Khổng Tử than quẻ Tổn Ích và mảnh Dịch Hán nhặt thêm

Đọc Dịch đến quẻ Tổn và quẻ Ích, Khổng Tử bỗng thở dài. Tử Cống vội hỏi vì sao thầy than. Câu chuyện nhỏ ấy không nằm trong Dịch truyện mà nằm trong một bộ Dịch Hán đã mất và được người đời Thanh nhặt lại. Đó là Ngọc hàm sơn phòng tập dật thư tục biên tam chủng của Vương Nhân Tuấn, một bộ nối thêm cho công trình nhặt sách cũ của Mã Quốc Hàn.

Năm trăm hai mươi ba loại văn cổ được nhặt lại

Văn cổ mất đi như lá rụng, nhưng đâu đó vẫn có người nhặt chúng và xếp lại.

Bộ tục biên này có quy mô tương đối lớn, thu sách từ trước Tần cho đến đời Minh, gồm năm trăm hai mươi ba loại. Tuy chỉ có ba loại thuộc kinh học là Dịch, Thư, Thi, nhưng chủ yếu là sách thuộc ba bộ Kinh, Sử, Tử; nó bổ sung phần thiếu của các bộ Tử, Sử trong bộ Ngọc hàm sơn phòng tập dật thư của Mã Quốc Hàn. Riêng loại Dịch, bộ này bổ thêm hai mươi loại, như Chu Dịch Sử thị nghĩa, Chu Dịch Hoàng thị nghĩa, Chu Dịch Lã thị nghĩa, Chu Dịch Kinh thị chương cú, Kinh Phòng Dịch truyện, và những sách khác.

Khổng Tử nói về Dịch qua những lời đời Hán chép lại

Người Hán rất muốn biết thầy đã đọc Dịch ra sao, và họ ghi lại từng cái thở dài.

Đời Hán rất quan tâm mối quan hệ giữa Khổng Tử với Chu Dịch. Chu Dịch Lưu thị nghĩa của Lưu Hướng giải thích câu rồng bay trên trời, đại nhân tụ họp: xưa Khổng Tử cùng Nhan Uyên, Tử Cống, các học trò đều trung với nước không có tà tâm, nên khi hiền nhân ở ngôi vua thường tập hợp những người như thế ở triều.

Giải quẻ Ích, sách ghi: Khổng Tử đọc Dịch đến chỗ Tổn Ích thì than. Tử Cống hỏi vì sao thầy than. Khổng Tử đáp rằng ông than vì thấy mình còn thiếu. Tử Cống hỏi người học không thể có ích sao. Ông đáp: không, đạo thành người chưa đạt, người học mà giả vờ đã đạt, lại bày ra khiêm nhường cung kính để giữ vị trí.

Giải quẻ Bí: Khổng Tử bói được quẻ Bí thì than thở không vui. Tử Trương chắp tay hỏi: thầy thấy quẻ Bí tốt mà than ư? Ông đáp: Bí không phải sắc chính nên mới than.

Và một lời nữa, bàn về chữ khiêm: Chu Công răn Bá Cầm rằng Dịch có một đạo lớn, lớn thì giữ thiên hạ, vừa thì giữ quốc gia, nhỏ thì giữ thân, đó là khiêm. Khổng Tử nói Dịch không tổn mà ích, nên tổn rồi cuối cùng lại ích. Những lời ấy là tư liệu quý về cách Khổng Tử học Dịch.

Dùng chuyện nhà Ân, nhà Thương để giải Dịch

Một cuộc hỏi đáp giữa vị vua thắng trận và hai kẻ bại trận được gắn vào một câu quẻ.

Chu Dịch Hoàng thị nghĩa dùng chuyện cũ để giải một câu nói về việc giẫm đuôi cọp và cáo lội nước. Truyện kể Vũ Vương thắng nhà Ân, bắt hai kẻ giặc rồi hỏi: nước các ngươi có điềm yêu không? Một người đáp: nước tôi có yêu, như trời mưa ra máu. Người kia cũng nói là yêu. Nhưng đó chưa phải lớn; yêu lớn của nước tôi là con không nghe cha, em không nghe anh, phép vua không ai làm theo. Vũ Vương cúi lạy tạ, vì quý không phải hai kẻ giặc mà là lời nói của họ. Đó là lời của người đang giẫm lên đuôi cọp. Chuyện này cho thấy Dịch mượn văn từ lịch sử.

Chu Dịch Đổng thị nghĩa giải câu "quay lại theo đường của mình, có lỗi gì" ở hào sơ cửu quẻ Tiểu súc: Lỗ Hoàn Công quên lo nên họa đến thân; Tề Hoàn Công biết lo nên lập được công danh. Từ đó suy ra, người có nỗi lo mà không biết lo thì xấu, có nỗi lo mà biết lo thì tốt.

Giữ lại tượng số của Dịch Hán

Dịch Hán không chỉ giữ chuyện cũ, mà còn giữ cả lịch của khí trời.

Chu Dịch Lỗ cung nghĩa chú câu Càn "rồng còn ẩn chưa dùng" và câu Khôn "dẫm sương thì băng dày sắp tới". Rồng còn ẩn chưa dùng là ngày mười hai tháng mười một, dương khí còn tiềm tàng nên chưa làm được gì, tuy đã nuôi rễ cho muôn vật mà âm khí còn ở trên, nước đóng băng, dương khí bị bế tắc nên thành mùa đông. Cho nên nói dẫm trên băng dày, âm bắt đầu tụ: từ tháng năm âm khí bắt đầu có, đến tháng mười một thì băng dày.

Bộ tục biên này, nhờ bổ khuyết cho loại sách Dịch, có giá trị lớn đối với việc giữ gìn Dịch học.

Nguồn: Dương Lực, Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 3, thuật lại có lược bớt.