Mộ là nhà mới: từ hang động, nhà sàn đến cung điện

Hang động, nhà sàn, nhà bán hầm: mộ đi theo chỗ ở

Mộ táng và nơi ở của người sống gắn bó cực kỳ mật thiết. Lịch sử cư trú thực chất là lịch sử tiến bộ của văn minh và khoa học, và mộ táng cũng đổi thay theo cách người ta ở. Nhìn rộng ra, hình thức chôn cất qua các thời rất giống tình hình cư trú.

Thời đồ đá cũ, người ta ở trong hang hoặc trên cây, nên cũng chôn người chết trong hang hoặc trên cây. Những ngôi mộ tìm thấy trong động trên đỉnh núi chứng minh điều ấy, và rất nhiều tư liệu lịch sử, dân tộc học cho thấy chôn trên cây từng một thời phổ biến.

Sang xã hội thị tộc, cả tộc ở chung một nơi thì người chết cũng chôn chung một chỗ. Ở trung du Hoàng Hà, người ta dần đi từ "huyệt cư" (văn hóa Ngưỡng Thiều còn giữ dạng này) sang kiểu nhà bán địa huyệt; hố, rãnh dưới đất của loại nhà ấy rất giống hình dáng và ý nghĩa của ngôi mộ. Đặt cạnh phía Nam thì nét ấy càng rõ. Đất Nam ẩm thấp nên nhà sàn phổ biến, và tương ứng là nhai táng, thiên táng; ngay cả thổ táng cũng có mộ không đào huyệt, chỉ đặt thi thể trên mặt đất rồi đắp đất phủ lên.

Ở phía Bắc, một thị tộc thường gồm vài bào tộc, gia tộc, mỗi gia tộc ở một dãy nhà. Lý lẽ gieo quẻ, chọn hướng và nghi thức dành cho nhà ở và cho mộ phần về cơ bản giống nhau. Nhiều dân tộc chuộng lối dùng trứng gà để chọn đất xây mộ, và lối ấy bắt nguồn từ tục lấy trứng gà chọn chỗ lập thôn xóm, dựng nhà.

Lập làng và tiễn người chết: cùng một bộ nghi thức

Đưa người chết đi, nhiều nơi làm y như giúp một nhà vào chỗ ở mới.

Người Ha Nê ở Tây Song Bản Nạp, Vân Nam, khi lập làng mới thì thầy cúng khấn, rắc bột sắt về bốn phía, rồi lấy một quả trứng gà; nơi trứng vỡ được chọn làm trung tâm của làng.

Người Mèo ở Đài Giang, Quý Châu, trước khi nhập táng, cả thôn kéo đến mộ cùng ăn uống, tục gọi là "mở đường". Ý nghĩa là chúc người chết chuyển sang ngôi nhà mới được thuận tiện. Người Đài Giang còn thiên táng người chết bất thường, gọi là "tiêu tai", hàm ý sắp xếp, quét dọn lại chỗ ở.

Người Mao Nam ở Quảng Tây coi việc đưa quan tài đi như tiễn một người bạn thân lên đường, coi mai táng là đưa người chết đến nhà mới. Cả một loạt nghi thức của họ đều giống lúc người sống dọn nhà. Xét ở tầm nhỏ, mộ và nhà có hai điểm giống nhau: mộ thất tương tự căn phòng, và quan tài cũng tương tự căn phòng.

Tẩm, tử cung và lời giải của người xưa

Chữ nghĩa cũng giữ lại ý niệm ấy: gọi mộ là chỗ nghỉ, gọi quan tài là cung điện.

Về ngôn ngữ, thời Tiên Tần người ta gọi mộ là "tẩm", còn quan tài của hoàng đế thời cổ gọi là "tử cung". Phong tục thông giải thích:

"Cung là nơi người ta ở lúc còn sống và bắt nguồn từ đó mà khi chết đi người ta cũng xây cung."

Nghĩa là quan tài được xem như một cung điện, một căn phòng.

