Bài tổng quan
Luận Ngữ – Vi Tử: Ba Người Nhân Nhà Ân Và Các Ẩn Sĩ Lánh Đời
Kẻ sĩ thời loạn đứng trước nhiều con đường khác nhau, và Vi Tử đặt Khổng Tử giữa những lựa chọn ấy. Ba người nhân cuối nhà Ân mỗi người một lối: Vi Tử bỏ đi, Cơ Tử giả điên làm nô lệ, Tỷ Can can gián mà chết. Liễu Hạ Huệ ba lần bị cách chức mà không chịu rời nước. Rồi lần lượt xuất hiện những ẩn sĩ chế giễu Khổng Tử: người điên nước Sở hát bài chim phượng, hai người cày ruộng bảo thế nước cuồn cuộn chẳng ai đổi được, ông lão chống gậy trách kẻ tay chân không siêng năng. Dù vậy, Khổng Tử vẫn chọn ở lại với con người. Bảy bậc dật dân cũng được liệt kê, song Khổng Tử lại tự đặt mình ra ngoài danh sách ấy.
Tiết 1–6: Ba người nhân nhà Ân, người điên nước Sở và hai người cày ruộng
1. Vi Tử bỏ đi; Cơ Tử làm nô lệ; Tỷ Can can gián mà chết. Khổng Tử nói: "Nhà Ân có ba người đạt đức Nhân vậy!".
Lời bình
Ba vị hiền thần nhà Ân ứng xử theo ba cách khác nhau trước bạo chính: lánh đời, chịu nhục giữ chí, và xả thân vì nghĩa. Khổng Tử đều ghi nhận họ là những bậc đạt đức Nhân vì mục đích của họ đều thuần khiết, không vì tư lợi.
2. Liễu Hạ Huệ làm quan sĩ sư (quan coi việc tư pháp) bị bãi chức ba lần. Có người hỏi: "Ông không thể rời đi sao?". Liễu Hạ Huệ đáp: "Nếu dùng đường thẳng phụng sự người thì đi đâu mà không bị bãi chức ba lần? Nếu dùng đường cong phụng sự người thì cần gì phải rời khỏi nước cha mẹ?".
Lời bình
Khí tiết kiên định của Liễu Hạ Huệ: thà giữ sự chính trực mà chịu hoạn nạn ở quê hương, chứ quyết không hạ mình bẻ cong đạo lý để cầu danh lợi.
3. Tề Cảnh Công bàn về cách tiếp đón Khổng Tử, nói: "Nếu đối xử như họ Quý thì ta không làm được, ta sẽ đối xử ở khoảng giữa họ Quý và họ Mạnh". Rồi lại nói: "Ta già rồi, không thể dùng ông ấy được nữa!". Khổng Tử liền rời nước Tề.
4. Người nước Tề tặng nước Lỗ một đội nữ nhạc ca múa. Quý Hoàn Tử nhận lấy, ba ngày không lên triều xử lý chính sự. Khổng Tử liền rời nước Lỗ.
Lời bình
Khổng Tử rời đi ngay khi nhận thấy người cầm quyền say đắm tửu sắc, coi thường chính sự và vi phạm Lễ tiết.
5. Sở Cuồng (người điên nước Sở) đi qua Khổng Tử hát rằng: "Phượng Hoàng ơi! Phượng Hoàng ơi! Sao đức hạnh lại suy vi thế này? Chuyện đã qua không thể can gián, chuyện sắp tới còn có thể theo đuổi. Thôi đi! Thôi đi! Những kẻ tham gia chính sự ngày nay thật nguy hiểm thay!". Khổng Tử xuống xe muốn nói chuyện, nhưng người đó bước nhanh né tránh, không nói chuyện được.
6. Trưởng Thư và Kiệt Nặc cùng nhau cày ruộng. Khổng Tử đi qua sai Tử Lộ đến hỏi thăm đò. Trưởng Thư hỏi: "Người cầm dây cương trên xe là ai?". Tử Lộ đáp: "Khổng Khâu". Hỏi: "Có phải Khổng Khâu nước Lỗ không?". Đáp: "Đúng vậy". Trưởng Thư nói: "Thế thì ông ta đã biết đò ở đâu rồi!". Hỏi Kiệt Nặc. Kiệt Nặc hỏi: "Ông là ai?". Đáp: "Trọng Do". Hỏi: "Có phải học trò Khổng Khâu nước Lỗ không?". Đáp: "Đúng vậy". Kiệt Nặc nói: "Thế nước cuồn cuộn như sóng chảy tràn thiên hạ, ai là người thay đổi được nó? Thay vì theo người sĩ lánh người (chọn vua tốt), sao bằng theo người sĩ lánh đời (ở ẩn)?" rồi tiếp tục san đất không ngừng. Tử Lộ trở về thưa lại. Khổng Tử bàng hoàng thở dài nói: "Chim thú không thể chung hàng ngũ với ta, ta không sống cùng con người trong xã hội này thì sống với ai? Nếu thiên hạ có Đạo thì Khâu này đâu cần cùng các trò thay đổi nó!".
