Chu Công lấy nhân đức và bước mở đầu của Tần Thủy Hoàng

Chu Công, bậc mưu lược lấy nhân đức mà thu phục thiên hạ

Trước khi rời sang một triều đại khác, còn một chặng đường nữa trong sự nghiệp của Khương Thái Công: từ chiến trường trở về, ông còn phải chứng tỏ bản lĩnh trị nước tại đất phong của mình.

Khương Thái Công, một võ tướng mẫu mực trong việc trị nước

Do có công lao to lớn mà Khương Thái Công được phong cho vùng đất Tề - Sơn Đông - nên ông còn được gọi là Tề Thái Công. Sau khi Khương Thái Công đến đó nhận đất đã tiến hành một loạt các biện pháp chính trị, làm cho nước Tề nhanh chóng giàu mạnh.

"Thái Công về nước, sửa triều chính, chỉnh đốn phong tục, giảm bớt nghi lễ, mở thông công thương, tăng mối lợi cho nghề cá, muối. Do vậy dân theo Tề quá nửa, nước Tề trở thành đại quốc."

- Sử ký, Tề Thái Công thế gia.

Sự hưng thịnh của nước Tề là cơ sở để nước Tề sau này trở thành một nước lớn trong "thất quốc xưng hùng" thời Chiến Quốc. Khương Thái Công không những giỏi cầm quân mà còn giỏi trị nước. Ông tuy là một võ tướng song vẫn rất chú trọng văn trị, chú ý phát triển nền văn hóa Tề Lỗ rực rỡ của Trung Quốc cổ đại. Là một người thanh liêm và cẩn trọng, không bao giờ tỏ ra ngạo nghễ bởi sức mạnh võ tướng, Khương Thái Công quả là một mẫu mực trong hàng võ sư.

Chu Công, bậc mưu lược chính trị kiệt xuất

Chu Công là nhà mưu lược chính trị kiệt xuất trong thời cổ đại. Chu Công từng phò Chu Vũ Vương, Thành Vương và có cống hiến lớn lao trong sự nghiệp diệt nhà Thương - Trụ, lập vương triều mới của nhà Chu.

Chu Công là con trai của Chu Văn Vương, sống qua ba triều đại Văn Vương, Vũ Vương và Thành Vương, đã dồn bao sức lực, tâm huyết phò tá Vũ Vương và sau này là Thành Vương, lập nên công lao to lớn đối với sự khai sáng và hưng thịnh của nhà Tây Chu. Nhất là thời kỳ Chu Công phò tá Chu Văn Vương, giúp thực hiện một loạt các chế độ về kinh tế, chính trị với tầm nhìn rộng và xa, khiến cho thời Tây Chu trở thành thời kỳ phát triển rực rỡ trong nền văn minh cổ đại Trung Quốc.

"Vũ Vương lên ngôi, Đán - chỉ Chu Công - thường ở bên cạnh giúp đỡ, làm được rất nhiều việc. Chín năm Vũ Vương đông phạt ở Mạnh Tân, mười một năm phá Trụ ở Mục Dã, Chu Công luôn có mặt bên ông."

- Sử ký, Lỗ Chu Công thế gia.

Chu Công luôn cùng với Vũ Vương sát cánh trên các chiến trường đông tây, viết nên "Mục thệ" - lời thề ở Mục Dã - là lời của Vũ Vương động viên tướng sĩ tăng thêm khí thế trong sự nghiệp diệt trừ Trụ Vương, vạch rõ tội lỗi của Trụ Vương, kích thích cổ động ý chí chiến đấu của quân sĩ.

"Nay vua Thương nghe lời vợ mà làm, vứt bỏ cả giỗ chạp không cúng, quên cả di chiếu, không đoái hoài gì đến cha mẹ anh em, lại để cho kẻ lắm tội bốn phương tháo chạy, cất nhắc kẻ mình yêu, tin kẻ này sai khiến kẻ khác, yêu thì cho làm đại phu khanh sĩ, bạo ngược với trăm họ, lừa dối xã tắc nhà Thương. Nay ta thề vâng mệnh trời mà trị tội."

