Trăm bức tranh cổ kể chuyện Khổng Tử và Lão Tử

Những bức tranh mở đầu dòng lịch sử văn hóa Trung Quốc

Một trăm bức tranh kể lại câu chuyện lịch sử ấy bằng nét vẽ, mỗi bức đi kèm một dòng trích từ chính các bộ kinh điển.

Trong vòng năm trăm năm tất có bậc xuất chúng ra đời

"Trong vòng 500 năm tất có sự xuất hiện của bậc xuất chúng."

Đó là lời Mạnh Tử, được chọn làm lời mở đầu cho một trăm bức tranh kể lại chặng đường văn hóa Trung Quốc từ thuở hồng hoang.

Khởi nguồn của Kinh Dịch

"Thời xưa Phục Hy trị vì thiên hạ, ngẩng lên thì xem xét hiện tượng trên trời, cúi xuống thì xem phép tắc của đất, xem hình nét của chim thú và đất đai, gần thì lấy ở thân mình, xa thì lấy ở các vật, thế là làm ra bát quái để tìm hiểu cái đức của thần minh và cái tình của vạn vật."

- Kinh Dịch.

Phục Hy, người tiên phong của văn hóa tiên tri cổ đại

"Xưa vua Phục Hy trị vì thiên hạ... quan sát hình tượng chim muông để hiểu được cái đức của Thần và cái tình của vạn vật."

- Kinh Dịch, Hệ từ.

Vua Nghiêu trị vì thiên hạ

Vua Nghiêu trị vì thiên hạ được 28 năm thì băng hà. Trăm họ khóc thương để tang như cho mẹ.

- Sử ký, Ngũ đế bản kỷ.

Đại Vũ trị thủy

Mười ba năm sống xa nhà để lo việc trị thủy, đi qua nhà mình mà không dám vào.

"Này Vũ, trời làm cho lụt lội chính là lời cảnh cáo đối với chúng ta. Nay người trị thủy thành công, vậy duy chỉ có người là người hiền mà thôi. Người luôn cần mẫn đối với đất nước, tiết kiệm trong gia đình... thiên hạ này nào ai có công lớn được như ngươi?"

Đó là lời Hoàng Đế khen ngợi Đại Vũ.

Chu Văn Vương diễn giải Bát quái

Xưa Tây Bá bị giam ở Dữu Lý nên diễn giải ra Chu Dịch.

- Tư Mã Thiên, Sử ký, Thái sử công tự tự.

Chu Công phụ làm vua

"Chu Công làm vua chăm lo trăm họ, thu phục được lòng dân." - Luận ngữ.

"Như ta đây, mỗi lần tắm ba lần vò tóc, mỗi bữa cơm nuốt ba miếng vội vàng, là để chờ đợi kẻ sĩ, mà chỉ lo mất đi người hiền trong thiên hạ."

"Chu Công sau bảy năm nhiếp chính đã đem trả lại triều chính cho Thành Vương, trở về vị trí một đại thần, người mọi nơi đều phục." - Sử ký, Lỗ Chu Công thế gia.

Chu Công trị nước

"Trị nước lúc bình không quên khi loạn, lúc an không quên khi nguy."

- Kinh Dịch.

Khởi nguồn của thơ

Minh hạc tại âm, kỳ tử hòa chi
Ngã hữu hảo tước, ngô dã nhĩ ma chi.

(Trên trời hạc mẹ kêu, hạc con cũng họa theo
Ta có chức tước cao, ta với ngươi cùng đuổi theo nó).

- Trung phu quái, Kinh Dịch.

Thục nữ

Hơn ba trăm bài trong Kinh Thi phần lớn đều do các thánh hiền làm ra để giãi bày các nỗi phẫn uất.

- Sử ký, Thái sử công tự truyện.

Quan quan thư cưu (Quan quan tiếng chim thư cưu)
Tại hà chi châu (Ở trên bãi cát ven sông)
Yểu điệu thục nữ (Người con gái đẹp mềm mại)
Quân tử hảo cầu (Nguyện cùng chàng kết thành đôi lứa)

- Quan thư, Kinh Thi.

Đào yêu

Đào chi yêu yêu (Cây đào non xanh tốt)
Chước chước kỳ hoa (Nở những bông hoa hồng thắm đẹp rung rinh)
Chi tử vu quy (Người con gái sắp về nhà chồng)
Nghi kỳ thất gia (Tương lai sẽ vô cùng tốt đẹp)

- Đào yêu, Kinh Thi.

