Hại người ắt hại cháu con, giữ phận tùy duyên mới thong dong

Lời vô can sinh vạ, mưu gian thì thêm nghèo

Khổng Tử nói về bậc chí sĩ, người có lòng nhân, bằng một câu nặng như lời thề:

Chí sĩ nhân nhân vô cầu sinh dĩ hại nhân, hữu sát thân dĩ thành nhân.

Người chí sĩ, bậc có lòng nhân, không vì cầu sống mà làm hại điều nhân, có khi thà bỏ mạng để giữ trọn điều nhân. Bốn câu thơ của Thiệu Khang Tiết lại nhỏ nhẹ hơn nhiều, dặn người ta về cái miệng và cái bụng:

Nhàn cư thận vật thuyết vô phương,

Tài thuyết vô phương tiện hữu phương.

Sảng khẩu vật đa chung tác bệnh,

Khoái tâm chi sự đa vị ương.

Tranh tiên kính lộ cơ quan ác,

Quá hậu ngữ ngôn tư vị trường.

Dữ kỳ bệnh hậu phương cầu dược,

Bất nhược bệnh tiền năng tự phòng.

Lúc rảnh rỗi ngồi không, đừng đem chuyện chẳng liên quan ra nói, vì vừa nói chuyện chẳng đâu vào đâu thì chuyện rắc rối đã tìm tới. Sướng miệng ăn bừa, rốt cuộc thành bệnh. Việc làm cho thỏa lòng phần nhiều cũng chưa phải xong. Giành nhau đi trước thì rơi vào đường hiểm, qua rồi mới đem chuyện ra bàn thì mới thấy ngon lành. Chờ đến lúc bệnh mới tìm thuốc, chi bằng khi chưa bệnh mà biết giữ gìn.

Tử Đồng Đế Quân có bài thơ về các thứ bệnh và số phận mà thuốc men hay của cải không sửa được:

Diệu dược nan y oan trái bệnh,

Hoạch tài bất phú mệnh cùng nhân.

Tâm khuy chiết tận bình sinh phúc,

Hạnh đoản thiên giao nhất tế bần.

Sinh sự sự sinh quân mạc oán,

Hại nhân nhân hại nhữ hưu sân.

Thiên địa tự nhiên giai hữu báo,

Viễn tại nhi tôn cận tại thân.

Dược y bất tử bệnh,

Phật hóa hữu duyên nhân.

Thuốc hay không chữa được bệnh do oan trái, người số nghèo dù có của bất ngờ cũng không giàu nổi. Tâm hèn làm hao sạch phúc cả đời, nết kém khiến trời giao cho cảnh nghèo suốt kiếp. Mình gây chuyện thì chuyện sinh ra, đừng trách ai. Mình hại người thì người hại mình, đừng giận ai. Trời đất tự nhiên có sự đền trả, xa thì rơi vào con cháu, gần thì rơi vào thân mình. Thuốc chỉ chữa được bệnh chưa đến chết, Phật chỉ độ được người có duyên.

Ngô Chân Nhân nói thêm một bài ngắn cùng ý:

Hạnh đoản tâm khuy chỉ thị bần,

Mạc sinh xảo kế tổn tinh thần.

Đắc tiện nghi xứ hưu hoan hỉ.

Viễn tại nhi tôn cận tại thân.

Nết kém tâm hèn thì chỉ là nghèo. Đừng sinh mưu khéo mà hao tổn tinh thần. Dẫu được món lợi cũng đừng mừng quá, nếu không đến cháu con thì cũng đến thân mình.

Gian xảo trông như đường tắt, nhưng nó luôn dẫn về đúng chỗ đã xuất phát.

Việt gian việt giảo việt bần cùng,

Gian giảo nguyên lai thiên bất dung.

Phú quý nhược do gian giảo đắc,

Thế gian ngốc hán hấp tây phong.

Càng gian càng xảo càng nghèo túng, vì từ xưa đến nay trời không dung kẻ gian xảo. Nếu giàu sang mà có được nhờ gian xảo thì những người hiền lành ngay thẳng ngoài đời hẳn đã phải uống gió tây cho no.

Hoa lạc hoa khai khai hựu lạc,

Cẩm y bố y canh hoán trước.

Hào gia vị tất trường phú quý,

Bần cùng vị tất thường tịch mịch.

