Quyết: Quỷ Cốc Tử bàn thuật quyết đoán giữa lúc nghi ngờ

Quyết: quyết đoán là để dẹp mối nghi, không phải để tỏ gan dạ

Sau chín thiên bàn về cách mở lòng, cách nghe, cách dò xét và cách gộp nhiều bước đi thành một kế hoạch lớn, thiên thứ mười một của Quỷ Cốc Tử dừng lại ở một khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng quyết định tất cả: khoảnh khắc phải dứt khoát chọn một hướng đi. Sách gọi khoảnh khắc ấy là "quyết", và ngay từ câu mở đầu đã nói rõ một điều mà rất nhiều người vẫn hiểu lầm — quyết đoán không sinh ra để phô bày gan dạ, mà sinh ra để giải toả một mối nghi ngờ cụ thể đang chặn đường một việc gì đó.

"Phàm quyết vật, tất thác vu nghi giả."

Hễ là chuyện cần quyết đoán, ắt hẳn đang có ai đó phân vân chưa dám tin. Người ta vốn chỉ muốn gặp điều lành, sợ gặp điều dữ; nếu biết khéo léo gỡ mối nghi ấy bằng lời khuyên đúng lúc thì việc gì cũng có thể xúc tiến. Sách chỉ ra năm cách để đi đến một quyết định: công khai cảm hoá bằng đạo đức, ngầm ra tay bằng mưu kế kín, lấy lòng thành thu phục đối phương, âm thầm che chở giấu kín tung tích, hoặc cảm hoá bằng chính sự liêm khiết của bản thân. Dù chọn cách nào, người quyết đoán cũng phải tự kiểm chứng bằng ba phép đo: nhìn lại việc đã từng xảy ra trong quá khứ, thử đối chiếu với việc sắp tới, và so sánh với những việc thường ngày vẫn lặp lại. Ba phép đo ấy gặp nhau ở một điểm thì mới nên hạ quyết tâm ngay, không chần chừ thêm nữa. Sách còn liệt ra năm tình huống đáng quyết đoán tức khắc: việc tao nhã có thể tạo danh tiếng tốt; việc dễ làm mà không hao tổn sức lực; việc khó nhưng bắt buộc phải gánh; việc có thể làm mà không phải nơm nớp lo âu; và việc chắc chắn mang lại điều tốt lành. Người xưa khi đứng trước những việc quốc gia đại sự còn dùng tới cỏ thi, mai rùa để xin một lời phán từ Kinh Dịch, nhưng Quỷ Cốc Tử nhắc khéo: bói toán chỉ là một cách gỡ mối nghi trong lòng người quyết định, chứ tự nó không thay được cái đầu tỉnh táo của người cầm quyền.

Tám cái lẽ khiến Trương Lương giằng lại chiếc đũa trên bàn tiệc

Năm Hán Cao Tổ thứ ba, Lưu Bang đang bị Hạng Vũ vây khốn ở Huỳnh Dương, lương thảo cạn dần, lòng người nao núng. Mưu sĩ Lịch Thực Kỳ hiến một kế nghe rất bùi tai: khôi phục lại con cháu sáu nước cũ thời Chiến Quốc, phong đất cho họ để họ mang ơn mà quay sang giúp Hán. Lưu Bang nghe xong mừng rỡ, lập tức sai người khắc ấn tín, định phát ngay cho sứ giả lên đường. Đúng lúc đó Trương Lương vào bái kiến. Nghe kể lại kế sách, Trương Lương không nói nhiều, chỉ xin mượn đôi đũa trên bàn ăn của Lưu Bang rồi vạch ra từng lẽ một: xưa Thang, Võ phong đất cho con cháu Hạ, Ân là vì nắm chắc trong tay quyền sinh sát của họ, còn nay Lưu Bang có nắm được vận mệnh con cháu sáu nước hay không — không thể; xưa Chu Võ Vương trọng dụng người hiền, thả tù nhân, phát chẩn cho dân đói, còn nay có làm được như vậy hay không — cũng không; đến nguyên nhân sâu xa nhất, tám lẽ gộp lại, Trương Lương chốt lại một câu: nếu làm theo kế này thì đám mưu sĩ, tướng sĩ đang bỏ nhà bỏ cửa theo Lưu Bang chinh chiến khắp nơi vì mong một ngày được phong đất sẽ lập tức mất hết động lực, ai cũng chỉ muốn về phò lại minh chủ cũ của sáu nước, còn ai sẽ ở lại giúp Lưu Bang tranh thiên hạ nữa?

Lưu Bang nghe đến đó, đang và miếng cơm trong miệng cũng buông đũa, mắng luôn Lịch Thực Kỳ là gã hủ nho suýt làm hỏng đại sự, rồi ra lệnh thu hồi toàn bộ ấn tín vừa khắc. Điều đáng nói là trước đó không lâu, chính Trương Nhĩ và Trần Dư cũng từng khuyên Trần Thắng làm y hệt việc khôi phục sáu nước, và lần đó lại thành công. Cùng một kế sách, một đằng thành công một đằng suýt hỏng việc lớn, vì thời thế đã hoàn toàn khác nhau: lúc Trần Thắng khởi binh, thiên hạ đang một lòng muốn diệt Tần nên việc chia sẻ quyền lực chỉ càng làm phe mình đông thêm; còn lúc Hán, Sở đang giằng co chưa phân thắng bại thì làm vậy chẳng khác nào tự tay đem quân tướng của mình giao bớt cho phía đối phương. Đây chính là điều mà thiên Quyết muốn nhấn mạnh: không thể rập khuôn một cách làm cũ cho mọi hoàn cảnh, mà phải nhìn thẳng vào tình thế trước mắt để cân lại từng lẽ được mất trước khi hạ quyết định.

