Bốn bức tường rượu, giận, gái, tiền nhốt cả hiền lẫn ngu

Tự khinh rồi mới bị người khinh

Mạnh Tử gói ba cảnh tan nát của một người, một nhà, một nước vào cùng một mẫu câu:

Nhân tất tự vũ nhiên hậu nhân vũ chi.

Gia tất tự hủy nhiên hậu nhân hủy chi.

Quốc tất tự phạt nhiên hậu nhân phạt chi.

Người phải tự khinh mình rồi sau đó người khác mới khinh. Nhà phải tự phá rồi sau đó người khác mới phá. Nước phải tự đánh nhau trước rồi sau đó người ngoài mới đánh.

Thuyết Uyển nêu bốn chỗ người ta dễ sa chân nhất, mỗi chỗ ứng với một lúc đang yên ổn:

Quan đãi ư hoạn thành. Bệnh gia ư thiểu dũ. Họa sinh ư giải noạ. Hiếu suy ư thê tử.

Sát thử tứ giả, thận chung như thủy.

Người làm quan bắt đầu lười biếng khi chức phận đã yên. Bệnh nặng thêm khi mới bớt. Họa sinh ra từ lười nhác. Lòng hiếu giảm đi vì mải vợ con. Xét kỹ bốn điều ấy thì phải cẩn trọng từ đầu đến cuối như nhau.

Có thứ người ta nhìn không thấy, nhưng ai ở ngôi cao cũng bị đo bằng nó.

Cư thượng bất khoan, vi lễ bất kính, lâm tang bất ai, ngô hà dĩ quan chi tai.

Ở ngôi trên mà không khoan dung, hành lễ mà không kính cẩn, đến đám tang mà không xót thương, thì ta lấy gì để xem người ấy ra sao nữa. Cũng như vậy, sách Ích Trí Thư dùng hình ảnh ngọc và tùng bách:

Bạch ngọc di ư ô nê, bất năng thiêm thấp kỳ sắc.

Quân tử xử ư trọc địa, bất năng nhiễm loạn kỳ tâm.

Tùng bách khả dĩ nại sương tuyết. Minh trí khả dĩ thiệp gian nguy.

Ngọc trắng bị ném vào bùn nhơ cũng không đổi màu. Bậc quân tử sống nơi nhơ đục cũng không loạn tấc lòng. Cây tùng cây bách chịu được sương tuyết, người trí sáng vượt qua được gian nguy.

Cảnh Hạnh Lục nhắc đến những thứ đã đầy thì phải tràn:

Khí mãn tắc dật, nhân mãn tắc táng.

Dương cao tuy mỹ, chúng khẩu nan điều.

Xích bích tuy bảo, thốn âm thị cạnh.

Đồ đựng đầy thì tràn, người tự cho là đầy đủ thì mất. Thịt dê ngon nhưng khó vừa miệng đông người. Ngọc bích dài một thước là báu, nhưng một tấc thời gian còn đáng giành hơn.

Người nhân yên với điều nhân, và nhân hòa hơn thiên thời

Giàu hay nghèo, người ta đều tự thử mình bằng một chỗ đứng nào đó, rồi mới biết chỗ ấy hợp hay không.

Bất nhân giả bất khả dĩ cửu xử ước, bất khả dĩ trường xử lạc. Nhân giả an nhân, trí giả lợi nhân.

Người bất nhân không ở yên lâu trong cảnh nghèo túng, cũng không ở yên lâu trong cảnh sung sướng. Người nhân yên ổn với điều nhân, người trí biết dùng điều nhân để làm lợi.

Thiên thời bất như địa lợi, địa lợi bất như nhân hòa.

Thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hòa. Một bài thơ ngắn kế đó thổ lộ tâm trạng của người sống không cầu:

Vô cầu đáo xứ nhân tình hảo.

Bất ẩm nhiêu tha tửu giá cao.

Nhập sơn cầm hổ dị. Khai khẩu kháo nhân nan.

Không cầu xin ai thì đến đâu cũng được tình người tốt. Không uống thì mặc cho giá rượu lên cao. Vào núi bắt cọp còn dễ, mở miệng nhờ người mới khó.