Lời bình
Sự khác biệt giữa tinh thần ở ẩn (lánh đời) của Đạo gia và tinh thần dấn thân (nhập thế) đầy trách nhiệm của Nho gia. Khổng Tử biết thời thế hỗn loạn nhưng vẫn không nỡ bỏ rơi con người.
Tiết 7–11: Ông lão chống gậy, các bậc dật dân và tám kẻ sĩ nhà Chu
7. Tử Lộ đi sau tụt lại, gặp một ông lão chống gậy gánh giỏ. Tử Lộ hỏi: "Ông có thấy thầy tôi không?". Ông lão nói: "Tay chân không siêng năng, năm thứ cốc không phân biệt được, ai là thầy ông?" rồi cắm gậy xuống nhặt cỏ. Tử Lộ chắp tay đứng kính cẩn. Ông lão giữ Tử Lộ ở lại nhà ngủ, thịt gà nấu cơm cho ăn, giới thiệu hai con trai. Hôm sau Tử Lộ đuổi kịp thưa lại. Khổng Tử nói: "Đó là bậc ẩn sĩ đấy!" rồi sai Tử Lộ quay lại gặp, nhưng ông lão đã đi vắng. Tử Lộ nói: "Không ra làm quan là bất Nghĩa. Lễ tiết lớn nhỏ giữa người lớn người trẻ không thể bỏ, sao lại bỏ qua đạo nghĩa vua tôi? Muốn giữ sự trong sạch cho bản thân mà làm hỏng trật tự quan trọng nhất của xã hội. Người quân tử ra làm quan là để thực hành Đạo nghĩa của mình, còn việc Đạo có thực hành được hay không thì ông ấy đã biết trước rồi!".
8. Những bậc ẩn sĩ lánh đời: Bá Di, Thúc Tề, Ngu Trọng, Di Dật, Chu Trương, Liễu Hạ Huệ, Thiếu Liên. Khổng Tử nhận xét: "Không hạ chí hướng của mình, không làm nhục thân thể mình là Bá Di, Thúc Tề. Liễu Hạ Huệ và Thiếu Liên thì hạ chí làm nhục thân nhưng lời nói hợp Lễ, hành vi hợp suy nghĩ. Ngu Trọng và Di Dật sống ở ẩn buông lời hợp lý, giữ thân trong sạch, bỏ rơi chức vị. Ta thì khác bọn họ: Không nhất định phải làm, cũng không nhất định không làm" (vô khả, vô bất khả).
Lời bình
Triết lý ứng xử linh hoạt của Khổng Tử: lấy Đạo nghĩa làm chuẩn mực duy nhất chứ không cố chấp vào việc ở ẩn hay ra làm quan.
9. Thái sư Chí sang nước Tề; Nhạc sư thứ hai Cán sang nước Sở; Nhạc sư thứ ba Liêu sang nước Thái; Nhạc sư thứ tư Khuyết sang nước Tần; Đánh trống Phương Thúc vào vùng phía bắc sông Hoàng Hà; Đánh khánh Bộc vào sông Hán; Đánh trống nhỏ Dương và Đánh khánh mỏ Táo đi ra vùng ven biển.
Lời bình
Ghi lại sự tan rã của ban nhạc hoàng gia nhà Chu, ngụ ý sự suy vi tột cùng của Lễ Nhạc và kỷ cương đương thời.
10. Chu Công nói với con là Lỗ Công (vua nước Lỗ): "Người quân tử không bỏ rơi người thân tộc, không làm cho quan đại thần oán hận vì không được dùng. Cố lão cũ nếu không có lỗi lớn thì đừng bỏ rơi họ. Đừng đòi hỏi một người phải hoàn hảo toàn diện" (vô cầu bị ư nhất nhân).
11. Nhà Chu có tám người sĩ kiệt xuất: Bá Đạt, Bá Quát, Trọng Đột, Trọng Hốt, Thúc Dạ, Thúc Hạ, Quý Tùy, Quý Oa.
— Tứ Thư.