Thạc thử

Thạc thử thạc thử (Chuột lớn chuột lớn)
Vô thực ngã thử (Chớ ăn lúa ta)
Tam tuế quán nhữ (Ba năm làm mướn)
Mạc ngã khẳng cố (Chẳng có công ta)

- Thạc thử, Kinh Thi.

Phạt đàn

Khảm khảm phạt đàn hề
Trí chi hà chi can hề
Hà thủy thanh thả liên kỳ
Bất giá bất sắc
Hồ thủ hòa tam bách triền hề?

(Chặt cây đàn chừ
Đặt nó bên bờ sông chừ
Nước sông xanh gợn sóng chừ
Không trồng không cấy chừ
Sao lại lấy lúa của ba trăm hộ?)

- Phạt đàn, Kinh Thi.

Chu Công và Lễ, Nhạc

Vua Vũ Vương qua đời, con trai là Thành Vương lúc đó còn nhỏ, Chu Công ra nhiếp chính bảy năm, làm nên Lễ, Nhạc.

- Trúc thư kỷ niên, quyển 9.

Chu U Vương và Muội Cơ

Đốt lửa đánh lừa các nước chư hầu.

- Đông Chu liệt quốc chí.

Tên hôn quân Hạ Kiệt

"Rượu đổ thành sông, thịt chất cao như núi. Hạ Kiệt làm điều bạo ngược hoang dâm vô độ... họ Thang phải dấy binh để diệt trừ hắn."

- Ân bản kỷ, Sử ký.

Trận chiến Minh Điều, Thương Thang diệt Hạ

"Họ Hạ gây nhiều tội ác, trời lệnh giết hắn. Khi nào Mặt Trời mất đi? Ta với người sẽ cùng chết! Họ Hạ đã bại hoại như thế, hôm nay ta buộc phải tiêu diệt hắn."

- Thượng thư, Thang thệ.

Gà trống không mào, Đắc Kỷ mê hoặc vua Trụ

"Nay vua Trụ nhà Ân duy chỉ nghe theo lời vợ hắn mà thôi..."

- Sử ký, Ân bản kỷ.

Trận chiến Mục Dã, Chu Vũ Vương diệt Thương

"Người xưa có câu rằng: gà trống không mào, mào gà trống là rường mối dựng nhà. Nay vua nhà Thương chỉ nghe theo lời vợ mà làm, vứt bỏ tế giỗ chạp không cúng, quên cả di chiếu, không đoái hoài gì đến cha mẹ anh em, lại để cho bọn làm tôi bốn phương tháo chạy, nay ta kính vâng theo lệnh trời mà trừng phạt hắn..."

- Mục thệ, Thượng thư.

Khổng Tử, người cha của nền văn hóa Trung Quốc

Bức tranh mở đầu cho cả một chuỗi minh họa về cuộc đời Khổng Tử, người được xem là cha đẻ của nền văn hóa Trung Quốc.

Tứ thư Ngũ Kinh

Tượng trưng của văn minh cổ đại Trung Hoa.

Khổng Tử chỉnh lý Ngũ Kinh

Khổng Tử viết kinh Xuân Thu và chỉnh lý Ngũ Kinh.

Khổng Tử nghiên cứu Dịch

Khổng Tử đọc Kinh Dịch mà khiến sợi dây da để buộc thẻ tre đứt ba lần.

- Khổng Tử thế gia, Sử ký.

Khổng Tử đi du thuyết các nước

Lo cho dân, lo cho nước - ưu quốc ưu dân.

Đó là danh ngôn phấn đấu của cả cuộc đời Khổng Tử.

Khổng Tử dạy học

Dạy người không phân biệt - hữu giáo vô loại. Từ đó đã mở ra kỷ nguyên mới cho nền giáo dục toàn dân.

Khổng Tử bàn luận về chính trị

"Làm chính trị mà lấy cái đức làm gốc, cũng giống như vì sao Bắc Đẩu kia. Những vì sao khác đều tụ về với nó."

- Vi chính, Luận ngữ.

Khổng Tử và ba ngàn đệ tử

Học mà không chán (Học nhi bất yếm)
Dạy người không mệt (Hối nhân bất quyện)

- Luận ngữ, Thuật nhi.

Mở lớp dạy học trong rừng hạnh

Trăm năm trồng cây
Ngàn năm trồng người.

Khổng Tử viết Xuân Thu

Khổng Tử gặp nạn ở đất Trần, đất Thái, viết nên Xuân Thu.

- Thái sử công tự đề tựa, Sử ký.

Khuất Nguyên

Khuất Nguyên bị đuổi, viết nên khúc Ly Tao nổi tiếng.