Lương điền vạn khoảnh, bất như bạc nghệ tùy thân.

Ruộng tốt muôn khoảnh không bằng một nghề mọn trong thân. Thái Công nói câu ấy. Một bài khác kể thêm những thứ làm nên cuộc sống thanh bạch:

Thanh bần thường lạc, trọc phú đa ưu.

Phòng ốc bất tại đường cao, bất lậu tiện hảo.

Y phục bất tại lăng la, hòa noãn tiện hảo.

Ẩm thực bất tại trân tu, nhất bão tiện hảo.

Thú thê bất tại nhan sắc, hiền đức tiện hảo.

Nghèo mà trong sạch thì thường vui, giàu mà nhơ đục thì lắm lo. Nhà không cần cao rộng, không dột là tốt. Áo không cần lụa là, mặc ấm là tốt. Ăn không cần của ngon vật lạ, no bụng là tốt. Lấy vợ không cần nhan sắc, hiền đức là tốt.

Mười điều không làm được của nhà sư Đạo Thanh

Có những việc đến lúc cần mới biết chẳng dựa vào ai được, kể cả cha mẹ, con cái, hay của cải chất đầy nhà.

Thiện sự hảo tố, vô tâm cận bất đắc.

Nhĩ nhược tố hảo sự, biệt nhân phân bất đắc.

Kinh điển tích như sơn, vô duyên khán bất đắc.

Ngỗ nghịch bất hiếu thuận, thiên địa dung bất đắc.

Vương pháp trấn kiền khôn, phạm liễu hưu bất đắc.

Lương điền thiên vạn khoảnh, tử lai dụng bất đắc.

Linh tiền hảo cúng dưỡng, khởi lai ngật bất đắc.

Tiền tài át bích đôi, lâm hành sử bất đắc.

Mệnh vận bất tương trợ, khước dã cưỡng bất đắc.

Nhi tôn tuy mãn đường, tử lai thế bất đắc.

Dục tu tiên đạo, tiên tu nhân đạo.

Nhân đạo bất tu, tiên đạo viễn hỹ.

Việc thiện nên làm, kẻ vô tâm không theo kịp. Nếu ngươi làm việc tốt thì người khác không chia phần được. Kinh điển chất như núi, kẻ vô duyên không đọc được. Ngỗ nghịch không hiếu thuận thì trời đất không dung được. Phép vua trấn giữ càn khôn, phạm vào thì không yên được. Ruộng tốt nghìn muôn khoảnh, chết rồi dùng không được. Trước linh cữu cúng bàn linh đình, người chết cũng không dậy ăn được. Tiền chất đầy vách, lúc lên đường không đem theo được. Số mệnh chẳng giúp mình, cố chối cũng không được. Con cháu đầy nhà, đến lúc chết cũng không thay mình được. Người muốn tu đạo tiên thì trước phải tu đạo người. Đạo người không tu thì đạo tiên còn rất xa.

Chu Hiếu Hữu nói một câu về cái thiệt của nhường nhịn, ngắn mà đủ đầy:

Chung thân nhượng lộ bất uổng bách bộ,

Chung thân nhượng bạn bất thất nhất đoạn.

Cả đời nhường đường cũng chỉ phí chừng trăm bước. Cả đời nhường bờ ruộng cũng chẳng mất một đoạn nào.

Nhan Tử nêu bốn hình ảnh về chỗ cùng đường:

Điểu cùng tắc trác. Thú cùng tắc quắc. Nhân cùng tắc trá. Mã cùng tắc điệt.

Tự cổ cập kim, vị hữu cùng kỳ hạ nhi năng vô nguy giả dã.

Chim cùng đường thì mổ, thú cùng đường thì cào. Người cùng đường thì dối trá, ngựa cùng đường thì lồng lên. Từ xưa đến nay, chưa từng có ai dồn kẻ dưới vào bước đường cùng mà lại không gặp nguy hiểm.

Bài thơ trong sách Tính Lý nói chuyện hoa và liễu:

Trước ý tài hoa hoa bất phát,

Vô tâm sáp liễu liễu thành âm.

