Quẻ Hằng: sấm gió, đức bền lâu và kẻ săn nhầm chỗ

Sấm và gió đi cùng nhau

Quẻ Hằng gồm Chấn ở trên, Tốn ở dưới: sấm nằm trên, gió nằm dưới. Sấm động mà gió thuận; hai thứ khí ấy nương vào nhau, kẻ động người thuận, gió đưa sấm đi xa còn sấm kéo gió mạnh thêm. Dương cứng ở trên, âm mềm ở dưới, cứng mềm đều ứng với nhau, nên đó là cái thế có thể kéo dài lâu bền. Chữ "hằng" nghĩa là bền lâu, không dừng.

Hằng, hanh, vô cữu, lợi trinh, lợi hữu du vãng.

Lời quẻ nói: hằng cửu thì thông suốt, không lỗi, lợi ở chỗ giữ chính, lợi ở việc có nơi để đi. Câu "có nơi để đi" có vẻ trái với ý "bền lâu", nhưng truyện giải thích rất hay: sự phát triển của vật bao giờ cũng đến cuối rồi lại có chỗ khởi đầu mới. Bền lâu không có nghĩa là đứng yên, mà là chạy mãi theo một nhịp đúng.

Thoán truyện đưa ra một loạt ví dụ: trời đất vận hành bền lâu mà không ngừng; mặt trời, mặt trăng thuận theo đạo trời nên chiếu sáng thiên hạ mãi mãi; bốn mùa thay đổi luân phiên mà sinh thành muôn vật; thánh nhân giữ đạo của mình lâu bền nên thiên hạ được giáo hóa thành tốt. Quan sát điều mà họ hằng giữ, ta sẽ hiểu được cái tính của trời đất và muôn vật.

Sáu hào: người cầu bền quá sớm và kẻ săn nhầm chỗ

Điều đáng học nhất ở quẻ này là những người không đạt được sự bền lâu, vì mỗi người sai ở một chỗ khác nhau.

Hào sáu đầu quá ham cái hằng cửu ngay từ bước đầu: cầu sâu quá, đòi hỏi quá nhiều, chưa gieo đã muốn gặt. Lời hào cảnh báo giữ chính để phòng hung, nếu không thì chẳng có lợi gì. Tượng truyện nói thẳng đó là mong cầu quá sâu ngay từ buổi đầu.

Hào chín hai là hào được khen: hối hận tan hết. Lý do rất giản dị: người này giữ được đạo trung lâu dài, không lệch bên nào. Cái bền thật sự nằm ở đó, ở điểm cân bằng, không cần gồng gượng.

Hào chín ba là hình ảnh người không giữ nổi đức của mình, khi thế này khi thế khác, nên có lúc bị người ta làm cho hổ thẹn; lời hào dặn phải giữ chính, kẻo thẹn tiếc. Tượng truyện nói người ấy không có chỗ dung thân. Hễ ai đa biến, hôm nay một kiểu, mai một kiểu, thì cuối cùng chẳng ai tin.

Hào chín bốn đi săn mà không bắt được cầm thú nào. Tượng truyện giải thích rõ lý do: ở lâu không đúng chỗ của mình, đi săn nơi không có thú thì làm sao bắt được. Kiên trì cũng cần đặt đúng chỗ; kiên trì sai chỗ thì chỉ mất công.

Hào sáu năm muốn thường giữ cái đức mềm đẹp của mình và giữ chính; đàn bà làm vậy thì tốt, còn đàn ông thì tất có hung. Tượng truyện nói người vợ suốt đời thuận theo chồng, còn người đàn ông phải điều hành mọi việc cho thích hợp, nếu mềm thuận như đàn bà thì sẽ gặp hung hiểm. Ý là: cùng một đức tính, đặt vào vị thế khác nhau lại có kết quả khác nhau.

Hào sáu trên chấn động liên tục ở nơi cao. Việc gì cũng gấp, cũng náo, nên cuối cùng mọi việc đều uổng công. Đây là hình ảnh của người không bao giờ yên, cứ chạy mà không có đích.

Hằng có hai nghĩa: không đổi và không dừng

Lời giải thích đáng nhớ nhất của quẻ nằm ở việc tách đôi chữ hằng thành hai tầng.

Chữ "hằng" mang hai nghĩa: hằng bất dịch và hằng bất dĩ. Quẻ Hằng do Chấn và Tốn hợp thành; Tốn thuận nên bất dịch, tức cái gốc không đổi; Chấn động nên bất dĩ, tức không ngừng. Hợp lại thành sự "động lâu dài", chính là cái hanh thông của đức Hằng.

Từ đây có thể hiểu mối quan hệ giữa hằng và biến: trong cái hằng có biến động, và biến động không tách rời cái hằng. Mặt trời mọc mỗi ngày là hằng, nhưng ngày nào cũng khác ngày nào. Người giữ đạo đức bền không có nghĩa là người cứng nhắc, mà là người có một cái trục cố định để xoay quanh. Người ta cũng thường nói quẻ này giống một thư pháp luyện đúng cách: ngày nào cũng mài mực, nét nào cũng khác, nhưng cái thần của người viết vẫn là một.

Tượng truyện chốt bằng một lời dặn: sấm vang gió chạy là hình quẻ Hằng; người quân tử nhân đó mà đứng vững, không đổi hướng. Không đổi hướng không có nghĩa là không chuyển động; mà là cái tâm hướng về đâu thì cứ giữ đúng đó.

Bất hằng kỳ đức và lẽ trường vận

Phần Hằng còn có câu "bất hằng kỳ đức", nghĩa là không giữ được đức bền. Thiên nhiên cũng có lúc "bất hằng": năm vận, sáu khí không theo qui luật thường, khí hậu thất thường, lúc ấy việc gì cũng đảo lộn. Vì vậy, việc trên đời quý ở chỗ giữ được cái thường đức lâu dài. Trong thân người cũng thế: tạng phủ đang vận hành theo nhịp riêng, khi nhịp ấy bị loạn thì sinh bệnh. Có thể thấy đạo bền lâu nằm ở nhiều mặt, cả sức khỏe lẫn tâm tính.

Nhưng quẻ Hằng cũng không bênh vực người cố chấp. Việc người đòi hỏi kiên trì với công việc trong thời gian dài, đồng thời không giống kẻ giữ nếp cũ khư khư, không chịu đổi mới. Phải biết phân biệt cái gì thuộc gốc để giữ, cái gì thuộc ngọn để đổi. Giống như khi tập luyện năm âm và các luật, người nhạc công vẫn giữ nguyên thang âm từ xưa, nhưng mỗi bản nhạc là một cách đi khác.

Với người học chữ, mỗi nét triện, lệ, khải, thảo đều khác nhau, nhưng gốc của một nét chữ đẹp luôn là sự đều đặn của bàn tay. Đó là một bài học nhỏ về cái hằng: không phải làm một việc suốt đời mà không đổi, mà là giữ một tinh thần suốt đời trong từng việc khác nhau.

Sấm và gió đi cùng nhau không phải vì chúng giống nhau, mà vì chúng hiểu cách bổ trợ cho nhau. Bền lâu cũng vậy: người ta ở lại với nhau không phải vì không có khác biệt, mà vì biết cách động và thuận theo nhau.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 4 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.