Về khảo cổ, những mộ động thất xuất hiện đời Hán rõ ràng mô phỏng kiến trúc nhà ở. Từ sau Hán, các mộ gạch và nhai mộ phổ biến việc tạc mái ngói, dựng song cửa sổ, thiết kế gian phụ, đều là sao lại kiến trúc trên mặt đất. Tầng lớp thống trị Hán chuộng mộ kiểu đường hầm: phía trước là lối hầm đi vào, có ngóc ngách, phía sau là đoạn hầm và mộ thất. Ý nghĩa vẫn là mô phỏng những ngóc ngách của cung thất, cung điện.

Ở Hoa Âm, Thiểm Tây, mộ thị tộc Hoành Trận gồm nhiều mộ của các gia tộc ghép lại, mộ mỗi gia tộc xếp thành một hàng.

Mộ gia tộc, mộ vợ chồng và mộ người nghèo

Sống ở nhà nào, chết nằm huyệt ấy: giàu nghèo hiện rõ ngay trong lòng đất.

Đến xã hội gia tộc thì xuất hiện mộ gia tộc. Vùng Đông Ốc Cữ thời cổ, nằm giữa đông nam Cát Lâm và đông bắc Triều Tiên ngày nay, làm quan tài gỗ rất lớn, dài hơn mười trượng. Người mới chết bị đem chôn tạm; đến khi da thịt rữa hết thì nhặt xương đặt vào quan tài chung (Hậu Hán thư, Đông Ốc Cữ truyện). Ý nghĩa là người cùng một nhà sống chung thì chết cũng nằm chung. Thời Ngụy Tấn, mộ gia tộc ở Hà Nam thường xây tường vây quanh rồi đào hào ngăn cách, như hình ảnh thu nhỏ của việc giữ thành quách quốc gia.

Các dân tộc phía Nam xưa thường ở trên sườn núi. Vùng tây bắc Tứ Xuyên người ta ở trong lô cốt đá, và điều đó phản ánh qua việc quan tài đá rất phổ biến.

Khi chế độ một vợ một chồng xuất hiện thì có thêm hình thức chôn chung vợ chồng. Giới thống trị và người giàu qua các đời lúc sống ở cung điện, đài các rộng rãi, nên huyệt mộ sau khi chết cũng cao lớn, rộng rãi. Người nghèo lúc sống ở nhà rách chật chội, chết rồi huyệt cũng đơn sơ, chật hẹp. Có lời tả mộ tử tù thời Tần Hán: "Mười cái xác chồng chất trong một hào nhỏ", cũng như lúc còn sống họ bị nhốt trong nhà lao hẹp, bị nhồi trong căn phòng rách nát.

Chọn đất mộ như chọn đất dựng nhà

Người gieo quẻ vẽ cõi âm theo hình dáng cõi dương, nên cõi âm mới có sức thuyết phục.

Rất nhiều dân tộc có cả một loạt phương thức chọn đất chôn cất tương tự cách chọn chỗ dựng thôn xóm; huyệt mộ cũng là hình ảnh tượng trưng cho nơi cư trú. Với người Hán, quan niệm gieo quẻ để tìm phong thủy, long mạch cho mộ cũng rất giống quan niệm tìm phong thủy, long mạch cho nhà ở.

Người gieo quẻ thường là đạo sĩ. Họ dựa theo mô hình xã hội thực để vẽ ra thế giới âm gian, khiến cõi ấy không còn trống rỗng, hư cấu mà mang màu sắc thần thánh và sức mê hoặc, nhờ vậy chức năng xã hội của mộ táng được phát huy tốt hơn.

Trình độ khoa học kỹ thuật còn chi phối nhiều nội dung của tập tục mai táng. Lấy cách báo tang làm ví dụ: thời Tiên Tần thường đánh trống để báo tang; sau khi thuốc nổ ra đời, người ta chuyển sang đốt pháo báo tin buồn. Sự kết hợp giữa khoa học, mai táng và tôn giáo là một đặc trưng lớn của văn minh. Nó vừa đẩy mộ táng đi lên, vừa mở nhiều đường cho tri thức khoa học len vào dân gian, đi vào thực tiễn. Ngày nay những điều ấy có thể trông lỗi thời, dị dạng, nhưng trong quá khứ chúng luôn được con người đón nhận.

Nguồn: Thái Luân Thi, Mộ Táng Phong Thủy Toàn Thư.