Cố ý trồng hoa thì hoa không nở, vô tình cắm liễu thì liễu lại xanh um thành bóng mát. Cũng sách ấy dặn về lẽ xử sự:

Tiếp vật chỉ yếu: Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân.

Hành hữu bất đắc, phản cầu chư kỷ.

Điều cốt yếu khi tiếp xúc với người và vật là điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Khi làm mà không được kết quả thì quay lại tìm nguyên nhân nơi chính mình.

Bốn bức tường rượu, giận, gái, tiền và của dạy con

Có bốn bức tường vây quanh mọi người, và chỉ ai thoát ra được mới biết thế nào là thuốc thần.

Tửu sắc tài khí tứ đổ tường,

Đa thiểu hiền ngu tại nội sương.

Nhược hữu thế nhân khiêu đắc xuất,

Tiện thị thần tiên bất tử phương.

Nhân sinh trí vị sinh,

Trí sinh nhân vị lão.

Tâm trí nhất thiết sinh,

Bất giác vô thường đáo.

Rượu, gái, tiền, giận là bốn bức tường, kẻ hiền người ngu đều bị nhốt bên trong. Nếu có ai trên đời nhảy ra được thì đó chính là phương thuốc bất tử của thần tiên. Người mới sinh thì trí chưa nảy, đến lúc trí nảy thì người đã già. Tâm và trí cùng sinh ra, không hay vô thường đã tới.

Cảnh Hạnh Lục có hai câu về thứ đáng để dành cho con:

Quảng tích bất như giáo tử,

Tị họa bất như tỉnh phi.

Chí thú làm giàu không bằng dạy con, tránh họa không bằng bớt lỗi lầm. Một đoạn khác nói chuyện bệnh và nghèo:

Bệnh hữu công phu, cấp hữu tiền. Đắc chi dị, thất chi dị. Đắc chi nan, thất chi nan.

Ninh khiết khai nhan phạn. Bất khiết trứu mi lương.

Bệnh thì lo chăm chữa, túng thì lo có tiền. Được dễ thì mất dễ, được khó thì mất khó. Thà ăn bữa cơm thường mà mặt mày vui vẻ, chứ không ăn cao lương mà chau mày.

Mạnh Tử nói rõ cái gốc giữ cho một ngôi vua, một nước còn:

Tam đại chi đắc thiên hạ dã dĩ nhân; kỳ thất thiên hạ dã dĩ bất nhân. Quốc chi sở dĩ hưng phế tồn vong giả diệc nhiên.

Thiên tử bất nhân bất bảo tứ hải. Chư hầu bất nhân bất bảo xã tắc. Khanh, đại phu bất nhân bất bảo tông miếu. Sĩ, thứ nhân bất nhân bất bảo tứ thể.

Kim ố tử vong nhi lạc bất nhân, thị do ố túy nhi cưỡng tửu.

Ba đời Hạ, Thương, Chu được thiên hạ là nhờ nhân, mất thiên hạ là vì bất nhân. Chuyện hưng phế còn mất của các nước cũng như vậy. Thiên tử bất nhân thì không giữ được bốn biển. Chư hầu bất nhân thì không giữ được xã tắc. Khanh và đại phu bất nhân thì không giữ được tông miếu. Kẻ sĩ và dân thường bất nhân thì không giữ nổi tay chân mình. Nay ai cũng ghét chết ghét mất mà lại ưa thích điều bất nhân, thì chẳng khác gì ghét say mà cứ cố uống rượu.

Ba câu của Khổng Tử đứng liền nhau về người đi trước, người nghe lời can, người làm thợ:

Thủy tác dũng giả, kỳ vô hậu hồ.

Mộc tùng thằng tắc trực, quân tùng gián tắc thánh.

Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí.

Kẻ đầu tiên làm ra hình nhân để chôn theo người chết, phải chăng sẽ tuyệt tự. Gỗ theo dây mực thì thẳng, vua nghe lời can gián thì thành thánh. Người thợ muốn làm tốt việc của mình thì trước hết phải mài bén dụng cụ.

