Mười sáu điển tích mất nước: gà mái gáy sáng, chỉ hươu thành ngựa

Gà mái gáy sáng: hậu cung can dự triều chính

"Gà mái gáy sáng, ấy là điềm nhà tan."

Hình ảnh con gà mái gáy được dùng để chỉ cảnh hậu phi xen vào việc triều đình rồi gây loạn. Lữ Hậu nhà Hán sau khi Lưu Bang mất đã giết công thần, trong đó có Hàn Tín, kết bè đảng, thực chất trở thành vị nữ chủ đầu tiên của Trung Hoa. Hoàng hậu Giả Nam Phong thời Tấn Huệ Đế nắm triều chính, sinh ra loạn tám vương, khiến Tây Tấn diệt vong. Từ Hy cuối đời Thanh cùng Cung thân vương Dịch Hân làm chính biến Tân Dậu, rồi vén rèm nghe chính sự suốt bốn mươi tám năm, ký điều ước Tân Sửu nhục nhã, triều đình từ đó càng suy.

Nhưng không phải người phụ nữ nào đứng cạnh ngai vàng cũng gây họa. Hoàng hậu Phụ Hảo giúp Vũ Đinh nhà Thương lấy được thiên hạ, Khương hậu giúp Chu Tuyên Vương, Trưởng Tôn hoàng hậu nhắc Đường Thái Tông giữ cần kiệm, Mã hoàng hậu hết lòng phò tá Chu Nguyên Chương. Võ Tắc Thiên, nữ hoàng duy nhất, còn đưa đất nước vào thời thịnh trị. Những người ấy dự việc nước mà không làm rối việc nước, nên không thể gọi là gà mái gáy sáng.

Cũng có những người bị đổ oan. Muội Hỷ thời vua Kiệt, Đát Kỷ thời vua Trụ, Bao Tự thời U Vương, Dương Ngọc Hoàn thời Đường Huyền Tông đều không hề cầm quyền hay khống chế triều chính. Họ chỉ là cái cớ để người đời trút tội lên, còn gốc của họa mất nước nằm ở những vị vua mê muội. Đàn bà có thể nâng thuyền mà cũng có thể làm chìm thuyền, nên khi xét chuyện nên tách bạch từng người, đừng gộp tất cả vào một câu "vua nghe lời vợ mà mất nước".

Môi hở răng lạnh: mượn đường rồi mất cả nhà

"Môi mất thì răng lạnh."

Thời Xuân Thu, nước Tấn đem vàng bạc, châu báu và ngựa quý dâng vua nước Ngu để xin mượn đường đánh nước Quắc. Các quan đại thần của Ngu nhìn ra mưu sâu của Tấn nên hết lời can: hai nước láng giềng nương nhau như môi với răng, Quắc mất thì Ngu cũng khó yên. Vua Ngu tham của, không nghe. Diệt xong Quắc, quân Tấn quay lại diệt luôn nước Ngu. Qua mấy nghìn năm, câu chuyện thành lời nhắc cho các nước láng giềng phải biết dựa nhau mà giữ mình.

Loạn tám vương: họa từ trong nhà mà ra

"Ta e cái lo của họ Quý Tôn không ở Chuyên Du, mà ở ngay trong bức tường nhà mình."

Câu này gắn với lời Khổng Tử, và nó ứng nghiệm nhất ở thời Tấn Huệ Đế, kéo dài mười sáu năm. Huệ Đế ngu đần, nên phe hoàng hậu họ Giả đấu với phe thái hậu họ Dương, phe Giả thắng. Rồi hoàng hậu lại mâu thuẫn với thái tử, kéo theo các vương gia tranh nhau, cuối cùng Huệ Đế bị phế, em là Tư Mã Xí lên ngôi, tức Tấn Hoài Đế. Gốc rễ nằm từ đời Tấn Vũ Đế, người đã chia đất, mở rộng quyền cho các vương để làm yếu triều đình trung ương cho dễ cầm giữ, nào ngờ tự mở đường cho anh em tàn sát nhau.

Chim hết thì cất cung, thỏ hết thì thịt chó săn

"Chim bay hết thì cung tốt bị cất, thỏ chết hết thì chó săn bị nấu. Câu Tiễn là người cổ dài miệng nhọn, chỉ cùng chịu hoạn nạn chứ không cùng hưởng yên vui."

