Lời nói đầu Phần II: cách Nguyễn Hiến Lê dịch trọn Kinh và Truyện

Lời nói đầu Phần II: cách Nguyễn Hiến Lê dịch trọn Kinh và Truyện

Trong phần II này tôi sẽ chép chữ Hán, phiên âm và dịch trọn phần Kinh gồm Thoán Từ tức lời đoán mỗi quẻ của Văn Vương; và Hào Từ, tức lời đoán mỗi hào của Chu Công.

Thoán Từ và Hào Từ rất gọn, chỉ ghi lại ít chữ, như một thứ "aide mémoire" cho người đọc dễ nhớ thôi. Chẳng hạn Thoán Từ quẻ Trung Phu: "Đồn ngư cát, lợi thiệp đại xuyên" - dịch nghĩa từng chữ: "Heo, cá, tốt, lợi qua sông lớn"; phải hiểu là: lòng chí thành mà cảm được những vật ngu như heo cá thì tốt, dùng lòng chí thành đó mà ứng phó với những gian hiểm như vượt qua sông lớn thì thành công.

Hào Từ hào 4 quẻ Bí vì vậy rất tối nghĩa: "Bí như, bà như, bạch mã hàn như, phỉ khấu, hôn cấu" - dịch nghĩa từng chữ: "Trang sức, trắng toát, ngựa trắng chạy mau, không phải giặc, kết hôn"; phải hiểu là muốn trang sức cho nhau nhưng không được, chỉ thấy trắng toát - hào 4 cưỡi ngựa trắng mà chạy như bay, đuổi kịp hào 1, rốt cuộc cưới nhau được, vì hào 3 ở giữa ngăn cách 1 và 4 không phải là kẻ cướp, không phải là người xấu, ý nói bị cản trở một chút nhưng sau sẽ tốt. Hào Từ như vậy phải có lời giảng mới hiểu được, và dưới mỗi lời dịch, tôi sẽ thêm lời giảng.

Để giảng Thoán Từ, dĩ nhiên tôi phải căn cứ trước hết vào Thoán truyện và Đại Tượng truyện; để giảng Hào Từ, tôi căn cứ trước hết vào Tiểu Tượng truyện. Tôi sẽ không dịch trọn Thoán truyện và Tượng truyện (Đại và Tiểu) mà chỉ tóm tắt ý nghĩa và trích dẫn một số câu quan trọng cho xen vào lời giảng.

Riêng về hai quẻ Càn và Khôn, tôi trích dẫn thêm Văn Ngôn truyện, và trong một số quẻ khác, tôi cũng lác đác dùng lời bình luận trong Hệ Từ truyện mà tôi sẽ dịch trọn và đặt sau phần kinh. Tôi lại tham khảo thêm những chú giải của Chu Hi, lời giảng của Phan Bội Châu, đôi khi của James Legge, của Richard Wilhelm, của Cao Hanh, Nghiêm Linh Phong và vài nhà khác nữa.

Đầu mỗi quẻ tôi dẫn một câu trong Tự Quái truyện cho biết vì lí do gì cổ nhân sắp quẻ đó tiếp theo quẻ trước, nói cách khác, là cho biết sự liên lạc giữa ý của quẻ đó và quẻ trước.

Tóm lại, như vậy là trong bảy truyện: Thoán truyện, Tượng truyện, Hệ Từ truyện, Văn Ngôn truyện, Tự Quái truyện, Thuyết Quái truyện, Tạp Quái truyện, tôi dùng năm truyện đầu để giảng phần kinh, cho xen vào phần kinh, nhưng chỉ dịch trọn Hệ Từ truyện thôi; còn hai truyện Thuyết Quái và Tạp Quái thì không dùng tới.

Chủ trương của tôi giống chủ trương của cụ Phan Bội Châu, chú trọng về ý nghĩa triết lí, nhất là về nhân sinh quan, mà coi nhẹ phần bói toán, phần huyền bí. Như vậy là phiến diện, không hợp với bản ý của những người đầu tiên đặt ra kinh Dịch, nhưng hợp với tư tưởng của Dịch học phái, tức của một số học giả chịu ảnh hưởng của Nho, Lão ở thời Chiến Quốc và đã soạn Thoán truyện, Tượng truyện, Văn Ngôn truyện, một phần Hệ Từ truyện làm cho Kinh Dịch thành một tác phẩm triết lí quan trọng ngang với các kinh khác thời Tiên Tần; vì nếu nó chỉ là một sách bói như hồi đầu, thì dân tộc Trung Hoa tất không gọi nó là một kinh và coi nó là một môn học trong các kì thi cho mãi tới cuối thế kỉ trước.

Tôi không có tham vọng nghiên cứu Kinh Dịch, chỉ tìm hiểu được tới đâu rán chép lại tới đấy một cách gọn và sáng để giúp các bạn không biết chữ Hán mà muốn đọc Kinh Dịch.

Bản tôi tham khảo nhiều nhất là bản của cụ Phan Bội Châu (Khai Trí - 1969) mà tôi cho là bản giảng kĩ nhất từ trước tới nay. Chỉ tiếc cụ có lối giảng của một thầy đồ trước một nhóm môn sinh có vốn Hán học khá khá rồi, cho nên hơi rườm rà và nhiều bạn trẻ ngày nay không hiểu được hết, nhất là bản của nhà Khai Trí để sót nhiều lỗi in quá, mà không đính chính nên càng khó hiểu. Phần dịch này của tôi có thể nói là chỉ diễn lại phần giảng của Cụ cho gọn hơn dễ hiểu, dễ nhớ, và thêm vài ý kiến của các nhà khác, thế thôi.

Nguồn: Nguyễn Hiến Lê, Kinh Dịch – Đạo của người quân tử, Phần II - Lời nói đầu.