- Thái sử công tự đề tựa, Sử ký.

Tôn Tẫn và Binh pháp Tôn Tẫn

Tôn Tử bị chặt chân, viết ra binh pháp.

- Thái sử công tự đề tựa, Sử ký.

Tư Mã Thiên và Sử ký

Tư Mã Thiên phải chịu cực hình, viết ra Sử ký vĩ đại.

Tôn Tẫn cụt chân

Tôn Tử cụt chân mà viết nên binh thư.

Sơn Hải kinh

Tiên phong của truyện thần thoại Trung Quốc.

Lã Bất Vi và Lã Thị Xuân Thu

Bất Vi bị đày sang đất Thục, thế gian truyền bá Lã Lãm.

- Thái sử công tự đề tựa, Sử ký.

"Ai có thể thêm bớt một chữ sẽ được thưởng một ngàn lạng bạc."

- Lã Bất Vi.

Tả Khâu Minh

Tả Khâu bị mù, mù mà viết nên Quốc ngữ.

- Thái sử công tự đề tựa, Sử ký.

Hàn Phi Tử

Hàn Phi bị giam vào trong ngục, viết ra Thuyết nan, Cô phẫn.

- Thái sử công tự đề tựa, Sử ký.

Vương Sung

Sự sinh của vạn vật
Đều bẩm được cái khí chất.

- Luận hành, Vương Sung.

Chu Hy

Thiên tức là lý.

Chu Hy hỏi trời

"Cha ơi, cao hơn trời là cái gì hở cha?" - lời nhà tư tưởng lớn Chu Hy lúc ba tuổi.

Vương Thủ Nhân hỏi trời

"Cha ơi, trời có nghĩa là gì?" - lời nhà tâm học đời Tống Vương Thủ Nhân lúc ba tuổi.

Vương Thủ Nhân cung kính trước cây trúc

Tâm tức là lý.

- Vương Thủ Nhân.

Đổng Trọng Thư

Những người trong thiên hạ
Đều đồng lòng mà theo.

- Đổng Trọng Thư.

Tuân Tử

Làm rõ thiên mệnh mà sử dụng nó.

- Tuân Tử.

Tư tưởng, triết lý qua từng bức tranh cổ

Nổi tiếng bởi sự cổ phác và huyền bí, những tư tưởng triết lý của Trung Quốc cổ đại giống như một dòng sông trí tuệ chảy qua 5000 năm, tưới đẫm thấm sâu trong tư duy và lý trí của người dân Trung Quốc, lại giống như một cây đại thụ tỏa bóng khổng lồ trên suốt cả chặng đường dài lịch sử.

Biến

"Sự không lường được của Biến của âm dương gọi là Thần."

- Kinh Dịch.

Âm Dương

"Một âm một dương gọi là Đạo."

Những câu nói nổi tiếng trong triết lý Khổng Tử

"Khổng Tử đứng trên bờ sông và nói rằng: nước cứ chảy như vậy chứ!"

- Luận ngữ.

Thái quá cũng như bất cập

"Thái quá cũng như bất cập, đều không tốt."

- Luận ngữ.

Dịch

"Sự vật cứ sinh sinh hóa hóa, ấy gọi là Dịch."

- Chu Dịch.

Dương cương âm nhu

"Cương và Nhu đẩy nhau, mọi biến hóa thay đổi đều diễn ra ở trong đó."

- Chu Dịch.

Ngày càng làm mới, gọi là nhật tân

"Ngày càng làm mới cái đức, ấy gọi là người thịnh đức."

- Kinh Dịch.

Nhẫn

Giọt nước chảy xuyên hòn đá.

Đâm mặt cắt mũi

Những tội ác của chế độ xã hội nô lệ bị Kinh Dịch vạch trần. Hào Cửu Ngũ dùng hình phạt chặt chém xẻo mũi để trị, khốn cùng vì phải mặc áo tế màu đỏ... có lợi cho việc cử hành cúng tế.

- Chu Dịch, quẻ Khốn.

"Thượng Lục: người quân tử khi biến cách hành động chớp nhoáng như con báo, kẻ tiểu nhân chỉ cải biến bộ mặt, nếu dấy động tất gặp nguy hiểm."

- Kinh Dịch, quẻ Cách.

Tội ác của chế độ xã hội nô lệ

"Hung ác biết bao... quan lại, đại nhân đều biến thành hổ."

- Kinh Dịch, quẻ Cách.

Bắt phu, bắt lính

"Lục Tam: bao nhiêu đá sắc góc làm cho khốn khổ, nếu quay về nhà thì lại không gặp vợ, thật là tai họa."

