Khương Thái Công cứu Văn Vương và diệt vua Trụ bạo ngược

Y Doãn răn vua Thái Giáp và mưu lược của Khương Thái Công

Câu chuyện về Y Doãn chưa dừng lại ở việc giúp vua Thang dựng nghiệp. Phần khó hơn của một bậc mưu lược chính trị là giữ được đạo làm tôi khi vua nối ngôi sa vào lầm lạc.

Y Doãn răn dạy Thái Giáp

Ông còn nhấn mạnh hãy rèn luyện bản thân - chỉ vua Thái Giáp - giống như bậc tiên vương - chỉ vua Thương Thang: muốn được như bậc tiên hiền thì phải tu dưỡng đạo đức cao thượng, không phản lại điều trung tín, làm được như thế thì người ở ngôi cao tất sẽ hiền minh, kẻ ở bậc dưới sẽ mãi trung thành, nếu không thì dù lãnh thổ cai trị có rộng đến bao nhiêu cũng khó có thể giữ được lâu dài. Lời mà Y Doãn nhắc nhở Thái Giáp hàm ý rằng đây cũng chính là cái dễ để nhà Hạ mất thiên hạ, cũng là cái khó để nhà Thương có được thiên hạ, khiến Thái Giáp không thể không suy nghĩ.

Y Doãn đề ra "tam phong thập khiên" - ba oan nghiệt mười tội lỗi - để khuyên răn, cảnh báo những kẻ phạm phải, thuộc về vu, dâm, loạn; nếu kẻ đó là dân sẽ làm bại gia đình, là vương thì làm vong đất nước. Để nói rằng, làm người, tôi hay vua, đều phải cảnh giới trước cái vô độ của sắc dục và danh lợi, nếu không sẽ dẫn đến tan tành luân lý, phá hoại thuần phong mỹ tục. Y Doãn đã dùng lời lẽ như thế để khuyên răn Thái Giáp, một tên vua u muội, bất nhân.

"Vua Thái Giáp lên ngôi được ba năm thì bất minh, bạo ngược, không theo Thang pháp, đạo đức bại hoại. Thế là Y Doãn để y ở Đồng Cung ba năm, tự mình nhiếp chính. Thái Giáp ở Đồng Cung ba năm thì nhận ra lỗi lầm và hối cải. Y Doãn lại đưa Thái Giáp trở về ngôi vị, tiếp tục trị vì thiên hạ."

- Sử ký, Ân bản kỷ.

Mưu lược chính trị của Y Doãn rất quang minh và hợp lý. Sau khi vua Thương Thang mất, quyền lực của ông càng lớn mạnh song ông không chút lộng hành mà luôn trung thành, hết lòng chăm lo việc nước. Vua Thái Giáp bất nhân bị ông đem nhốt vào Đồng Cung là táng địa của vua Thang, sau hối cải lại được ông đón về, giao lại triều chính. Điều này đã nói lên phẩm chất tốt đẹp sáng ngời của Y Doãn.

Bắt đầu từ khi thành lập nên triều Thương đến đời vua Ốc Đinh là con trai của Thái Giáp, tổng cộng Y Doãn đã phò tá năm đời vua Thương, đặt nền móng vững chắc để nhà Thương tiếp tục hưng thịnh và kéo dài tới 600 năm trong lịch sử. Y Doãn có công lớn đối với sự phát triển của lịch sử xã hội cổ đại Trung Quốc. Với tài năng kiệt xuất và phẩm chất đạo đức tốt đẹp rất mực liêm khiết, hiền minh, thể hiện qua những mưu lược đầy lòng nhân ái, Y Doãn đã được nhân dân đời nhà Thương hết sức kính yêu và ngưỡng vọng; không những thế, hậu thế cũng luôn ca ngợi, thể hiện lòng tôn kính đối với ông. Đặc biệt như Chu Công sau này là người rất đỗi tôn sùng Y Doãn. Chu Công khi phò tá Thành Vương bị Chiêu Công nghi ngờ, ông đã đưa tấm gương Y Doãn ra để bày tỏ nỗi lòng của mình, từ đó xóa được sự hoài nghi của Chiêu Công.

