĩ của người ấy. Tượng truyện bảo lúc này đạo giao cảm còn chưa sáng lớn. Bởi vì lòng chưa tĩnh thì sự cảm chưa thật, chỉ là xôn xao.

Hào chín năm cảm ở thăn lưng, tức chỗ ngang trên tim một chút. Không đến nỗi hối hận, nhưng Tượng truyện chê chí hướng của hào này quá nông mỏng. Tình cảm đã có nhưng chưa sâu, mới ở tầng ngoài của con người.

Hào sáu trên cảm bằng mép, má và lưỡi, nghĩa là bằng lời nói. Tượng truyện không nể: chẳng qua chỉ là há miệng tâng bốc, lời rỗng tuếch mà thôi. Một mối giao cảm bắt đầu từ những cái chạm nhỏ nơi thân thể, lên đến trái tim thì còn thật, nhưng nếu đi đến tận lời nói suông thì mất hết chất thật.

Để lòng trống mà nhận người

Hình ảnh đầm trên núi dẫn tới một lời dặn đơn giản mà khó làm: giữ cho lòng mình có chỗ trống.

Tượng truyện của quẻ viết rằng trên núi có đầm, đó là quẻ Hàm; người quân tử nhân đó để cho lòng mình trống rỗng mà tiếp nhận người. Núi có thể chứa nước vì đỉnh núi có chỗ lõm; lòng người cũng vậy, chỉ khi bớt cái tôi, bớt định kiến thì người khác mới có chỗ bước vào.

Giao cảm vì thế không phải chuyện mềm mỏng hay chiều lòng. Đó là một thái độ: để cho cảm xúc đi vào mình mà không bị nó cuốn đi. Chuyện cảm xúc của con người xưa nay cũng thế: tiếng nhạc làm lòng người xúc động là vì lòng ta có chỗ để rung. Người xưa đã dùng chính lẽ ấy để giải thích tại sao nhạc lại thấm vào xương tủy.

Điều khó nhất trong quẻ Hàm là phân biệt đâu là cảm thật, đâu là cảm giả. Giữa những người gần nhau, có thể đã thấy cái tình cảm thật lòng giữa nhiều bóng người đủ kiểu tính nết, và cũng có những người kiêu hãnh mà tình vẫn sâu. Thước đo nằm ở sáu hào: cảm đến đâu, dừng ở đâu, có để dành lòng chính hay không.

Gốc của nhân luân và thước đo của sự chính

Quẻ Hàm mở đầu hạ kinh, như một lời tuyên bố: sau khi nói chuyện trời đất ở thượng kinh, bây giờ nói đến chuyện người. Nam nữ giao cảm mang theo nghĩa lớn hơn là trời đất, âm dương giao cảm, vì sự giao cảm là nguồn gốc nảy sinh vạn vật.

Với con người, giao cảm là chuyện thường tình, là nhân luân tự nhiên. Chu Dịch chủ trương giao cảm phải chính, và phản đối giao cảm bất chính. Cho nên sáu hào mới đi một đường từ ngón chân đến lưỡi, qua từng cấp độ sâu nông, để chỉ ra cảm đến đâu là vừa, cảm quá nông thì lơ lửng, cảm theo người thì mất mình, cảm bằng lời thì rỗng.

Điều đọng lại sau khi đọc quẻ: một mối giao cảm tốt không ồn ào. Nó bắt đầu rất khẽ, từ những chuyển động nhỏ nhất, rồi dần dần đi vào chỗ sâu của lòng người. Muốn nó bền thì phải giữ chính, giữ tĩnh, giữ khiêm; có vậy thì cái cảm mới thành cái bền lâu.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.