- Chu Dịch, quẻ Khốn.

Đoạt vợ

Người cưỡi ngựa ào ào tới, không phải giặc cướp mà là người cầu hôn.
Người cưỡi ngựa rầm rộ tới, người muốn cầu hôn.
Người cưỡi ngựa rầm rộ tới, người con gái không thuận lòng, nước mắt rơi chứa chan.

- Kinh Dịch, quẻ Tốn.

Chính sách hà khắc còn tàn bạo hơn cả hổ

Khổng Tử đi qua núi Thái Sơn, thấy có một người đàn bà ngồi trước một nấm mộ khóc lóc thảm thương, phu tử cúi đầu lắng nghe, sai học trò là Tử Lộ đến hỏi xem có chuyện gì. "Nghe bà khóc dường như có nhiều nỗi đau buồn?" Bà trả lời rằng: "Đúng vậy, ngày trước bố chồng tôi chết vì cọp, chồng tôi cũng chết vì cọp, nay con tôi lại cũng chết vì cọp." Khổng Tử hỏi: "Vậy tại sao không bỏ đến nơi khác?" Bà trả lời: "Vì chính sách quan trên ở đây không quá hà khắc như ở nơi khác." Khổng Tử nói: "Các học trò hãy ghi nhớ lấy điều ấy, chính sách hà khắc còn tàn bạo hơn cả cọp."

- Đàn cung hạ, Lễ ký.

Việt Vương Câu Tiễn nằm gai nếm mật

Nằm gai nếm mật.

- Đông Chu liệt quốc.

Trận đồ bát quái

Đại tướng Đông Ngô là Lục Tốn bị lâm vào khốn cùng trong trận đồ Bát quái của Gia Cát Lượng.

- Tam quốc diễn nghĩa.

Vùng đất ngoài ấy gọi là Ngư Phúc Phố... Lục Tốn đang muốn ra trận thì một trận cuồng phong đột nhiên dấy lên, một lát sau cát bay tung tóe, che kín cả trời đất. Thấy đá núi cao ngất, gốc rễ bờ gỗ tựa như kiếm, cát bay từng đợt như núi, nước sông ầm ào, cứ như tiếng kiếm và chiêng trống. Lục Tốn sợ hãi nói rằng: "Ta trúng kế Gia Cát Lượng rồi."

- Hồi 84, Tam quốc diễn nghĩa.

Lão Tử và Đạo Đức kinh

Lão Tử hay Đạo Đức kinh là cuốn sách kinh điển của Đạo gia, là tác phẩm lớn bất hủ của Lão Tử.

Danh ngôn Lão Tử: đạo pháp tự nhiên

"Cái phép của Đạo chính là tự nhiên vậy."

- Đạo pháp tự nhiên, Lão Tử.

Danh ngôn Lão Tử: trị đại quốc như phanh tiểu tiên

"Trị nước lớn như nấu một món ăn tươi."

- Lão Tử.

Danh ngôn Lão Tử: nhu nhược thắng cương cường

"Mềm dẻo thắng cứng rắn."

- Lão Tử.

Danh ngôn Lão Tử: họa phúc chờ sẵn nhau

"Trong cái họa, phúc thường chờ sẵn. Trong cái phúc, họa thường chờ sẵn."

- Lão Tử.

Danh ngôn Lão Tử: vô vi nhi vô bất vi

"Không hành động mà lại không gì là không làm được."

- Lão Tử.

Danh ngôn Lão Tử: cây thẳng bị chặt trước

"Cây thẳng bị chặt trước, giếng ngọt bị khơi trước."

- Lão Tử.

Thú tiêu dao

Chim bằng bay về biển Nam
Nước bắn tung ba ngàn dặm
Cưỡi gió bay lên cao chín vạn dặm.

- Trang Tử.

Trang Tử mộng điệp

Xưa Trang Chu nằm mơ thấy mình là bướm
Cũng phấp phới cánh bay lượn
Không biết là Chu trong giấc mơ đã hóa thành bướm
Hay là bướm trong giấc mơ đã hóa thành Chu?

- Trang Tử.

Đẹp và xấu

Nàng Lệ Cơ được mọi người ca tụng là xinh đẹp
Cá nhìn thấy nàng phải lặn thật sâu
Chim nhìn thấy nàng thì vội bay thật cao
Hươu nai thấy nàng thì chạy đi.

- Trang Tử.

Nguồn: Kinh điển văn hóa 5000 năm Trung Hoa - Tập 1 (Dương Lực).