Hoa rụng hoa nở, nở rồi lại rụng, áo gấm áo thô thay nhau mà mặc. Nhà giàu chưa chắc giàu mãi, nhà nghèo chưa chắc quạnh quẽ hoài.

Kham thán nhân tâm độc tự xà,

Thùy tri thiên nhãn chuyển như xa.

Khứ niên vọng thủ đông lân vật,

Kim nhật hoàn cư bắc xá gia.

Vô nghĩa tiền tài thang bát tuyết,

Thảng lai điền địa thủy đôi sa.

Nhược tương giảo quyệt vi sinh kế,

Kháp tự triêu khai mộ lạc hoa.

Đáng thương cho lòng người độc như rắn, nào ai biết mắt trời xoay như bánh xe. Năm ngoái còn nhòm ngó đồ của nhà hàng xóm phía đông, nay phải ở nhờ nhà phía bắc. Tiền bất nghĩa như nước sôi xối vào tuyết, ruộng đất bỗng dưng có được như cát bồi gặp nước lại trôi. Nếu lấy sự xảo trá làm kế sinh nhai thì cũng chỉ như hoa sáng nở chiều tàn.

Cần kiệm, tùy duyên và cái tự tại của người biết giữ phận

Có những người không có gì nhiều mà vẫn sống như thể chẳng thiếu gì, vì họ đã học xong bài học buông bớt.

Mạc nhập châu nha dữ huyện nha,

Khuyến quân cần kiệm tác sinh nhai.

Trì đường tích thủy tu phòng hạn,

Điền địa cần canh túc dưỡng gia.

Giáo tử giáo tôn tịnh giáo nghệ,

Tài tang tài chá thiểu tài hoa.

Nhàn thị nhàn phi hưu yếu quản.

Khát ẩm thanh tuyền muộn ẩm trà.

Đừng bước vào cửa châu, cửa huyện. Khuyên người hãy lấy cần kiệm làm kế sinh nhai. Đào ao giữ nước để phòng khi hạn, cày cấy chăm chỉ ruộng đất thì đủ nuôi nhà. Dạy con dạy cháu, nhất là dạy cả nghề nghiệp. Trồng dâu trồng mía nhiều thì bớt trồng hoa. Chuyện phải trái của thiên hạ không cần quản, khát thì uống nước suối trong, buồn thì uống trà.

Đắc thất vinh khô tổng thị thiên,

Cơ quan dụng tận dã đồ nhiên.

Nhân tâm bất túc, xà thôn tượng,

Thế sự đáo đầu, đường bộ thiền.

Vô dược khả y khanh tướng bệnh,

Hữu tiền nan mãi tử tôn hiền.

Gia đương thủ phận tùy duyên quá,

Tiện thị tiêu dao tự tại tiên.

Được mất, vinh khô đều do trời, mưu cơ dùng hết cũng uổng công. Lòng người không biết đủ thì như rắn muốn nuốt voi, rốt cuộc việc đời đến chỗ cuối thì cũng như bọ ngựa rình ve, chỉ chuốc lấy rủi ro. Không có thuốc nào chữa được bệnh của hàng khanh tướng, có tiền cũng không mua được con cháu hiền. Nhà nên giữ phận tùy duyên mà sống, tức là vị tiên tiêu dao tự tại vậy.

Hoa khai bất trạch bần gia địa,

Nguyệt minh sơn hà đáo xứ minh.

Thế gian duy hữu nhân tâm ác,

Phàm sự hoàn tu thiên dưỡng nhân.

Hoa nở không chọn cửa nhà nghèo, trăng sáng soi đến đâu thì đâu cũng sáng. Trên đời chỉ có lòng người là ác, nhưng mọi việc rốt cuộc vẫn do trời nuôi người.

Khoan tính khoan hoài quá kỷ niên,

Nhân tử nhân sinh tại nhỡn tiền.

Tùy cao tùy hạ tùy duyên quá,

Hoặc trưởng hoặc đoản mạc mai oan.

Tự hữu tự vô hưu thán tức,

Gia bần gia phú tổng do thiên.

Bình sinh y lộc tùy duyên độ,

Nhất nhật thanh nhàn nhất nhật tiên.

