Quẻ Thái: trời đất giao hòa, cỏ mao và tường thành đổ

Đất nằm cao, trời nằm thấp mà lại là quẻ hanh thông

Nhìn qua hình quẻ Thái thì thấy có điều ngược đời: Khôn nằm trên, Càn nằm dưới. Đất ở cao, trời ở thấp. Nhưng chính cái thế ngược ấy là chỗ hay: khí của trời vốn bay lên, khí của đất vốn chìm xuống, nên hai khí gặp nhau giữa chừng, giao nhau, hòa nhau. Chữ "thái" nghĩa là thông suốt, yên ổn, an hòa.

Thái, tiểu vãng đại lai, cát hanh.

Lời quẻ nói: cái nhỏ đi ra, cái lớn trở vào, tốt lành và hanh thông. "Tiểu" chỉ âm, "đại" chỉ dương. Trong quẻ, ba hào dương ở trong, ba hào âm ở ngoài; dương khỏe ở trong, âm thuận ở ngoài. Khí khỏe đi cùng sự mềm thuận, bên trong có sức, bên ngoài hòa nhã, nên đạo của người quân tử thì lớn lên, còn kẻ tiểu nhân thì mờ dần.

Mọi sự trong đời đều cần cái hòa ấy giữa trên dưới, trong ngoài, cứng và mềm. Một gia đình, một tập thể, một đất nước đều giống nhau ở điểm này: khi người trên biết hạ mình lắng nghe, người dưới dám nói thật lòng, khi hai bên cùng chí hướng thì việc gì cũng thông.

Sáu hào: nhổ cỏ mao, quả bầu qua sông, gả em gái

Hình ảnh nào trong sáu hào của quẻ cũng gắn với việc kéo nhau cùng đi, cùng gánh và cùng hưởng.

Hào chín đầu mở bằng một hình ảnh quê mùa: nhổ cỏ mao, rễ cả đám cùng theo lên. Cỏ mao mọc thành cụm, nhổ một cây thì kéo theo cả bó. Đó là cảnh những người cùng loại tụ lại nhau mà tiến ra ngoài. Lời hào bảo cứ thẳng tiến thì tốt lành. Tượng truyện giải thích chí của hào này là hướng ra bên ngoài, muốn lập công trong đời.

Hào chín hai có hình ảnh đẹp nhất: người ta khoét rỗng quả bầu, buộc ở bên lưng để lội qua sông lớn. Lời hào kèm hai ý quan trọng: không bỏ rơi những người ở xa, và cũng không lập bè kết phái. Đó là người biết giúp vị chủ giữ đạo trung. Tượng truyện nhận xét đức của hào ấy chính đại quang minh. Quả bầu rỗng thật ra là một biểu tượng khiêm tốn: cái rỗng mới nổi được trên sóng, và lòng khoan dung rộng rãi mới chở được nhiều người qua sông.

Hào chín ba là câu quen thuộc với mọi người: không có đất bằng nào mà không có chỗ lồi lõm, không có chuyến đi nào mà không có ngày trở lại. Giữa cảnh gian nan mà giữ được chính đạo thì không có lỗi; đừng lo phiền vì điều chưa tới, giữ lòng thành tín thì vẫn có phúc trong việc ăn uống. Tượng truyện nói hào này ở ranh giới giao tiếp của trời và đất, nơi mọi thứ đang chuẩn bị đổi chiều.

Hào sáu bốn là hình ảnh những người dập dìu đi xuống, chẳng giàu có gì, mà với hàng xóm không cần bảo nhau vẫn một lòng tin cậy. Đó là bức tranh của sự gắn bó tự nhiên giữa người với người, không cần giao kèo.

Hào sáu năm đem vào một chi tiết lịch sử: Đế Ất gả em gái về nhà chồng. Lời hào kết luận có phúc, rất tốt lành. Tượng truyện hiểu rằng hào năm ở ngôi giữa không lệch, nên thực hiện được nguyện vọng của mình, nối kết với hào hai ở dưới ứng với nó.