- Thượng thư, Chu thư.

Vũ Vương qua đời, Thành Vương lên nối ngôi. Song vì Thành Vương còn nhỏ tuổi, Chu Công đứng ra nhiếp chính, tạm thời nắm giữ quyền bính, ổn định đất nước, lại tự mình dẫn quân đông chinh, củng cố nền thống trị của nhà Chu.

Ký phá ngã phủ
Hựu khuyết ngã tương
Chu Công đông chinh
Tứ quốc thị hoàng.

- Kinh Thi.

Trong Sử ký, Chu bản kỷ cũng viết: "Chiêu Công trấn thủ, Chu Công làm tướng lĩnh, tiến hành đông phạt miền Hoài Di, thắng lớn." Đặc biệt Chu Công đã lựa chọn một loạt các biện pháp kinh tế chính trị mang lại tác dụng lớn thúc đẩy phát triển hơn nữa sự cường thịnh của nhà Tây Chu.

Chu Công chủ trương thi hành chế độ phân phong, phân ấp. Trong tình hình khách quan đương thời của nhà Chu thì chế độ phân phong là thuận lợi với sự phát triển của lịch sử. Bởi khi đó, Tây Chu đất rộng người thưa, kinh tế phát triển không cân đối giữa các vùng, nếu không thực hiện phân phong thì rất khó thúc đẩy kinh tế phát triển. Hơn nữa, lúc đó còn chưa tiến đến thời kỳ phong kiến, trung ương tập quyền chưa có cơ sở kinh tế, chính trị vững chắc nên thực hiện chế độ phân phong chính là để thúc đẩy xã hội phát triển; ngoài ra, đây còn là một biện pháp để mở rộng biên cương. Thông qua những cuộc phạt đông bình tây, Tây Chu trở thành triều đại đầu tiên có bờ cõi rộng lớn trước thời nhà Tần, nhưng cũng vì thế mà đã gieo mầm họa cho thời kỳ Chiến Quốc phân tranh dai dẳng về sau.

Ngoài ra, Chu Công còn đề ra việc dời đô về Lạc Dương để tăng cường giám sát và khống chế đối với trung tâm văn hóa chính trị của miền đông. Về chính sách đất đai thì thực hiện chế độ tỉnh điền, tức là chế độ quốc hữu về đất đai; các vùng đất đai lãnh thổ sẽ do quốc vương phân cho các chư hầu. Trong điều kiện lịch sử thi hành chế độ phân phong đương thời thì tỉnh điền chế được xem là phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử. Đồng thời Chu Công cũng khích lệ việc khai khẩn tư điền, đây chính là những manh nha của chế độ tư hữu đất đai sau này, cũng là nền tảng cho sự hưng thịnh của chế độ phong kiến đất đai về sau trong thời kỳ Xuân Thu.

Những chủ trương, mưu lược chính trị đó là sự phản ánh một tầm nhìn xa rộng cũng như tri thức trác việt của nhà mưu lược chính trị Chu Công.

Chu Công còn ra sức khuyên răn Thành Vương không nên ham an nhàn yên vui, như trong Thượng thư viết đại ý nhắc nhở quân thần không nên mưu cầu nhàn nhã, hưởng lạc mà phải biết lo cho lúc nguy khốn ngay cả khi đang ở trong thái bình.

"Trị được chẳng qua là chưa loạn, giữ được chẳng qua là chưa nguy."

- Thượng thư, Chu quan.

Điều này chứng tỏ Chu Công có tầm nhìn chính trị rất xa.

Chu Công dùng lễ, nhân để trị thiên hạ

Ngay từ thời trẻ, Chu Công đã nổi tiếng là người nhân đức.

"Chu Công Đán, em trai Chu Vũ Vương, từ khi Văn Vương còn sống, Đán luôn là người con hiếu thuận, nhân từ, khác với những kẻ khác."

- Sử ký, Lỗ Chu Công thế gia.

