Quẻ Ích: gió sấm giúp nhau, vượt sông lớn và lòng thành

Gió trên, sấm dưới: bớt trên để thêm dưới

Quẻ Ích là hình ngược của quẻ Tổn, nên cũng là người anh em song sinh của nó. Tốn ở trên, Chấn ở dưới: gió đè lên sấm. Gió đi nhanh nhất, sấm động mạnh nhất; hai thứ ấy giúp nhau, gió thổi thì sấm rền xa, sấm vang thì gió mạnh thêm. Chữ "ích" nghĩa là tăng thêm, giúp đỡ, đem lại lợi cho kẻ cần.

Ích, lợi hữu du vãng, lợi thiệp đại xuyên.

Lời quẻ nói: tăng ích thì lợi ở chỗ có nơi để đi, lợi ở chỗ vượt qua sông lớn. Truyện giải thích rằng tăng ích là bớt ở trên để thêm cho dưới, nên dân vui mừng không bờ bến. Người trên hạ mình xuống với kẻ dưới, đạo ấy sáng rực. Bậc tôn quý giữ trung chính thì có phúc lành; còn việc vượt sông lớn thì ví như thuyền gỗ đi trên nước, thông suốt.

Khi kẻ dưới hưng động mà người trên khiêm thuận, cái ích của việc ấy ngày một tăng, mở rộng không cùng. Giống như trời ban ơn xuống, đất nhận ơn ấy mà sinh sinh hóa hóa; cái ích mà thiên nhiên ban phát thì lan tràn khắp nơi. Nhưng tất cả đều phải phối hợp với thời: ích đúng lúc, ích đúng chỗ.

Sáu hào nhận ích và cách giữ nó

Có người nhận được phần thưởng bất ngờ, có người nhận để rồi phải gánh việc nặng, và có người tham đến mức chỉ nhận về sự công kích.

Hào chín đầu: lợi ở chỗ làm việc lớn, rất tốt, không lỗi. Nhưng Tượng truyện nhắc một điều tỉnh táo: kẻ ở dưới vốn không gánh nổi việc lớn, nên nếu làm được thì tốt, còn phải biết sức mình.

Hào sáu hai: có người cho một con rùa quý đáng giá mười "bằng", không từ chối được. Giữ chính lâu dài thì tốt; lúc đó nhà vua đang tế trời cầu phúc. Tượng truyện nói món ích này đến từ bên ngoài, không phải tự mình giành lấy. Người biết giữ mình ngay thẳng thì phúc tự tìm đến.

Hào sáu ba: nhận ích thì phần lớn phải dấn thân vào việc khó, như cứu người khỏi họa. Phải giữ lòng thành tín, giữ đạo trung, thận trọng trong từng việc, như tay cầm ngọc khuê để tâu việc với bậc vương công. Tượng truyện nhắc: nhận được ích nhiều thì phải nỗ lực làm điều "cứu hung bình hiểm", có vậy cái ích mới chắc chắn. Ơn nhận được không phải để cất, mà là để gánh trách nhiệm.

Hào sáu bốn: giữ điều trung, hành động thận trọng, thăm hỏi vương công thì lời nói sẽ được nghe theo. Việc này có lợi cho cả chuyện dời đô, lợi dân. Người có thể khuyên người trên cho dân được lợi, thì cái ích của mình chính là ích của thiên hạ.

Hào chín năm là đỉnh cao của quẻ: có lòng thành tín, ban ơn cho thiên hạ, chẳng còn phải hỏi là có tốt lành hay không. Thiên hạ cũng sẽ một lòng cảm ơn mà nghĩ đến chuyện báo đáp ân đức. Tượng truyện nói đây là hào đạt chí lớn của việc bớt trên thêm dưới. Điều lạ là càng cho đi, người ở ngôi chí tôn càng được lòng dân.

Hào chín trên là kết thúc buồn: không ai giúp ích, thậm chí có kẻ công kích. Lý do là lòng người này không giữ được yên, cứ tham cầu mãi không chán. Tượng truyện bảo họ chỉ đơn phương đòi người ta ích cho mình; và sự công kích đến từ bên ngoài là hung hiểm không mời mà tự đến. Chính đỉnh của sự ích lại chứa mầm của sự mất.

Thấy điều thiện thì theo, có lỗi thì sửa

Hình ảnh gió và sấm không chỉ nói chuyện cho người khác, mà còn là cách tự thêm ích cho bản thân.

Tượng truyện của quẻ viết: gió sấm là quẻ Ích; người quân tử nhân đó, thấy điều thiện thì dời mình theo, có lỗi thì sửa. Muốn mình tốt lên, không có cách nào tắt hơn việc đi theo cái tốt và bỏ cái xấu ngay khi nhận ra. Làm cho nhanh như gió, mạnh như sấm: nghĩ ra là làm, nhận lỗi là sửa. Làm điều thiện cho đến chỗ tận thiện là cái đích của ích.

Người tu hành cũng hiểu cái lẽ ấy theo lối riêng: nhờ tu tập lâu bền, từng bước một mà hạnh lành tăng thêm. Cái ích ấy tích tụ thành hạt, không phải tới ngay trong một buổi.

Nhưng ích cũng cần có chừng mực, như tiết nhạc cần có tiết tấu. Quẻ nói rõ: ích không thể ban phát bừa. Ta chỉ giúp người thiếu; người đã đủ mà cứ tiếp tục cho thì thành có hại. Cũng như việc cho tiền người không cần, khen quá lời kẻ chưa làm gì, đều làm hỏng người nhận.

Tổn và ích chuyển hóa cho nhau

Cao Hanh, nhà chú giải Dịch học xưa, nói rằng Tổn là kết cục của Thái, là khởi đầu của Bĩ; còn Ích là cuối cùng của Bĩ, là khởi đầu của Thái. Nghĩa là bốn quẻ Thái, Bĩ, Tổn, Ích cuộn vào nhau thành một vòng khép kín. Từ Bĩ rồi Thái, từ Thái rồi Bĩ, rồi Tổn, rồi Ích: tưởng như là số mệnh trời định, nhưng khả năng vãn hồi vẫn nằm ở con người.

Tổn đến cực điểm thì thành ích; ích đến cực điểm thì thành tổn. Hào chín trên là ví dụ rõ nhất: ích đến cùng rồi, nếu cứ cầu thêm thì sẽ biến thành họa. Đến lúc ấy phải biết rút bớt, biết dừng.

Cũng như quẻ Tổn, quẻ Ích ảnh hưởng đến cách nghĩ về chữa bệnh: tư tưởng bổ chỗ hư, tả chỗ thực, giúp âm khi dương thừa, đều là ứng dụng của lẽ tổn ích.

Giữ được một lòng thành tín và biết dừng đúng lúc, người ta nhận ích mà không biến thành kẻ tham, cho ích mà không biến thành kẻ ban ơn. Đó mới là cái đạo vượt sông lớn bằng thuyền gỗ: vững, chậm, nhưng qua được bờ bên kia.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.