Nhai mộ lên trời thành tiên và đạo sĩ trong lễ tang

Đạo sĩ nằm trên núi, hướng về trường sinh

Đạo giáo là tôn giáo bản địa xuất hiện từ rất lâu ở Trung Quốc, và là một nội dung quan trọng của văn hóa truyền thống nơi ấy. Khi đạo sĩ qua đời, họ thường được chôn trên núi hoặc ở sườn núi. Đạo giáo theo đuổi sự trường sinh bất lão và bay lên trời thành tiên, nên cái chết trong mắt họ không phải một điểm dừng dưới lòng đất.

Bình gốm trấn hồn và việc làm phép của đạo sĩ trong đám tang

Có một chiếc bình nhỏ nằm trong mộ, bịt bùn, đóng ấn, với lời hứa nhẹ bớt nỗi khổ cho người nằm dưới.

Cuối thời Hán, tầng lớp đạo sĩ đã tích cực tham gia việc tang trong dân gian. Ở ngôi mộ khoét trong núi gồm bảy cái động tại Trường Ninh, Tứ Xuyên, có hình khắc một đạo sĩ đang làm phép, đó là chứng cứ xác thực. Thích Đạo Âm đời Bắc Chu, trong Nhị giáo luận, nêu ra mười một cách thực hiện "tam mộ môn giải trừ". Trong văn trấn mộ đời Đông Hán thường thấy ấn chương trừ tà, danh xưng sứ giả của thiên đế và bùn bịt nắp bình. Tất cả đều là bằng chứng cho việc đạo sĩ dự vào các hoạt động làm phép trấn hồn, như giữ linh hồn người chết trong bình gốm, cùng với trừ tà, đuổi hồn và gói tội lỗi của người chết vào bình phép để vơi bớt nỗi khổ của họ ở cõi âm.

Từ Đông Hán đến thời Ngụy, Tấn, nghi thức mai táng rẽ sang một bước ngoặt rất rõ: từ lễ tang lớn sang lễ tang giản dị. Chuyển biến này dĩ nhiên gắn chặt với cảnh chiến loạn và sự suy sụp của kinh tế, nhưng đó cũng là một tập tục có liên hệ với việc Đạo giáo lan rộng khắp nước.

Lối dựng đạo tràng cho người chết của Đạo giáo vẫn được một số dân tộc anh em đón nhận. Người Choang đến thời cận hiện đại vẫn còn phổ biến lệ mời "Công đạo", những đạo sĩ không xuất gia, không có chỗ ở và tổ chức cố định, để lập đạo tràng với đủ tính chất khác nhau. Thầy pháp người Thổ Gia, lúc phát tang cho người chết, ngoài việc dùng chuông đồng được cho là mang về từ Tây Thiên còn phổ biến dùng những pháp khí được xem là của đạo gia và thờ cúng thần tiên đạo gia. Có giáo phái cá biệt của Đạo giáo, như Chân Đại Đạo giáo, gọi mộ là tháp, có thể là do ảnh hưởng nguyên bản của Phật giáo.

Mộ khoét vào vách núi như bậc thang lên trời

Nếu đất là cõi của ma quỷ, thì chỗ cao trên vách đá là nơi gần với cõi thần tiên.

Mộ khoét vào sườn dốc núi ở Tứ Xuyên rất phổ biến từ đời Đông Hán đến Nam Bắc triều, cũng là thời Đạo giáo thịnh nhất ở xứ ấy, và giữa hai chuyện này có nhiều mối liên hệ. Nếu thổ táng tượng trưng cho địa phủ, âm gian, ma quỷ thì nhai táng tượng trưng cho thiên đường, thần tiên, cho việc bay lên trời thành tiên. Nhai táng chọn nơi cao hơn mặt đất rất nhiều, nên tượng trưng cho cõi cao hơn địa phủ.

Đề tài chạm khắc trong các nhai mộ thường là lầu gác trong mây, chim ba chân, phượng, kỳ lân, chu tước, những hình giúp người chết lên trời. Phục Hy và Nữ Oa, theo nhận thức của người thời ấy, là những bạn đồng hành trong chuyến bay lên trời thành tiên. Trong nhai mộ ở Tứ Xuyên còn tìm thấy rất nhiều ký hiệu và văn tự mang tính tổ hợp, hoặc có liên quan đến chữ triện thời đầu của Đạo giáo.

Mộ khoét núi thuở xưa có nhiều tên: Tiên nhân phụ, Tiên nhân sơn, Thăng chân động, Tiên đoài nham, Hoàn cốt nham, Tiên nham... đều dính đến việc bay lên trời làm tiên. Đạo sĩ nổi tiếng đời Ngũ Đại là Đỗ Quang Đình còn xem núi Thiên Hồi ở Thành Đô và nhai mộ Nhân Thọ đời Đông Hán là tiên động cho các tiên nhân tu đạo (theo tập 6 Lục dị ký). Văn hóa Đạo giáo có khái niệm động thiên, phúc địa, xem những vách núi, hang động là nơi đắc đạo thành tiên bay lên trời. Những nhân vật được đạo gia coi trọng, theo truyền thuyết, khi chết được chôn trong nhai mộ; như Trang Tử chết đi được đặt trong chiếc thuyền độc mộc và chôn ở Nham Thất.

Đạo sĩ, pháp sư và cõi âm có quan cai quản

Ai nắm được cách tiễn người chết thì nắm được lòng tin của những người còn sống.

Đạo giáo và pháp thuật của các pháp sư có quan hệ khá mật thiết. Đạo sĩ cũng như pháp sư đều dựa vào việc tang để thể hiện quyền lực, truyền giáo nghĩa, mở rộng thế lực, và cũng coi đó là cách kiếm sống. Quan niệm truyền thống của người Hán cho rằng dưới đất có thế giới âm gian, và họ gọi vị quan ở âm phủ là Địa sứ. Tín đồ Đạo giáo cũng tiếp thu quan niệm pháp thuật của một số địa phương, cho rằng con người sau khi mọc cánh thành tiên thì do thần Bắc Đẩu quản lý.

Nguồn: Thái Luân Thi, Mộ Táng Phong Thủy Toàn Thư.