Ngàn vàng tự nhiên đến, tình thân khi ở gần và khi ở xa

Của cải rơi từ trời xuống không đơn giản như người ta tưởng, và tình thân đo bằng khoảng cách chứ không đo bằng năm tháng.

Vô cố nhi đắc thiên kim, bất hữu đại phúc tất hữu đại họa.

Tô Đông Pha nói: tự nhiên mà được ngàn vàng, không có phúc lớn thì ắt có họa lớn. Thiệu Khang Tiết thì viết bốn câu thơ nhỏ nhẹ về chuyện ở lâu và đến nhiều:

Cửu trú linh nhân tiện, tần lai thân dã sơ.

Đãn khan tam ngũ nhật. Tương kiến bất như sơ.

Ở lâu thì khiến người khinh, đến luôn thì thân thành ra sơ. Cứ xem dăm ba hôm thì thấy gặp nhau đã không bằng buổi đầu.

Vi nhân bất phú hỹ, vi phú bất nhân hỹ.

Làm điều nhân thì không giàu, làm giàu thì không nhân.

Quốc chi tương hưng, thực hữu gián thần, gia chi tương vinh, tất hữu tránh tử.

Nước sắp thịnh thì đúng là có bề tôi biết can gián, nhà sắp vinh thì ắt có người con biết can ngăn cha mẹ.

Ba câu nêu ba thứ không biết thì không làm nổi việc:

Bất tri mệnh vô dĩ vi quân tử dã,

Bất tri lễ vô dĩ lập dã.

Bất tri ngôn vô dĩ tri nhân dã.

Không biết mệnh trời thì không thể làm bậc quân tử. Không biết lễ thì không thể đứng vững giữa đời. Không biết lời nói thì không thể hiểu được người.

Chu Liêm Khê có một bài ca nho nhỏ ca ngợi cái vụng:

Xảo giả ngôn, chuyết giả mặc.

Xảo giả lao, chuyết giả dật.

Xảo giả tặc, chuyết giả đức.

Xảo giả hung, chuyết giả cát.

Ô hô! Thiên hạ chuyết, hình chính triệt.

Thượng an hạ thuận. Phong thanh, tệ tuyệt.

Người khéo hay nói, người vụng thì lặng. Người khéo nhọc nhằn, người vụng nhàn nhã. Người khéo làm hại, người vụng làm ơn. Người khéo gặp hung, người vụng gặp cát. Than ôi! Thiên hạ mà ai cũng vụng thì hình ngục dẹp được, trên yên dưới thuận, phong tục thanh sạch, tệ nạn dứt.

Vô quân tử mạc trị dã nhân, vô dã nhân mạc dưỡng quân tử.

Không có người quân tử thì lấy ai giữ yên cho người dân quê, không có người dân quê thì lấy ai nuôi người quân tử.

Duy trung dữ hiếu, vinh bất chiêu nhi tự lai, nhục bất trục nhi tự khứ.

Chỉ cần trung và hiếu thì vinh không gọi mà tự đến, nhục không đuổi mà tự đi. Lời này của Thuyết Uyển.

Viễn thủy nan cứu cận hỏa, viễn thân bất như cận lân.

Nước ở xa khó cứu lửa gần, họ hàng ở xa không bằng láng giềng ở gần.

Thái Công đặt ba hình ảnh về chốn mà tai họa không vào được:

Nhật nguyệt tuy minh, bất chiếu phúc bồn chi hạ.

Đao kiếm tuy khoái, bất trảm vô tội chi nhân.

Phi tai hoạnh họa, bất nhập thận gia chi môn.

Mặt trời mặt trăng tuy sáng cũng không soi tới dưới cái chậu úp. Đao kiếm tuy bén cũng không chém người vô tội. Tai bay vạ gió không vào cửa nhà người thận trọng.

Học nhi bất cần, bất tri đạo; canh nhi bất cần, bất đắc thực.

Học mà không chuyên cần thì không hiểu đạo, cày mà không chuyên cần thì không có ăn. Hoàn Phạm nói câu ấy.

Nguồn: Minh Tâm Bảo Giám, Nguyễn Quốc Đoan chú dịch.