Nước Chu nhỏ diệt Thương lớn, nhân nghĩa thắng hung tàn

Hội quân ở Mạnh Tân: hơn tám trăm chư hầu cùng theo về

Trong lịch sử Trung Hoa có chừng mười lần thống nhất đất nước, trong đó năm lần nổi tiếng nhất. Nhà Chu diệt nhà Thương, chuyển xã hội sang một chế độ mới. Nhà Tần diệt sáu nước, thống nhất Trung Nguyên. Nhà Tùy thống nhất hai miền Nam Bắc, thúc đẩy kinh tế đi lên. Nhà Bắc Tống thống nhất mười nước của thời Ngũ đại, giải quyết dứt điểm nạn cát cứ kéo dài. Nhà Nguyên thống nhất Nam Tống, Liêu, Kim, Đại Lý, Tây Hạ, chấm dứt thời phân liệt dài. Mỗi lần thống nhất đều đẩy lịch sử đi tới, vì thống nhất là ánh sáng và sự tiến bộ. Lần mở đầu chuỗi ấy là nhà Chu.

Năm 1027 trước Công nguyên, nhà Chu diệt nhà Thương, và đây là lần thứ hai Trung Hoa được thống nhất. Trong lịch sử, lần thống nhất này giữ vị trí cực kỳ quan trọng. Nhà Chu kết liên minh được hơn tám trăm chư hầu. Vài chư hầu ngoan cố nhất cũng bị chinh phục. Lần đầu tiên, Trung Hoa trở thành một dân tộc đại nhất thống, và lãnh thổ được mở rộng: phía nam tới Trường Giang, phía đông tới Thái Sơn, phía bắc đến gần sông Tùng Hoa. Một nửa bản đồ Trung Hoa về cơ bản đã được xác định từ đó, tạo tiền đề cho Tần Thủy Hoàng thống nhất thiên hạ về sau.

Vì sao một nước nhỏ thắng được nước lớn? Trước hết là nhờ khối liên minh chư hầu lấy nước Chu làm trung tâm, chỗ dựa vững chắc của cuộc thống nhất ấy.

Nước Chu nằm ở phía tây nước Thương. Chu Văn vương rồi Chu Võ vương thi hành hàng loạt đường lối đạo đức nhân nghĩa, được lòng dân. Hai vị còn lôi kéo một số nước nhỏ ở gần vùng biên giới Thương – Chu nhập về nước mình. Nước Chu nhờ vậy lớn mạnh rất nhanh và bắt tay chuẩn bị cho kế hoạch nuốt dần nước Thương.

Chu Võ vương kế vị, năm thứ hai, vào ngày hăm tám tháng giêng, đích thân dẫn đại quân gồm ba trăm chiến xa, ba nghìn dũng sĩ và bốn vạn năm nghìn quân giáp sĩ đến Mạnh Tân (nay thuộc Hà Nam) để hội quân với các chư hầu như Thục, Khương, Vi, Bành. Có những nước không được báo tin cũng kéo quân đến. Sử sách ghi các nước chư hầu tham gia khối liên minh khoảng hơn tám trăm, và tất cả đến với tinh thần tự nguyện, không phải bị ép phải đến.

Nơi hội quân cờ xí rợp trời, tiếng hô vang rền như sấm dậy. Võ vương cử hành lễ tuyên thệ nổi tiếng trong lịch sử, trong Thượng Thư gọi là bài “Thái thệ”:

Đồng tâm hiệp lực, quyết lập công lớn, diệt Trụ để trăm họ mãi mãi bình yên.

Cuộc hội quân ở Mạnh Tân là cuộc tập dượt quân sự đầu tiên của nhà Chu, chuẩn bị cho trận diệt Thương trên bãi cỏ về sau.

Vua Trụ tự đào mồ chôn nước Thương

Có một nước lớn mà ngã nhanh như vậy, không chỉ vì bàn tay kẻ địch.

Nước Thương diệt vong vì nhà Chu diệt, và cũng vì chính mình tự diệt. Cuối đời Thương, Trụ vương hồ đồ ngu xuẩn, hủ bại bạo ngược, không chăm lo chấn chỉnh triều chính, vận nước suy yếu. Sống dưới tay bạo chúa, dân chúng khổ cực và chửi rủa Trụ vương thậm tệ. Trong Sử ký còn ghi tiếng dân nói về Trụ: ông như mặt trời kia, không biết bao giờ mới tắt, chỉ cần ông chết đi thì dù chúng tôi có cùng tận số với ông cũng cam lòng. Chỉ nghe thế cũng thấy dân đã phẫn nộ đến mức nào.