"Thành Vương còn nhỏ, Chu Công đứng ra nhiếp chính, tạm giữ quyền trị vì đất nước. Chiêu Công nghi ngờ, Chu Công bèn nhắc lại tấm gương của Y Doãn thời vua Thang, cùng những bậc hiền thần đã giúp các đời vua sau, đều là những tấm gương hết lòng phụng sự đất nước, và đã thuyết phục được Chiêu Công."

- Sử ký, Yến Chiêu Công thế gia.

Y Doãn mất đi, nhà Thương đã hậu táng ông bằng nghi lễ dành cho một bậc thiên tử, điều này đã nói lên vị trí của ông trong con mắt người đương thời.

"Y Doãn mất lúc trăm tuổi, trời sương mù ba ngày, vua Ốc Đinh đã lấy nghi lễ dành cho thiên tử để làm tang cho ông."

- Đế vương thế kỷ.

Khương Thái Công, tổ sư mưu lược của Trung Quốc

Khương Thái Công, vốn tên là Lã Thượng, là một nhà chính trị, nhà quân sự và nhà mưu lược truyền kỳ của Trung Quốc cổ đại. Đến cuối đời nhìn lại cũng thỏa cái chí, như Sử ký viết: "Vũ Vương làm vua mà có Thái Công vọng là thầy dạy, Chu Công là trợ tá, tả hữu có Chiêu Công, Tất Công, sau lại có Văn Vương nối nghiệp." Ông đã phò giúp nhà Chu thực hiện "tiễn Thương" - trừ bỏ nhà Thương - bằng cách "tàm thực Thương triều" - nuốt dần nhà Thương giống như tằm ăn lá - thi hành chính sách cai trị nhân đạo, lại tiến hành đông chinh, phạt Trụ, lập ấp xong thì phong thành nước Tề, ngoài ra còn thực hiện tinh binh giảm chính, phát triển nông công thương nghiệp, khiến nước Tề trở thành một nước mạnh. Tóm lại, Khương Thái Công có công lớn đối với sự nghiệp nhà Chu diệt và thay thế nhà Thương, cùng với sự phát triển cường thịnh của nước Tề.

Trong lịch sử Trung Quốc, Khương Thái Công là nhà mưu lược có thể sánh với Gia Cát Lượng, được hậu thế tôn vinh là vị tổ sư của mưu lược Trung Quốc. Tương truyền, ông rất giỏi dùng "kỳ môn độn giáp" để điều khiển cho quân địch rơi vào hoảng loạn, không thể rút lui cũng không thể chống cự lại được. Tư Mã Thiên trong Sử ký cũng khen ngợi: "Mọi kỳ mưu và quyền phép, binh lược khiến quân thù phải khiếp sợ, nhà Chu đều từ mưu lược của Thái Công mà ra."

Khương Thái Công tinh thông Chu Dịch, am tường thuật số, lại giỏi dùng "kỳ môn độn giáp" và có một bản lĩnh tiên liệu phi thường, lại thêm sự tinh thông về Dịch lý, luôn chú trọng mối quan hệ chỉnh thể của ba nhân tố thiên, địa, nhân. Vì thế trước những trận chiến quan trọng, có tính quyết định, ông luôn rất chú trọng phân tích thiên thời, địa lợi, nhân hòa, kết hợp nhuần nhuyễn chúng với quy luật khách quan.

Khương Thái Công tính toán như thần. Riêng việc thảo phạt Trụ Vương, phải đến lần thứ ba, cuộc đông chinh mới có được thời cơ chín muồi. Lần thứ nhất, khi đã áp sát được kinh đô nhà Thương, khí thế của quân sĩ vô cùng hăng hái, sôi động, song Văn Vương và Lã Thượng vẫn cho rằng đây chưa phải là thời cơ, cơ hội thật sự đang ở phía trước. Lần đông chinh thứ hai, Vũ Vương đã lên ngôi được 13 năm, chư hầu khắp nơi kéo đến quy thuận, có tới hơn 800 chư hầu tụ hội ở Mạnh Tân trong một cuộc ăn thề. Lúc đó, Lã Thượng tay trái cầm cây phủ việt vàng, tay phải cầm cờ vũ mao, thề rằng: "Nay có cây dâu xanh kia tỏa bóng mát, thề cùng một hội một thuyền, ta và ngươi nếu sau này kẻ nào phản bội sẽ bị bêu đầu."

