Âu Dương Tu hỏi: Hệ từ có thật do Khổng Tử viết?

Hơn một nghìn năm, ai học Dịch cũng tin mười thiên giải thích kinh là bút tích của Khổng Tử. Đến đời Bắc Tống, Âu Dương Tu viết Dịch đồng tử vấn, mượn lời một đứa trẻ hỏi và một người lớn đáp để đặt dấu hỏi lên điều ấy. Ông là người đầu tiên dám làm vậy, và dấu hỏi của ông đã tạo ra một cuộc tranh luận kéo dài cho tới tận thế kỷ hai mươi.

Âu Dương Tu là nhà Dịch học, nhà văn và nhà sử học đời Bắc Tống, tự là Vĩnh Thúc, hiệu Túy ông, người đất Lư Lăng, Cát Châu, nay thuộc Giang Tây. Ông đỗ tiến sĩ niên hiệu Thiên Thánh và về sau làm đến chức Tham tri chính sự. Trong Dịch học, ông không dựng ra một hệ thống riêng; tiếng nói của ông nằm ở chỗ dám nghi ngờ.

Điều ông chịu và điều ông không chịu

Ông không gạt bỏ cả mười thiên. Ông chỉ chịu một phần và khước từ phần còn lại.

Âu Dương Tu nhận rằng Thoán và Tượng là bút tích của Khổng Tử. Nhưng với Hệ từ, Văn ngôn, và cả mấy thiên Thuyết quái, Tạp quái, ông nói thẳng rằng đó không phải do Khổng Tử viết, cũng không phải do một người viết. Câu hỏi của đứa trẻ trong sách là: Hệ từ phải chăng không do thánh nhân làm? Lời đáp là: đâu chỉ Hệ từ, Văn ngôn và Thuyết quái cũng vậy, đều không phải thánh nhân làm, mà do nhiều người làm.

Cách nhìn này phá vỡ quan niệm truyền thống về Thập dực, và từ đó mới bắt đầu cuộc bàn cãi xem Dịch truyện do ai viết.

Ba lý do ông nêu ra

Ông không dựa vào chuyện cũ, ông đọc chữ, đọc ý, rồi so với những gì còn lại của Khổng Tử.

Lý do thứ nhất là văn thể. Hệ từ và Văn ngôn viết rườm rà, lộn xộn, nhiều chỗ lặp, khác hẳn giọng gọn gàng của Luận ngữ. Ông cho rằng một người viết thì không thể thế, và nói rằng Dịch tuy giản dị mà gồm được lý của vạn vật, đó mới là điều sát nhất của nó. Văn chương của Khổng Tử có Dịch và Xuân Thu, lời càng ít thì nghĩa càng sâu, thế mà ông không hiểu sao tác phẩm của thánh nhân lại có thể phiền toái như vậy.

Lý do thứ hai là mâu thuẫn trong ý tứ. Ngay chuyện bát quái từ đâu ra đã được kể bằng những lời không khớp nhau. Ông bảo một người viết mà còn không được như thế, nói gì đến thánh nhân.

Lý do thứ ba là chuyện bốn đức. Văn ngôn của quẻ Càn nói nguyên, hanh, lợi, trinh. Nhưng Tả truyện chép rằng chính Mục Khương nước Lỗ đã nói bốn đức ấy khi Khổng Tử còn chưa ra đời; vậy bốn đức không phải khởi từ lời Khổng Tử, và Văn ngôn không thể là bút tích của thầy. Từ ba lý do ấy, ông giữ kết luận: Thoán, Tượng là của Khổng Tử, còn Hệ từ và Văn ngôn không phải do một người viết.

Bát quái không từ sông Hà mà ra

Hai câu chuyện về nguồn gốc của tám quẻ đặt cạnh nhau, và chúng không chịu nằm chung.

Âu Dương Tu còn phản đối việc cho rằng bát quái xuất phát từ Hà đồ, Lạc thư. Theo ông, tám quẻ đến từ việc quan sát. Ông hỏi: nếu Hà đồ đã hiện ra với văn của tám quẻ thì Phục Hi cứ theo mà học, cần gì phải chế tác lại; còn nếu chưa có văn của tám quẻ thì phải gắng sức mà làm, và như thế không phải là Hà đồ.