Trụ vương bạo ngược, từ chối lời can gián, tin lời sàm tấu, giết người trung thực, giam Kỳ Tử, ép Vi Tử phải ra đi. Hậu quả là cục diện nơi triều đình phản loạn nổi lên, người trung nghĩa bị đuổi, tạo thời cơ tốt cho nhà Chu diệt Thương. Khi Võ vương tiến đánh, trong quân của Trụ xảy ra cảnh quay giáo chống lại Trụ, nên nhà Thương bị tiêu diệt rất nhanh.

Chu Công đưa dân Ân về Lạc Ấp thay vì giết sạch

Võ vương chiếm được kinh đô nhà Ân. Vấn đề đặt ngay trước mắt là phải xử lý thế nào với số dân Ân đông đảo. Theo thói quen cũ thì giết sạch. Lữ Thượng chủ trương giết không bỏ sót một ai. Triệu Công thì cho rằng chỉ giết những người không chịu phục. Còn Chu Công đề xuất một cách khác: đưa toàn bộ dân Ân đến Lạc Ấp, cử người canh giữ, chia ruộng đất và nhà ở cho họ, để họ có đường sống. Cuối cùng dân Ân được cảm hóa, từ đó nhà Ân và nhà Chu thống nhất được về chính trị. Ba ý kiến, ba mức độ khác nhau: giết hết, giết kẻ cứng đầu, hay cho dân một nơi ở và một mảnh ruộng. Chọn con đường thứ ba, nhà Chu không phải đối đầu mãi với một đám dân đông đang mang lòng oán.

Nhân nghĩa của nước Chu: chia ruộng, thuế nhẹ, chợ không thuế

Hội quân đông đến thế vẫn chỉ là kết quả. Cái gốc là điều nước Chu đã làm với dân của mình từ rất lâu trước đó.

Từ thủy tổ của nước Chu, nhà Chu đã theo đường nhân nghĩa trị nước. Qua vài đời người cầm quyền dùng nhân cách làm gốc, đất nước dần lớn mạnh, tiêu diệt được nước Thương to hơn mình rất nhiều rồi thống nhất Trung Hoa. Điều đó chứng minh rất rõ một chân lý: nhân nghĩa thắng hung tàn.

Nhân nghĩa của nước Chu thể hiện qua những quy định cụ thể. Ruộng được chia cho nông dân, và quy định rằng nông dân cày ruộng công trước, xong rồi mới được cày ruộng riêng, thuế nộp một phần chín sản lượng. Tám gia đình, mỗi nhà được một trăm mẫu. Nhà nước chia một ô vuông lớn, mỗi cạnh dài một dặm, chia thành chín ô con, ô giữa là ruộng công, tám ô còn lại chia cho tám hộ nông dân. Đối với quan chức, con cháu được kế tục bổng lộc của cha ông. Buôn bán thông thương, chợ búa không bị đánh thuế. Ngư dân được tự do đánh bắt cá. Một người phạm tội thì cả nhà không ai bị liên lụy. Đồng thời còn quy định: nô lệ nhà này chạy trốn thì nhà khác không được thu nhận.

Những quy định ấy được đông đảo nông dân, thương nhân, quan chức lớn nhỏ, các nhà quý tộc hoan nghênh, lòng hăng hái làm ăn nâng cao, sản xuất tăng nhanh. Thần dân các nước quanh nước Chu lũ lượt kéo về quy thuận. Chỉ trong thời gian ngắn, dân chúng nhiều nước đã được triều đình nhà Chu sắp xếp cho ăn ở trong một vùng rộng năm nghìn dặm. Thực lực nhà Chu nhờ vậy chiếm hai phần ba thiên hạ, đủ sức diệt nhà Thương.

Trái lại, triều chính nhà Thương ngày càng bạo ngược hung tàn. Họ dùng những hình phạt tàn khốc, giết hại dân, ăn chơi xa xỉ, hoang dâm vô độ. Để vét đầy túi tham, họ đánh thuế nặng nề, khiến dân oán ghét và quân đội quay mũi giáo chống lại. Chu diệt Thương là kết quả của chân lý nhân nghĩa thắng hung tàn, và nhân nghĩa là nhân tố bảo đảm cho việc thống nhất đất nước.

Mưu lược của Văn vương, Võ vương, Chu Công, Triệu Công

Nhân nghĩa giúp có dân, có lòng người. Còn muốn thắng một nước lớn thì phải biết chọn thời điểm ra tay.