Lòng rộng rãi thì tính toán thong thả, sống qua bao nhiêu năm, chuyện chết sống rồi cũng ở ngay trước mắt. Cao hay thấp cứ tùy duyên mà qua, dài hay ngắn đừng trách oan. Có hay không có đừng than thở, nhà nghèo nhà giàu thảy đều do trời. Cơm áo cả đời cứ tùy duyên mà trải, được một ngày thanh nhàn là được một ngày làm tiên.

Vua Nhân Tông soạn đôi câu đối ngắn mà chứa đủ cả một lối sống:

Thiên ban xảo kế bất như bổn phận vi nhân.

Vạn chủng cưỡng đồ, tranh tự tùy duyên tiết kiệm.

Tâm hành từ thiện, hà tu nỗ lực khán kinh.

Ý dục tổn nhân, không độc Như Lai tam tạng.

Nghìn mưu khéo chẳng bằng giữ bổn phận làm người. Muôn thứ cưỡng cầu không bằng tùy duyên mà tiết kiệm. Lòng đã làm việc thiện thì cần gì gắng sức đọc kinh. Ý còn muốn hại người thì dù đọc hết ba tạng kinh của Như Lai cũng uổng.

Biết nguy, rải đức và lời răn của các bậc vua

Người cầm quyền thường được hỏi về cách giữ nước, nhưng đáp án họ để lại lại nằm trong cách giữ lòng.

Tống Chân Tông soạn một đoạn sáu vế về lẽ thịnh suy của một gia đình:

Tri nguy thức hiểm chung vô la võng chi môn,

Cử thiện tiến hiền tất hữu an thân chi lộ.

Thi ân bố đức nãi thế đại chi vinh xương,

Tật đố hoài oan di tử tôn chi hoạn nạn.

Tổn nhân lợi kỷ chung vô hiển đạt vân trình.

Hại chúng thành gia khởi hữu trường cửu phú quý?

Biết chỗ nguy, rõ chỗ hiểm thì rốt cuộc không mắc vào cửa lưới. Tiến cử người lành, người hiền thì ắt có đường yên thân. Làm ơn rải đức thì đời đời vinh xương, còn ganh ghét và ôm oán thì để lại tai họa cho con cháu. Hại người để lợi mình thì rốt cuộc không có đường mây hiển đạt, hại chúng để lập nhà thì giàu sang sao dài lâu được.

Vua Thần Tông có một bài ngự chế nhắc những điều cụ thể phải giữ trong đời sống hằng ngày:

Viễn phi đạo chi tài, giới quá độ chi tửu.

Cư tất trạch lân, giao tất trạch hữu.

Tật đố vật khởi ư tâm,

Sàm ngôn vật tuyên ư khẩu,

Cốt nhục bần giả mạc sơ,

Tha nhân phú giả vật hậu.

Khắc kỷ dĩ cần kiệm vi tiên,

Ái chúng dĩ khiêm vi hòa thủ.

Thường tư dĩ vãng chi phi,

Mỗi niệm vị lai chi cữu.

Nhược y trẫm chi tư ngôn,

Trị quốc gia nhi khả cửu.

Tránh xa tiền bạc phi nghĩa, kiêng rượu quá độ. Ở thì chọn láng giềng, chơi thì chọn bạn. Lòng đừng nảy ganh ghét, miệng đừng nói lời gièm pha. Anh em ruột thịt nghèo đừng xa lánh, người ngoài giàu đừng bám theo. Tự răn mình thì lấy cần kiệm làm đầu, thương mọi người thì lấy khiêm hòa làm gốc. Thường nghĩ đến điều sai đã qua, luôn lo điều lỗi sắp tới. Nếu theo lời trẫm đây thì việc trị nước giữ được lâu dài.

Vua Cao Tông soạn thêm một đoạn khác, nhắc người ta nhìn một lỗi nhỏ để thấy đức lớn:

Nhất tinh chi hỏa năng thiêu vạn khoảnh chi tân,

Bán cú phi ngôn ngộ tổn bình sinh chi đức.

Thân phi nhất lũ thường tư chức nữ chi lao,

Nhật thực tam xan mỗi niệm nông phu chi khổ.

Cẩu tham đố tổn chung vô thập tải an khang,

Tích thiện tồn nhân tất hữu vinh hoa hậu duệ.

Phúc duyên thiện khánh đa nhân tích đức nhi sinh,

Nhập thánh siêu phàm tận tùng chân thực nhi đắc.