Khi tham gia vào công việc triều chính, những mưu lược mà Chu Công đóng góp cũng nổi tiếng vì đậm tính nhân văn, được gọi là những "nhân mưu". Như khi Chu Vũ Vương diệt xong nhà Thương, trước vấn đề nhân dân nhà Thương, Khương Thái Công chủ trương đem giết hết, song Chu Công không đồng ý mà chủ trương phân hóa để dùng, và sau cùng đã cảm hóa được họ.

Sau khi kết thúc cuộc đông phạt, Chu Công định ra chế độ Lễ, Nhạc và các thể chế pháp luật khác. Ngoài ra Chu Công còn viết "Chu quan", "Lập chính" để lập ra kỷ luật chính cương, làm cho Tây Chu trở thành một quốc gia văn minh của Trung Quốc cổ đại. Lòng mong mỏi "khắc kỷ phục lễ" của Khổng Tử chính là niềm hy vọng có thể khôi phục lại thời kỳ văn minh hưng thịnh của Tây Chu, trước nỗi đau khổ vì sự "lễ băng nhạc hoại" của nước Lỗ thời Xuân Thu.

Tóm lại, đức trị có nhân có lễ của Chu Công đã đem lại tác dụng to lớn cho sự ổn định xã hội và phát triển nền văn minh Tây Chu. Ông còn hết sức nhấn mạnh "kính đức", "bảo dân", chủ trương ông trời không ở gần ta, chỉ có cái đức mới giúp được ta mà thôi - hoàng thiên vô thân, duy đức thị phụ. Những tư tưởng tiến bộ này được thể hiện rất đầy đủ ở sách Thượng thư, Chu thư.

Khổng Tử sở dĩ rất sùng kính Chu Công cũng như luôn ngưỡng vọng Tây Chu chính là vì Chu Công đã dùng nhân, lễ để trị nước khiến Tây Chu văn minh và cường thịnh như thế.

"Thơm thảo thay, tươi đẹp thay, ta ngưỡng vọng họ Chu."

- Luận ngữ, Bát Dật.

Tấm lòng trung nghĩa và cái chết của Chu Công

Đương thời, Chu Công phò ấu vương, đứng ra nhiếp chính đã phải chịu bao lời dị nghị và hoài nghi. Song ông luôn trung thực bày tỏ: "Sở dĩ ta không lánh đi mà lại đứng ra nhiếp chính là vì sợ thiên hạ chưa một lòng theo nhà Chu. Thái Vương, Vương Quý, Văn Vương lúc nào cũng lo nghĩ về thiên hạ, nay sự nghiệp đã thành, Vũ Vương lại sớm mất đi, Thành Vương còn nhỏ, vì thế mà ta phải đứng ra gánh vác nhiệm vụ này."

Vũ Vương lên ngôi mới hai năm, còn chưa ổn định được thiên hạ thì lâm bệnh, quần thần lo lắng. Chu Công thấy tình cảnh ấy liền lập đàn cầu thọ, cầu cho Vũ Vương mau chóng khỏi bệnh, nguyện lấy thân mình thay thế; tấm lòng trung thành và vị tha cao cả của ông thật đáng để làm gương trong thiên hạ.

Thành Vương mắc bệnh, Chu Công cầu khấn thần thánh cho gia thọ: "Nay vua còn trẻ tuổi chưa hiểu biết, thần xin nguyện lấy mệnh của mình ra thay thế." Thành Vương sau này lên cầm quyền lại nghe lời dèm pha xúi giục của người khác, khiến Chu Công không thể tiếp tục ở bên Thành Vương, phải chạy đến nước Sở. Về sau, Thành Vương phát hiện được việc Chu Công đã lập sách để cầu thọ cho mình, hối hận mà khóc, lại mời Chu Công trở về. Chu Công quả là một bậc chí trung chí nhân.

Chu Công chết đi, trời đột nhiên gió mưa sấm sét, cây cối nghiêng ngả. Cả nước Chu thất kinh, Thành Vương khóc lóc, than rằng: "Hôm nay đất trời cũng động uy vì cảm cái đức của Chu Công." Rõ ràng người nước Chu vô cùng sùng kính con người trung hiếu, tài giỏi ấy.