Trí tuệ của Chu Văn vương, Chu Võ vương, Chu Công, Triệu Công và những người khác tụ lại thành trung tâm chính trị và quân sự của nước Chu. Họ đều là bậc hiền tài, hiểu rõ thời thế và nắm chắc thời cơ, cuối cùng thống nhất được Trung Nguyên, mở ra tiền lệ nước nhỏ diệt nước lớn, nước yếu thắng nước mạnh.

Chu Văn vương giữ ngôi năm mươi năm. Việc diệt Trụ là cần thiết nhưng ông không vì thế mà khinh suất, vội vàng. Ông làm tốt mọi khâu chuẩn bị, gặm nhấm nước Thương dần dần rồi mới tiến tới diệt. Ông còn thành tâm dùng hơn bốn mươi quan chức nhà Thương quy phục nhà Chu, tiếp nhận những người bất mãn với Trụ vương phải chạy sang như bọn Nghi Sinh, chiêu nạp nhà quân sự tài năng Lữ Thượng. Lực lượng của nước Chu nhờ thế được bổ sung rất nhiều bậc hiền tài, và người giỏi ở Thương bỏ sang Chu cũng chính là lúc nhà Thương mất đi những cánh tay đắc lực nhất của mình. Văn vương không nóng vội, vì ông biết chuẩn bị kỹ chính là cách rút ngắn đường đến thắng lợi.

Đến khi Võ vương lên ngôi, vùng ven đô nhà Chu đã rộng ngàn dặm, thế lực lớn tới hai phần ba thiên hạ, và đã có hơn tám trăm nước chư hầu liên minh phạt Thương, hội quân ở Mạnh Tân. Dù vậy, nhà Chu vẫn chưa vội xuất quân. Họ chờ đến khi vua Trụ giết một số quan chức trong triều, bắt giam Kỳ Tử, khiến thái sư và thiếu sư bỏ sang Chu. Nội bộ triều Thương tan rã, chủ lực của Trụ lại đang bận vượt sông Hoàng Hà, nhà Chu chỉ bằng một cú đánh quyết định đã chiếm gọn kinh đô.

Người đời trước đánh giá rằng, trước khi Võ vương xuất quân, một mặt nhà Chu tăng cường gặm nhấm nước Thương theo chiến thuật “tằm ăn lá dâu”, một mặt chiêu nạp hiền tài của chính nước Thương, khiến nhà Thương hoàn toàn bị tê liệt. Sách lược quân sự và chính trị chính xác ấy là mấu chốt làm nên chiến thắng, một nước nhỏ yếu đánh thắng một nước to mạnh.

Lòng người đều hướng về nước Chu

Cuối đời Thương, vua Trụ bạo ngược, dân chúng oán ghét. Khắp nơi, thần dân hướng về nhà Chu. Người ta nói không quá lời rằng: vua Chu dẫn quân Ân đi diệt vua Trụ. Câu ấy cho thấy chính dân nước Thương đã quay lưng với triều Thương. Việc nhà Chu diệt nhà Thương hợp với nguyện vọng của dân, nên được dân ủng hộ, mở cửa thành đón đại quân Chu vào. Trụ vương hồ đồ, hủ bại, bị dân oán ghét, tội đáng phải chết. Võ vương nói với các chư hầu rằng nhà Ân phạm tội nặng, không thể không dẹp. Cuộc chiến ấy là một cuộc chiến chính nghĩa, là bước tiến, là ánh sáng thay cho bóng tối, và nó đẩy lịch sử đi tới.

Ba nhân tố nói trên là nhân nghĩa thắng hung tàn, mưu lược quân sự sáng suốt và lòng người hướng về nhà Chu. Đứng riêng thì thiếu một trong ba cũng khó thành, đứng cùng nhau thì giải thích được vì sao một nước nhỏ yếu lại thống nhất được cả vùng Trung Nguyên rộng lớn.

Nói tóm lại, qua nhiều đời cố gắng, nước Chu đã “tập hợp được thiên hạ”, “vỗ về được bốn phương”, hoàn thành sự nghiệp đại nhất thống dân tộc chưa từng có trong lịch sử, chính thức dựng nên nước Trung Hoa, mở ra cơ nghiệp Viêm Hoàng dài tám trăm năm, và là chủ thể xây dựng nên nền văn hóa Hoa Hạ.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 3 (Dương Lực), thuật lại có lược bớt.