"Nay nhà Thương... chìm đắm trong tửu sắc, làm điều bạo ngược, ai phạm tội là bắt tội cả họ, ai làm quan thì làm quan suốt đời, lo xây cung thất, đền đài, đào hồ, bắt phục dịch, tàn hại trăm họ, bức bách tôi trung, mổ bụng đàn bà có chửa, đến nỗi trời nổi thịnh nộ, lệnh cho ta thảo phạt kẻ vô nghĩa, tập hợp tướng lĩnh dấy lên thiên uy, công lớn chưa thành..."

- Thượng thư, Chu thư, Thái thệ thượng.

Sĩ khí dâng cao, lòng người quy tụ, các chư hầu cũng đồng tình "Trụ đáng bị trừng phạt". Vũ Vương và Lã Thượng nhận thấy mặc dù lực lượng đã lớn mạnh song nội bộ triều Thương chưa phải đã hoàn toàn mục rỗng nên quyết định vẫn chưa đánh Trụ, tạm cho quân lui về. Lần đông chinh thứ ba là lúc nội bộ nhà Thương đang vô cùng rối loạn. Vua Trụ sủng ái Đát Kỷ, tàn bạo với quần thần, giết hại nhiều người, lại không chịu nghe lời khuyên gián khiến cho các bậc đại thần, nhân tài đều chán ngán mà rời bỏ. Câu chuyện "mổ bụng Tỷ Can ra để xem cái tâm bên trong" nổi tiếng là một ví dụ điển hình nói lên sự ngu tối và dã man của vua Trụ. Tỷ Can là bậc trung lương, khi các đại thần khác trong triều đều lần lượt bỏ đi, Tỷ Can vẫn cho rằng: "Làm một kẻ bề tôi, dẫu có chết cũng vẫn phải đấu tranh." Vì thế ông vẫn hết lời can ngăn vua Trụ, khiến Trụ nổi giận: "Ta nghe nói tâm của bậc thánh nhân có thất khiếu, vậy nay phải mổ bụng Tỷ Can ra xem cái tâm của ông ta thế nào mà dám to gan vậy." Những người đứng ra can ngăn liền bị Trụ tống vào ngục, những người khác thì rời bỏ mà theo Chu.

Đợi đến khi nội bộ nhà Thương quần thần rối loạn, sát hại lẫn nhau, các tướng đều lần lượt bỏ theo về với nhà Chu, lúc này Vũ Vương, Lã Thượng mới thấy thời cơ đã chín muồi, có thể xuất quân chinh phạt. Trước khi ra quân lại bói được quẻ rùa, không phải điềm lành, trời bỗng chợt nổi gió, lát sau mưa bão kéo tới. Mọi người đều sợ hãi nhưng Lã Thượng không hề khiếp sợ, ngược lại cho rằng "Đây là trời xanh nổi giận, giúp ta diệt Trụ", trấn an tướng sĩ. Ở thời cổ đại, khi mê tín chiếm lĩnh một vị trí quan trọng mà Lã Thượng đã dám chống lại "thiên mệnh" như thế chứng tỏ ông có trí thức uyên bác và lòng quả cảm phi thường của một nhà mưu lược lớn. Ông tổng hợp các nhân tố thiên thời, địa lợi, nhân hòa, từ đó nêu lên ý nghĩa quyết định của con người. Thái Công cùng với Vũ Vương và Chu Công đã cùng tổ chức nghi lễ "Mục thệ" nổi tiếng.

"Người xưa có câu rằng: gà trống không mào, mào gà trống là rường mối dựng nhà. Nay vua Thương nghe lời vợ mà làm, vứt bỏ cả giỗ chạp không cúng, quên cả di chiếu, không đoái hoài gì đến cha mẹ anh em, lại để cho kẻ đắc tội bốn phương tự do tháo chạy, yêu kẻ này ghét kẻ khác, tin kẻ này sai kẻ khác, ưa thì cho làm đại phu khanh sĩ, bạo ngược với trăm họ, lừa dối Thượng ấp. Nay ta thề sẽ vâng mệnh trời mà trị tội hắn."

