Quẻ Vị Tế: lửa trên nước, cáo ướt đuôi và chén rượu

Lửa nằm cao, nước nằm thấp và không bao giờ kịp gặp nhau

Quẻ Vị Tế có Li ở trên, Khảm ở dưới: lửa nằm trên nước. Hình này ngược hẳn với quẻ Kí Tế. Lửa thì bốc lên, nước thì lắng xuống, nên hai thứ đi xa nhau, không giao, không hòa được. Chữ "vị" nghĩa là chưa, "tế" nghĩa là xong. Vị Tế là việc chưa thành, thủy hỏa chưa giao.

Vị tế, hanh; tiểu hồ ngật tế, nhu kỳ vĩ, vô du lợi.

Lời quẻ nói: việc chưa thành mà cố gắng làm cho thành thì hanh thông; con cáo nhỏ sắp qua được sông mà bị nước làm ướt đuôi thì chẳng có lợi gì. Thoán truyện giải thích: sở dĩ hanh thông là vì mềm thuận mà giữ được đạo trung. Con cáo nhỏ sắp qua sông, tức còn chưa thoát khỏi giữa vòng hiểm. Việc ướt đuôi, nói lên chuyện cố gắng thúc cho thành xong không thể kéo dài tới tận cuối.

Điều thú vị là cả sáu hào của quẻ đều đứng sai ngôi, nhưng cứng và mềm lại ứng hợp với nhau. Nghĩa là dù chưa ổn, cái khả năng thành vẫn có sẵn trong đó. Vị Tế là quẻ của những người đang đi dở đường.

Sáu hào của người đang đi dở cuộc vượt sông

Khi chưa tới bờ, mỗi hào nhắc một thái độ riêng: thận trọng, chờ đợi, quả cảm, chính trực và biết tiết chế.

Hào sáu đầu lặp lại hình ảnh con cáo ướt đuôi, nhưng lời hào chỉ nói đáng thẹn tiếc. Tượng truyện cho rằng người này không biết cẩn thận giữ mình. Chưa tới lúc tiến mà đã nhảy vào dòng nước, thì chỉ tự chuốc lấy xấu hổ.

Hào chín hai kéo ngược bánh xe về phía sau, giữ chính thì được tốt. Tượng truyện nói người này giữ đạo trung mà làm việc đoan chính không lệch. Khi chưa thấy đường rõ, hãm lại là cách tiến khôn ngoan nhất.

Hào sáu ba là hào nguy: việc chưa thành mà vội tiến thì có hung hiểm; nhưng lời hào lại thêm rằng lợi về việc vượt sông lớn, để thoát khỏi hiểm nạn. Tượng truyện giải thích rằng ngôi vị của hào này không thích đáng nên cần cẩn trọng. Hai thông điệp ngược nhau cùng tồn tại: đừng liều lĩnh, nhưng cũng đừng đứng mãi bên bờ.

Hào chín bốn mới bắt đầu thấy ánh sáng: giữ chính thì tốt, hối hận tiêu tan. Lời hào kể chuyện đánh nước Quỷ Phương với uy thế mạnh mẽ, ba năm chiến đấu thì thành công và được phong thưởng làm chư hầu của nước lớn. Tượng truyện nói đó là chí hướng của hào này đang được thực hiện. Từ cảnh chưa thành, người ta bắt đầu bước vào giai đoạn nỗ lực thật sự.

Hào sáu năm là hào đẹp nhất: giữ chính thì tốt lành, không phải hối hận; đây là sự sáng láng của người quân tử, lại thêm lòng thành tín nên được tốt. Tượng truyện nói tia sáng của người quân tử là sự rực rỡ của điều tốt lành. Đức tính, chứ không phải sức mạnh, mới là thứ làm cho việc chưa thành tiến tới bờ.

Hào chín trên là bài học cuối: có lòng tin người, an nhàn uống rượu thì không có lỗi; nhưng nếu say sưa quá độ thì như con cáo làm ướt cả đầu, quá tin người và hại đạo chính. Tượng truyện nhận xét: uống rượu mà để ướt đầu là không biết tiết chế. Ngay ở thời điểm tưởng như đã gần xong, sự buông lỏng vẫn có thể làm hỏng tất cả.

Thận trọng phân biệt, để mỗi vật ở đúng chỗ

Hình ảnh lửa trên nước nghe như thất bại, nhưng lời dặn của người xưa lại thiên về sự cẩn trọng.

Tượng truyện của quẻ viết: lửa ở trên nước là quẻ Vị Tế; người quân tử nhân đó mà cẩn thận phân biệt các vật, để mỗi vật ở đúng chỗ của nó. Lửa đặt trên nước không nấu chín được món gì. Muốn việc thành thì phải sắp xếp lại: nước ở trên, lửa ở dưới. Nói cách khác, phải thay đổi vị trí của các yếu tố trước khi mong có kết quả.

Lời dặn này mang tinh thần của những người biết thuận theo tự nhiên: không cưỡng ép lửa chìm xuống hay nước bốc lên, mà đặt chúng vào đúng chỗ để chúng tự làm việc của mình.

Còn hào chín bốn nhắc rằng giữa lúc chưa thành, kiên trì là phẩm chất không thể thiếu: ba năm đánh giặc, ba năm mới thưởng. Giống những người tụng một câu chú mười vạn lần, việc lớn đòi những vòng lặp đều đặn, chứ không đòi một phút cao hứng.

Và hào cuối là lời nhắc về tiết chế: chén rượu, lời nói, ý nghĩ, tất cả đều là những cánh cửa. Người xưa gọi đó là ba cửa thân khẩu ý: giữ được ba cửa ấy thì dù đang ở giữa dòng, cái đầu vẫn không bị ướt.

Chưa xong mới là chỗ bắt đầu

Vị Tế là quẻ cuối trong sáu mươi bốn quẻ Chu Dịch. Sáu mươi bốn quẻ bắt đầu ở Càn và Khôn, kết thúc ở Kí Tế và Vị Tế. Điều này nói lên rằng người xưa coi trọng trời đất, Càn Khôn, và trọng cả nhật nguyệt, Khảm Li. Khảm Li là trung khu của Càn Khôn; Càn Khôn giao nhau thì thành Khảm Li, Khảm Li giao nhau thì thành Kí Tế, Vị Tế.

Điều đáng chú ý: Chu Dịch không kết thúc bằng "xong", mà kết thúc bằng "chưa xong". Cái cuối cùng của vòng quay lại là cái khởi đầu của vòng sau. Kí Tế là mặt trời đứng bóng, Vị Tế là bình minh sắp lên. Khi Vị Tế, chưa thành chính là còn cơ hội; khi Kí Tế, thành rồi thì phải lo giữ.

Theo cách nhìn của y học cổ truyền, tâm và thận vốn bắt nguồn từ nhau: trong Khảm có Li, trong Li có Khảm. Thủy hỏa kí tế hay thủy hỏa vị tế đều từ cùng một gốc mà ra.

Về việc người, điều kị nhất là Vị Tế, vì nó tượng trưng cho sự chia lìa. Người ta thường lấy hòa làm quý, nên lời quẻ nhắc rằng vội tiến lúc chưa đến thời, ngôi vị chưa thích đáng thì sẽ hung. Nhưng chính vì ngôi vị chưa thích đáng mà cương nhu vẫn ứng nhau, nên chưa thành vẫn có thể thành. Đó là nguồn hy vọng của người vẫn đang đi dở dang.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.