Một đốm lửa nhỏ có thể thiêu muôn khoảnh củi, nửa câu lỡ lời có thể làm tổn cả đức hạnh một đời. Mặc một sợi áo thì nhớ nhọc nhằn của người dệt, ngày ăn ba bữa thì nghĩ đến nỗi khổ nhà nông. Nếu còn tham lam, ganh ghét thì mười năm an khang cũng khó có, còn tích thiện và giữ lòng nhân thì ắt để lại vinh hoa cho đời sau. Phúc duyên, điều lành phần nhiều từ chỗ tích đức mà ra, nhập thánh vượt phàm đều nhờ sự chân thật mà đạt được.

Lời tiễn của Lão Tử và phép xem người trong mấy chữ

Đến lúc chia tay, người ta thường nói điều quý nhất mà mình chưa kịp nói.

Khi Lão Tử tiễn Khổng Tử, ông không biếu của mà tặng một lời:

Ngô văn phú quý giả tống nhân dĩ tài, nhân nhân giả tống nhân dĩ ngôn. Ngô tuy bất năng phú quý, thiết nhân giả chi hiệu tống tử dĩ ngôn dã: Thông minh thâm sát, phản cận ư tử, bác biện hoành viễn, nhi nguy kỳ thân.

Ta nghe người giàu sang tiễn người bằng tiền của, người có lòng nhân tiễn người bằng lời nói. Ta không giàu sang, nhưng xin nhận mình là kẻ có lòng nhân, nên tiễn ông bằng lời: người thông minh xét kỹ thì lại gần cái chết, người biện bác sâu rộng thì lại nguy cho thân mình.

Vương Lương có một đoạn dạy phép xem người qua những người xung quanh họ:

Dục tri kỳ quân tiên thị kỳ thần. Dục thức kỳ nhân tiên quan kỳ hữu. Dục tri kỳ phụ tiên thị kỳ tử.

Quân thánh, thần trung, phụ từ, tử hiếu. Gia bần hiển hiếu tử. Thế loạn thức trung thần.

Muốn biết vua thế nào thì xem bầy tôi, muốn biết người thế nào thì xem bạn bè, muốn biết cha thế nào thì xem con. Vua thánh thì tôi trung, cha hiền thì con hiếu. Nhà nghèo mới rõ con hiếu, đời loạn mới biết tôi trung.

Ba câu ngắn kế tiếp, mỗi câu chỉ một lẽ:

Thủy chí thanh tắc vô ngư, nhân chí sát tắc vô đồ.

Nước trong quá thì không có cá, người xét nét quá thì không có bạn bè.

Tam quân khả đoạt soái dã. Thất phu bất khả đoạt chí dã.

Có thể đoạt chủ soái của ba quân, nhưng không thể cướp được chí của một người dân thường.

Sinh nhi tri giả thượng dã, học nhi tri giả thứ dã, khốn nhi học chi hựu kỳ thứ dã, khốn nhi bất học, dân tư vi hạ hĩ.

Sinh ra đã biết là bậc trên hết, phải học mới biết là bậc kế đó. Gặp khó khăn rồi mới học là bậc kế nữa. Gặp khó khăn mà vẫn không học, ấy là bậc thấp nhất trong dân.

Cuối cùng là ba điều người quân tử phải nghĩ trước, mỗi điều ứng với một thời của đời người:

Quân tử hữu tam tư nhi bất khả bất tri dã. Thiếu nhi bất học, trưởng vô năng dã. Lão nhi bất giáo, tử vô niệm dã. Hữu nhi bất thí, cùng vô dữ dã.

Thị cố quân tử: Thiếu tư kỳ trưởng tắc vụ học. Lão tư kỳ tử tắc vụ giáo. Hữu tư kỳ cùng tắc vụ thí.

Người quân tử có ba điều phải nghĩ mà không thể không biết. Lúc nhỏ không học thì lớn lên không có tài năng. Lúc già không dạy ai thì khi chết không ai nhớ đến. Lúc có mà không cho thì lúc cùng không ai cho lại. Cho nên quân tử khi trẻ lo đến lúc lớn thì chăm học, khi già lo đến lúc chết thì chăm dạy, khi giàu lo đến lúc nghèo thì chăm bố thí.

Nguồn: Minh Tâm Bảo Giám, Nguyễn Quốc Đoan chú dịch.