- Vũ Vương, lời thề ở Mạnh Tân.

Khi Trụ nghe tin Vũ Vương tới, hạ lệnh cho 70 vạn quân ra chống cự, nhưng chống sao lại, bị quân lính của Vũ Vương rượt đuổi. Vũ Vương dẫn quân vào Triều Ca - kinh đô nhà Thương - Triều Ca tàn lạnh thưa thớt rất nhanh chóng bị chiếm lĩnh, Trụ Vương tự vẫn. Vũ Vương diệt xong nhà Thương, lập lên vương triều Tây Chu. Qua việc Khương Thái Công phò giúp Vũ Vương diệt Trụ, tài năng kiệt xuất và mưu lược cao minh của ông đã được phản ánh rất rõ nét.

Khương Thái Công mưu cứu Văn Vương

Do Chu Văn Vương thi hành một nền chính trị nhân đạo, thu phục được người hiền trong thiên hạ mà dần dần biến nhà Chu thành một nước cường thịnh nằm ở phía Tây của lãnh thổ nhà Thương nên đã bị nhiều người gièm pha và bị Trụ Vương ghen tức, đố kỵ. Thế là Chu Văn Vương bị giam vào ngục Dữu Lý, nay thuộc huyện An Dương tỉnh Hà Nam.

Theo Sử ký của Tư Mã Thiên thì chính Lã Thượng cùng hai vị quan thần nhà Chu đã tìm cách cứu Chu Văn Vương ra khỏi ngục. Như trong "Tề Thái Công thế gia" viết: "Chu Tây Bá - Chu Văn Vương - bị giam ở Dữu Lý, Tản Nghi Sinh và Hoằng Yêu biết liền báo cho Lã Thượng. Lã Thượng than rằng: Ta nghe nói Tây Bá hiền minh, lại biết kính dưỡng người già, lẽ nào không đến cứu." Ba người đã tìm kiếm mỹ nhân và kỳ vật đem cống cho Trụ Vương rất nhiều gái đẹp và vật lạ, Trụ hám sắc tham của đã lập tức thả Tây Bá ra, lại giao cho Tây Bá những quyền lực không nhỏ đối với một nước chư hầu sát cạnh. Từ đó, Lã Thượng và Văn Vương đã dùng quyền lực này để mưu tính sự nghiệp lớn trong khi bề ngoài vẫn thể hiện là một nước chư hầu ngoan ngoãn của nhà Thương. Lúc đó có rất nhiều chư hầu nhỏ ở phía Tây dần dần hợp với nhà Chu, thành nước lớn. Nhà Chu càng trở nên cường thịnh, sự cường thịnh này gắn liền với những mưu lược của Lã Thượng.

"Tây Bá Xương nhà Chu được thoát ra từ đất Dữu Lý, ngầm tính với Lã Thượng sửa đức để đánh đổ nhà Thương... đánh dẹp các tộc người man di, rạch đôi sơn hà, thiên hạ chia ba, hai phần thuộc về nhà Chu, mưu kế của Thái Công thật phong phú và lợi hại."

- Sử ký, Tề Thái Công thế gia.

Khương Thái Công mưu cứu Văn Vương, thi hành sách lược "tiễn Thương" làm cho nước Chu ngày càng trở nên lớn mạnh. Khương Thái Công đã lập nên những công lao to lớn cho sự nghiệp diệt Thương của Vũ Vương. Thời gian từ lúc Khương Thái Công bắt đầu phò tá Chu Vương "tiễn Thương" tới lúc diệt được nhà Thương là hơn mười năm. Điều này nói lên tầm nhìn xa trông rộng của một nhà mưu lược chính trị. Việc ông chủ trương rời xa rồi diệt Thương là một sự tiến bộ, có tác dụng thúc đẩy quan trọng đối với sự phát triển của lịch sử.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 1 (Dương Lực).