Hệ từ chép: sông Hà hiện ra đồ, sông Lạc hiện ra sách, thánh nhân theo đó mà làm; vậy đồ là văn của tám quẻ, ngựa thần đội từ sông lên trao cho Phục Hi, tám quẻ không phải người làm ra mà do trời giáng. Nhưng cũng Hệ từ lại chép: họ Bào Hi làm vua thiên hạ, ngước nhìn thiên văn, cúi xét địa lý, xem dấu vết chim thú và sự thích nghi của đất, gần lấy từ thân người, xa lấy từ vạn vật, rồi mới vẽ tám quẻ; vậy tám quẻ do người làm ra, không có Hà đồ. Hai thuyết này đối nghịch nhau. Ông đánh mạnh vào thuyết bát quái do trời giáng của học phái Hà Lạc, cho rằng quan sát vạn tượng và trời giáng không thể dung hòa.

Coi trọng việc người hơn đồ thư và tượng số

Với ông, Dịch là chuyện của con người sống giữa nhau, không phải là tấm bản đồ treo trên trời.

Từ đó nảy ra lập trường cho việc người đứng trên tranh sách. Ông viết rằng thánh nhân vội vàng lo việc người, còn chuyện ranh giới giữa trời và người thì ít nhắc đến. Dù cái nhìn của ông về Hà Lạc đồ học còn thiên lệch, việc ông nhấn mạnh nghĩa lý và nhân sự đã đẩy thêm một bước cho phái Dịch học nghĩa lý.

Chín trăm năm sau, mảnh lụa chép Dịch lên tiếng

Một câu hỏi bỏ ngỏ suốt thời gian dài thường chỉ cần một ngôi mộ mở ra là có lời đáp.

Người ta nhớ Âu Dương Tu vì ông dám nghi Thập dực. Cái nghi ấy có ba tác dụng. Nó chỉ ra những điểm đáng ngờ khá chuẩn, khiến việc nghiên cứu Dịch truyện sâu thêm. Nó đánh thức tinh thần chất vấn quan niệm truyền thống, góp phần cho Dịch học đời Tống nở rộ trên bốn mặt lý học, khí học, đồ học và số học, hình thành bốn học phái lớn. Và nó khơi lại cuộc tranh luận về Nho học và Dịch học.

Nhưng chính vì treo mãi câu hỏi tác giả, người ta lung lay mối quan hệ giữa Dịch học và Nho gia, và điều đó không có lợi cho việc nghiên cứu. Đến năm 1973, khi một ngôi mộ đời Hán được khai quật, các sách lụa chép Chu Dịch lộ ra, và chúng đã đảo ngược nhiều nhận định của ông, chứng tỏ Khổng Tử cùng nho gia của ông có quan hệ mật thiết với Dịch truyện. Bốn đức của Văn ngôn mang cùng tư tưởng với thiên Yếu trong sách lụa ấy. Đó là bước chuyển lớn nhất của Dịch truyện đối với kinh Dịch: cởi tấm áo bói toán, thành một tác phẩm triết học và xã hội. Triết lý nhân sinh tích cực và ý chí năng động của con người chính là cốt tủy của Nho học Khổng Tử, và bốn đức trong Văn ngôn đã đưa triết lý nhân sự ấy vào kinh Dịch.

Trong thiên Yếu của sách lụa, Tử Cống hỏi thầy có tin việc bói toán không. Khổng Tử đáp, đại ý: ta xem ở đức nghĩa của nó; ta với người bói cùng một đường mà đến hai đích khác nhau. Câu ấy cho thấy ông coi nghĩa lý hơn bói toán. Những văn vật mới khai quật cũng cho thấy Dịch truyện, Hệ từ và Văn ngôn có thể do học trò của Khổng Tử chỉnh lý và phát huy. Âu Dương Tu phủ nhận Hệ từ, Văn ngôn là của Khổng Tử, nhưng chính ông cũng phải nhận chúng có liên quan tới quan điểm của Khổng Tử.

Nguồn: Dương Lực, Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 3, thuật lại có lược bớt.