Hàn Khang Bá lấy Lão Tử giải Dịch, huyền học hóa Dịch

Hàn Khang Bá, sống từ năm 332 đến năm 380, là nhà huyền học và Dịch học gia nổi tiếng thời Đông Tấn. Ông tên là Bá, tự Khang Bá, người đất Trường Xã, Dĩnh Xuyên, nay thuộc Hà Nam, từng làm Thượng thư bộ Lại. Tác phẩm chính của ông về Dịch là Hệ từ chú, chú giải bổ sung phần Hệ từ mà Vương Bật chưa chú trong Chu Dịch chú. Về sau bộ chú ấy được ghép với Chu Dịch chú của Vương Bật và Khổng Dĩnh Đạt thành Chu Dịch chính nghĩa, đưa vào Ngũ kinh chính nghĩa, đến thời Nam Tống thì được khắc hợp với Thập tam kinh chú sớ. Đó là tư liệu chính để tìm hiểu Dịch học thời Ngụy Tấn.

Chữ vô đứng trước thái cực

Cái làm cho Dịch đổi giọng không phải một quẻ mới, mà là một chữ được đặt vào gốc của thái cực.

Điểm riêng của Hàn Khang Bá khi chú Dịch là đưa thẳng tư tưởng Lão Tử và Trang Tử vào việc giải Dịch. Bàn về câu Dịch có thái cực, thái cực sinh lưỡng nghi, ông viết:

Ôi, hữu bắt đầu từ vô, cho nên thái cực sinh lưỡng nghi vậy. Thái cực là cái vô cùng. Cho nên Lão Tử nói: Đạo sinh một, đó tức là thái cực vậy.

Nghĩa là ông lấy quan điểm hữu sinh từ vô của Lão Tử để giải bản thể thái cực trong Chu Dịch, và lấy quan điểm tự nhiên vô vi của Lão Tử để giải Dịch. Bản thể quan của Lão Tử là hư vô, nên nhân sinh quan cũng thiên về vô vi tiêu cực. Hàn Khang Bá đưa quan điểm ấy vào Chu Dịch, làm Dịch bị huyền học hóa. Với tư tưởng và học thuật của chính Chu Dịch, việc này không thêm được gì. Nhưng nhờ đó, Chu Dịch được kể là đứng đầu trong ba bộ huyền, giữ được vai trò then chốt giữa thời Đạo gia thịnh hành.

Quét tượng, dựng nghĩa

Cuộc cãi nhau giữa một bên cầm tượng và một bên cầm nghĩa nóng đến mức nhà vua cũng đứng về một phía.

Thời Hán, cuộc đấu giữa nghĩa lý và tượng số rất gay gắt. Phái tượng số do Mạnh Hỉ và Kinh Phòng đại diện đã thành phái chính thức. Tượng số không chỉ dùng để giải thích sự sinh thành của vũ trụ và âm dương tai biến, mà ngay hoàng đế cũng ủng hộ, dùng nó để giải thích hiện tượng xã hội, kể cả hưng vong của nhà nước và thịnh suy của thời cuộc. Thuyết quái khí và quái biến đẩy tác dụng của tượng số Chu Dịch lên đỉnh, dù nó rườm rà và lẫn nhiều mê tín. Nghĩa lý khi ấy bị bài xích. Giữa hoàn cảnh đó, Vương Bật và Hàn Khang Bá đứng lên đấu với tượng số, bảo vệ nghĩa lý, và có tác dụng lớn với Dịch học.

Cuộc tranh luận làm giàu thêm triết học

Khi hai bên đã đứng đối diện, các câu hỏi lớn về hư và thực, lời và ý, trời và người nổi lên.

Vương Bật và Hàn Khang Bá dùng quan điểm hư vô của Lão Trang để giải Dịch, đồng thời dùng nó để đấu với tượng số. Cuộc tranh luận nổ ra giữa tượng số và nghĩa lý, Trịnh Huyền đứng đầu một bên và Vương Bật đứng đầu bên kia. Nội dung gồm những cuộc tranh cãi về hư vô và thực hữu, về chiêm phệ và tai dị, về cảm ứng giữa trời và người, về lời và ý của hai phái. Chúng kích thích sự phát triển của triết học tư biện về Dịch, ảnh hưởng đến bản thể luận của lý học Tống Minh, và làm phong phú thêm triết học Dịch.

Chiếc cầu giữa nghĩa lý đời Hán và lý học đời Tống

Một lối cực đoan đôi khi lại là thứ nối hai bờ.

Hàn Khang Bá đẩy huyền học của Vương Bật đến cực đoan. Với học thuật của chính Dịch, luận thuyết của ông không thêm được gì, nhưng với sự phát triển của nghĩa lý Dịch, nó có sức kích thích và ảnh hưởng đến nghĩa lý lý học Tống Minh. Nghĩa lý huyền học của ông là chiếc cầu nối nghĩa lý Hán với nghĩa lý Tống Minh. Vương Bật và Hàn Khang Bá có tác dụng kế thừa người trước, làm gương cho kẻ sau.

Ông cũng góp phần cho sự hợp lưu của Nho, Đạo, Phật. Đời Đường là thời Phật học hưng thịnh, nhưng Phật học là ngoại lai, khó đứng một mình, phải kết hợp với học thuật có sẵn. Việc huyền học hóa Dịch và quan điểm không vô của Phật học ăn khớp nhau, nên Dịch học của Vương Bật và Hàn Khang Bá được các nhà Phật học viện dẫn trong bài giảng. Lương Vũ Đế thấy hứng thú, có ý lấy Dịch giải Phật để mở rộng ảnh hưởng của Phật giáo, kết quả khách quan là Nho, Phật và Dịch hợp vào nhau, và Dịch mở rộng ảnh hưởng sang tôn giáo.

Vì Vương Bật và Hàn Khang Bá quét tượng quá trớn nên phái tượng số bất mãn. Nhất là các Dịch học gia kết hợp tượng số với nghĩa lý đều cùng chống chủ trương ấy. Trịnh Huyền, đại biểu của lối kết hợp, tự xưng Dịch phương bắc; Vương Bật, đại biểu của phái nghĩa lý thuần, gọi là Dịch phương nam, hai bên đối lập nhau. Nhiều Dịch học gia bị cuốn vào cuộc tranh luận mà hạt nhân là nghĩa lý và tượng số, và điều ấy thúc đẩy triết học Dịch học Tống Minh.

Tóm lại, chuyện quét tượng của Vương Bật và Hàn Khang Bá có phần quá đà, khiến quan điểm hư vô của Lão Trang khó pha cùng Dịch, nhưng nó kích thích phái nghĩa lý phát triển, có ảnh hưởng lớn đến Dịch học, và đưa Chu Dịch lên hàng đầu của ba bộ huyền, nhờ đó ảnh hưởng của Dịch với lịch sử văn hóa Trung Hoa được giữ vững.

Nguồn: Dương Lực, Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 3, thuật lại có lược bớt.