Hào sáu trên đổi hẳn giọng: thành sụp xuống hào. Bức tường thành đã đổ trở lại thành cái hố ban đầu. Lúc này đừng dùng quân, chỉ nên ra lệnh trong phạm vi ấp mình thôi, và dù giữ vững chính đạo thì vẫn có điều đáng tiếc. Tượng truyện nói thẳng: đây là lúc mệnh lệnh đã rối loạn.

Khi trời đất giao nhau, vua chúa làm gì

Lời truyện đưa ra cách nhìn từ trên cao, nơi trời đất giao hòa trở thành bài học về cách cai quản và nuôi dân.

Thoán truyện nói rằng trời đất giao nhau thì muôn vật thông; trên dưới giao nhau thì chí hướng hợp nhất. Bên trong là dương, bên ngoài là âm; bên trong khỏe, bên ngoài thuận; bên trong quân tử, bên ngoài tiểu nhân. Nhờ vậy đạo của quân tử ngày một lớn, đạo của tiểu nhân ngày một tan.

Tượng truyện thêm một ý có tính hành động: trời đất giao nhau là quẻ Thái, bậc vương giả nhân đó mà hoàn thành đạo thông giao của trời đất, giúp cho sự thích nghi của trời đất được trọn, rồi đem đó che chở cho trăm họ. Nghĩa là người đứng đầu không chỉ ngắm cái đẹp của sự hòa, mà còn phải cắt đặt, điều chỉnh, giúp từng việc cụ thể cho muôn dân an cư.

Ở nhịp điệu này, người ta nghĩ đến chuyện lễ nhạc thời xưa, nơi lễ phân biệt trên dưới còn nhạc làm cho lòng người hòa đồng: một bên giữ trật tự, một bên giữ sự thân. Đó cũng là cái đức của quẻ Thái. Và khi nghe một tiếng đàn hay, ta thấy vật chất và lòng người cùng hòa vào một nhịp.

Thái cực tất Bĩ: giữa yên ổn phải nghĩ đến ẩn họa

Người xưa xếp hai quẻ Thái và Bĩ ở vị trí then chốt trong kinh thượng: trời dương đi lên, đất âm đi xuống, giao nhau thì muôn vật an hòa, không giao thì đình trệ. Đức của Thái là "cái nhỏ đi, cái lớn về, tốt lành hanh thông", tức trong ngoài, trên dưới cùng thông, rồi vạn vật từ đó mà sinh sôi.

Việc người cũng thế. Quẻ Thái nhấn mạnh sự đồng tâm, đồng đức giữa trên và dưới, vì chỉ khi cùng chí hướng, cùng đạo mới thì quốc gia mới hưng thịnh và sự nghiệp mới thành. Chữ "hoang" trong hào hai, quả bầu rỗng, còn mang một tầng nghĩa nữa: đối với mọi người phải khoan dung, độ lượng, tâm hư như hang hốc, đủ chỗ chứa người.

Nhưng chính hào cuối lại thốt lên một lời cảnh tỉnh: thành sụp xuống hào. Quẻ Thái đến chỗ cực điểm sẽ quay thành Bĩ. Giữa những ngày thái bình, điều khó nhất là nhớ rằng bình yên không tự giữ được chính nó. Giữa yên phải nghĩ đến lúc nguy; trong thịnh phải đề phòng cái ẩn hoạn. Lịch sử của các triều đại nối nhau hưng rồi suy đã chứng minh điều ấy hết lần này đến lần khác.

Hãy nhìn quẻ Thái như một mùa xuân thật sự: nó đẹp vì đã có mùa đông phía trước, và đẹp hơn khi ta biết trước rằng mùa hạ rồi cũng sẽ đi qua. Biết lúc nào nên nhổ cỏ mao, lúc nào nên buộc quả bầu qua sông, lúc nào nên ngồi lại sửa tường thành, đó mới là đạo của một người sống trong thời hanh thông.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.