Phạm Lãi giúp Việt vương Câu Tiễn rửa nhục diệt Ngô xong thì lặng lẽ ra đi, rồi viết thư cảnh báo bạn đồng liêu Văn Chủng. Văn Chủng không nghe, sau bị Câu Tiễn hại chết. Đầu đời Hán, trong bữa tiệc mừng thắng trận, Lưu Bang tự nhận mình kém ba người: ngồi trong màn trướng bày mưu thắng ngoài nghìn dặm thì không bằng Trương Lương, vỗ về trăm họ, lo lương thực thì không bằng Tiêu Hà, cầm quân trăm trận trăm thắng thì không bằng Hàn Tín. Về sau Trương Lương cáo quan về quê, Tiêu Hà giả vẻ già nua lẩm cẩm, chỉ Hàn Tín công cao át chủ, không chịu cởi giáp về vườn, cuối cùng bị Lữ Hậu giết. Chuyện nhắc rằng khi quân vương đã vững ngôi, người từng giúp họ lập nghiệp thường là người bị dọn đi trước tiên.

Chỉ hươu thành ngựa: thử xem ai dám nói thật

Tần Thủy Hoàng mất trên đường đi tuần phương Tây. Hoạn quan Triệu Cao giấu tin, cho đặt cá ướp muối lên xe để át mùi, rồi ép Lý Tư cùng làm giả di chiếu, giết công tử trưởng Phù Tô, lập Hồ Hợi lên ngôi, còn mình làm thừa tướng. Để thăm dò xem trong triều ai theo mình, Triệu Cao dắt một con hươu đến trước Tần Nhị Thế, khăng khăng bảo đó là con ngựa. Kẻ nào lên tiếng nói đúng là hươu thì sau đó bị giết sạch. Từ đấy "chỉ hươu thành ngựa" thành tên gọi của thói đổi trắng thay đen để thử lòng người.

Mẹ nhờ con mà sang

Từ thời Xuân Thu đã có lệ hậu phi sinh được con trai thì được nâng vị. Cuối đời Thanh, cung nữ Diệp Hách sinh được Tái Thuần thì được phong quý phi, và Từ Hy từ đó một bước lên trời. Hàm Phong mất, Tái Thuần lên ngôi, Từ Hy thành Thánh mẫu hoàng thái hậu, lại có công dẹp nhóm tám đại thần do Túc Thuận đứng đầu, rồi có tiếng là người ngồi sau rèm điều khiển triều chính. Câu nói cũ ấy cho thấy quyền lực đi theo huyết thống thường mở đường cho người ngoài cuộc leo lên ngai vàng.

Miệng nam mô, bụng một bồ dao găm

Vương Mãng sinh ra trong nhà quyền quý và luôn ấp ủ chí leo cao. Khi bác ruột là một quan lớn ốm nặng, Mãng hầu hạ tận tâm khiến bác cảm động, rồi được tiến cử lên vua, đường quan từ đó mở rộng. Để lấy lòng vua và quần thần, Mãng ăn ở cần kiệm, liêm khiết, làm việc vì đại cục chứ không vì thân, gây được cảm tình khắp triều, che kín bản chất thật của mình. Về sau, sau hàng loạt việc làm ngầm, khi thời cơ chín muồi, y đoạt ngôi xưng đế, chấm dứt nhà Tây Hán. Mưu tính ấy trở thành một tuyệt chiêu trong lịch sử.

Lòng dạ Tư Mã Chiêu, người đi đường cũng biết

Tư Mã Chiêu là con của Tư Mã Ý, làm thừa tướng cuối đời Ngụy. Bề ngoài ông ta hết lời nhường nhịn, không nhận vinh hoa, bên trong lại đầy dã tâm quyền lực. Vua Ngụy là Tào Mao nghi ngờ, họp quần thần mà nói rằng lòng dạ Tư Mã Chiêu ai cũng thấy, ông không thể chịu nhục, nay muốn các khanh bày kế trừ khử. Việc hỏng, Tào Mao bị giết. Con Tư Mã Chiêu là Tư Mã Viêm sau đó lên ngôi hoàng đế. Điển tích này nói về quyền thần che mắt người đời bằng vẻ khiêm nhường.

Khống chế thiên tử để ra lệnh cho chư hầu

Ý này vốn do mưu sĩ của Viên Thiệu đề xuất vào cuối đời Hán Hiến Đế, nhưng người đời sau gắn nó với Tào Tháo. Thời Tam Quốc, Tào Tháo nắm quyền nghiêng thiên hạ, mượn danh hoàng đế để sai khiến chư hầu. Điển tích này được coi là hành động ngang ngược, ngỗ nghịch nhất trong lịch sử.

Gió mạnh mới biết cây cứng, thời loạn mới rõ người trung

"Gió mạnh mới biết cỏ cứng, thời loạn mới biết tôi trung."

Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú có lần bại trận trên đường dẹp loạn, khốn đốn đến mức chỉ còn Vương Bá đi theo. Ông bùi ngùi bảo rằng từ ngày ra đi chỉ có một mình khanh ở bên, hãy cố lên, gió mạnh mới biết cây cứng. Câu nói thành điển tích về lòng trung. Trong lúc nguy nan, người trung nghĩa và kẻ gian tặc tự lộ ra. Điển hình nhất là Nhạc Phi trung trinh và Tần Cối gian ác ở thời Nam Tống.

Ổ vỡ rồi, trứng đâu còn nguyên

Thời Đông Hán, Khổng Dung bị Tào Tháo buộc tội chết. Khi bị bắt, ông thấy các con vẫn còn đùa nghịch, bèn than rằng ổ đã vỡ thì trứng làm sao còn nguyên. Từ lời than ấy, người đời dùng hình ảnh để nói rằng khi cái tổng thể đã mất thì khó giữ được từng phần.

Sáu nước tự diệt trước khi bị Tần diệt

Thời Chiến Quốc, Tần lần lượt nuốt Triệu, Yên, Hàn, Ngụy, Tề, Sở để thống nhất Trung Hoa. Nhưng nguyên nhân sáu nước mất không phải vì Tần quá mạnh, mà vì chính sáu nước ấy cứ chém giết, đàn áp lẫn nhau, tự làm yếu mình. Thịnh hay vong của một nước nằm ngay bên trong nước ấy. Lời cảnh tỉnh này được Đỗ Mục viết lại, còn bài luận bàn chuyện sáu nước nổi tiếng nhất là "Lục quốc luận" của Tô Tuần.

Che dã tâm bằng cái vẻ hiếu nghĩa

Dương Quảng, con Tùy Văn Đế, muốn được lập thái tử nên cố tỏ ra cần kiệm, nhân nghĩa, hiếu thảo, không ham danh, không mê sắc. Mỗi lần vua cha sắp tới thăm, y cho thay hết thị nữ trẻ đẹp bằng các bà già xấu, bỏ đàn hát vui chơi, khiến vua cha lầm là con thật sự thanh đạm và lập làm thái tử. Khi đạt ý, y hạ độc thủ giết cha, lấy ái phi của cha. Lên ngôi rồi, Dạng cởi bỏ lớp ngụy trang, ăn chơi dâm dật, giết hại cả người thân tín, trở thành một bạo chúa nổi tiếng. Về sau chính một thuộc hạ từng giúp y giết cha lại ra tay giết y. Thuật ngụy trang và quả báo vô tình ấy là một điển tích không có hai trong lịch sử.

An Lộc Sơn và nụ cười che dao

An Lộc Sơn là đại tướng trấn giữ biên ải thời Đường Huyền Tông. Mưu phản không thành, y giả vờ hối hận, rồi lấy lòng Huyền Tông bằng cách nhận Dương quý phi làm mẹ nuôi. Huyền Tông thấy lạ hỏi vì sao, y đáp rằng mình là người ngoại tộc, mà người ngoại tộc đặt mẹ trước cha. Năm 755, y lộ rõ bản mặt, công khai nổi dậy, buộc Huyền Tông chạy vào Tứ Xuyên, Dương quý phi bị bức chết ở dốc Mã Ngôi. An Lộc Sơn là mẫu người ngoài thuận trong nghịch.

Miệng cười, bụng chứa gươm

Thời Huyền Tông ham mê tửu sắc, bỏ bê triều chính, đúng lúc kẻ nịnh thần mọc lên như nấm gặp mưa. Dương Quốc Trung làm hại nước hại dân. Lý Lâm Phủ làm tể tướng mười chín năm, miệng cười ngọt mà bụng đầy hiểm độc, đổi trắng thay đen, phế thái tử Lý Anh, chèn ép tể tướng Trương Cửu Linh, nhất là tiến cử An Lộc Sơn cho vua, chẳng khác nào đưa sói vào bắt gà nhà. Thơ Bạch Cư Dị viết rằng ba nghìn mỹ nhân đẹp hương thơm quanh người, từ đó vua không còn ra thiết triều nữa.

Đùa với chư hầu bằng lửa hiệu

Chu U Vương say nụ cười của ái phi Bao Tự. Muốn nàng cười, vua đốt lửa báo động trên Trường Thành để lừa các chư hầu kéo quân về cứu giá, rồi lặp lại trò ấy cho vui. Đến khi giặc thật kéo đến thì lửa cháy chẳng còn ai tới, vua bị quân phía tây giết, triều Tây Chu tan. Bài học đau xót được gọi tên là "nữ họa vong quốc".

Nguồn: Dương Lực, Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 3, thuật lại có lược bớt.