Chu Công là nhà chính trị kiệt xuất trong thời kỳ xã hội nô lệ, là người có những cống hiến to lớn thúc đẩy sự phát triển của lịch sử Trung Quốc. Những mưu lược đầy tính nhân đạo của ông không chỉ có sức cảm hóa và mang ý nghĩa giáo dục đối với nhân dân thời đại ông mà còn là bài học cho hậu thế, xứng đáng lưu danh trong sử sách. Nhà tư tưởng lớn Khổng Tử đã rất mực tôn kính, sùng bái Chu Công, đây kể ra cũng là trường hợp duy nhất trong lịch sử Trung Quốc cổ đại.

Các mưu lược danh quân, những vị hoàng đế nổi tiếng

Tần Thủy Hoàng đoạt lại quyền bính từ tay Lã Bất Vi

Tần Thủy Hoàng là vị hoàng đế nổi danh nhất trong lịch sử Trung Quốc, cũng là vị quân chủ có ảnh hưởng lớn nhất đối với xã hội phong kiến Trung Quốc, là một nhân vật vạch thời đại - vị đế vương của thiên cổ. Công lao lớn nhất của Tần Thủy Hoàng là đã thống nhất Trung Quốc, thành lập ra nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên trong lịch sử Trung Hoa.

Tần Thủy Hoàng, tên là Doanh Chính, sinh ra trong thời kỳ Chiến Quốc "thất quốc tranh hùng". Ông là con của vua Tần Trang Vương, kế vị năm mới 13 tuổi. Tần Thủy Hoàng từ nhỏ đã có cá tính mạnh mẽ, có tính quyết đoán, độc lập, tự chủ. Khi ông còn là một vị vua thiếu niên, quyền bính trong triều đều do mẫu hậu, thừa tướng Lã Bất Vi và hoạn quan Lao Ái nắm giữ. Lao Ái được phong làm Trường Tín Hầu, lại được ban thưởng cho rất nhiều cửa nhà, xe ngựa, săn bắn, chơi bời muốn làm gì mặc ý, bất cứ công việc lớn nhỏ đều do Lao Ái quyết định, thấy hắn vô cùng ngang ngược, lộng hành. Tần Thủy Hoàng nuốt hận trong lòng, đợi thời cơ giành lại quyền bính.

Năm 22 tuổi, Tần Thủy Hoàng giành lại được quyền lực mà mới chỉ một năm trước đó hãy còn ở trong tay của thái hậu và bọn Lã Bất Vi. Lao Ái âm mưu dùng ngọc ấn đẩy Thủy Hoàng vào chỗ chết. Do được mật báo trước, Tần Thủy Hoàng đã đem quân đến trấn áp trị tội Lao Ái, giáng chức Lã Bất Vi, giam lỏng thái hậu.

"Trường Tín Hầu Lao Ái âm mưu làm loạn, cướp dùng ngọc ấn cùng thái hậu điều động vệ tốt, quân lính... định kéo đến bao vây tấn công cung Kỳ Niên. Thủy Hoàng biết, lệnh cho tướng quốc Xương Bình Quân, Xương Văn Quân dẫn binh tấn công Lao Ái... bọn Lao Ái bại trận trốn chạy... Tần Thủy Hoàng lệnh bắt được, dùng xe xé xác Lao Ái ở ngoài cửa đông, giết cả ba họ, tướng quốc Lã Bất Vi câu kết với Lao Ái, bị bãi chức thừa tướng... thái hậu bị dời ra cung Hoắc Dương, xem như giam lỏng vậy."

- Sử ký, Tần Thủy Hoàng bản kỷ.

Tần Vương sau khi diệt được tận gốc tập đoàn Lã, Lao, giành lại quyền bính, bắt đầu thực hiện chí lớn đi chinh phạt, thống nhất sáu quốc gia còn lại.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 1 (Dương Lực).