Lưu Bá Ôn: nhìn một lần đoán trúng cả một triều đại

Cuối đời Nguyên, danh tiếng của Lưu Bá Ôn đã lan xa, Chu Nguyên Chương sai người mang lễ vật tới mời gặp mặt. Buổi tiệc diễn ra vui vẻ, Chu Nguyên Chương hơi ngà say, chưa vội hỏi chuyện quân cơ mà chỉ tuỳ hứng chỉ vào đôi đũa trên bàn, bảo Lưu Bá Ôn làm thơ. Lưu Bá Ôn ứng khẩu ngay hai câu nhắc tới điển tích đôi ngọc Tương Giang của hai bà phi khóc vua Thuấn, rồi tiếp một câu khác nhắc tới việc Trương Lương mượn đôi đũa hiến kế cho nhà Hán thuở nào. Chu Nguyên Chương nghe xong sáng bừng mặt, hiểu ngay đây không phải một nhà văn tầm thường mà là một bậc có thể sánh với Trương Lương. Chỉ một lần gặp gỡ, Lưu Bá Ôn đã khéo léo cho chủ tướng thấy rõ giá trị của mình mà không cần một lời khoe khoang nào.

Về sau, khi Chu Nguyên Chương đem quân đánh Trần Hữu Lượng, hai bên giằng co ác liệt suốt ngày đêm ở An Khánh mà không phân thắng bại, quân mình cũng tổn thất nặng. Lưu Bá Ôn nhận ra cứ kéo dài thế này quân địch phía sau có thể ập tới bất cứ lúc nào, liền khuyên bỏ hẳn ý định công thành, chuyển sang dùng một cánh quân nhỏ nghi binh vây thành để đánh lạc hướng, còn đại quân thuỷ bộ thì âm thầm đánh thẳng vào sào huyệt Giang Châu của địch. Đúng như dự đoán, quân trấn giữ ven sông của Trần Hữu Lượng hoảng loạn bỏ chạy, Giang Châu thất thủ trong một đêm, cả một vùng Giang Tây rúng động mà chưa cần đánh cũng tự tan. Không chỉ giỏi nhìn ra tình thế trước mắt, Lưu Bá Ôn còn nổi tiếng với những lần đoán trước hoạ phúc: trong trận thuỷ chiến ở hồ Phồn Dương, ông đột nhiên đổi thuyền cho Chu Nguyên Chương, không lâu sau chiếc thuyền cũ trúng đạn chìm nghỉm; một lần khác ông viết thư dặn dò tháng sáu, tháng bảy năm đó mọi việc xuất binh đều bất lợi, quả nhiên đúng vào tháng bảy nổ ra một âm mưu ám sát mà Chu Nguyên Chương may mắn đề phòng nên thoát nạn.

Đỉnh điểm của bản lĩnh quyết đoán ấy lộ rõ khi Trần Hữu Lượng cất đại quân đánh thẳng Nam Kinh. Trước thế giặc hùng hổ, tướng lĩnh trong triều người thì bàn đầu hàng, người thì bàn bỏ thành lui về giữ núi, duy chỉ Lưu Bá Ôn đứng lặng không nói một lời. Chu Nguyên Chương gọi riêng vào hỏi ý, Lưu Bá Ôn lúc này mới cất giọng dằn mạnh: "Kẻ nào bàn hàng, bàn chạy thì chém đầu!" Câu nói ấy không phải để phô trương khí phách, mà là bước đầu tiên bắt buộc phải làm để giữ vững lòng quân đang chao đảo. Xong việc ổn định tinh thần, ông mới từ tốn phân tích: quân địch tuy đông nhưng đang kiêu ngạo, nôn nóng, lại vừa hành quân đường xa nên sức đã đuối — đây chính là chỗ có thể lấy nhàn đợi mệt, dụ địch vào sâu rồi mai phục mà đánh úp. Từ một người im lặng giữa đám đông hoảng loạn cho tới một quyết định dứt khoát làm xoay chuyển cả cục diện, khoảng cách chỉ là việc dám nhìn thẳng vào chỗ yếu của đối phương mà không để cho sự ồn ào xung quanh làm rối trí mình.

Một bên do dự mất cơ, một bên bình tĩnh giữ thành

Không phải ai cũng làm được như vậy. Trong bữa tiệc Hồng Môn nổi tiếng, Hạng Vũ đang nắm trong tay cơ hội duy nhất để trừ khử đối thủ lớn nhất đời mình là Lưu Bang. Mưu sĩ Phạm Tăng đã dặn trước, ra hiệu bằng ngọc bội hết lần này tới lần khác, thậm chí còn cho người múa kiếm mượn cớ để ra tay ngay giữa tiệc. Nhưng Hạng Vũ cứ chần chừ, phần vì nể tình, phần vì chưa thật sự tin đối phương nguy hiểm đến mức phải giết ngay lập tức. Lưu Bang nhân lúc đi vệ sinh liền lặng lẽ trốn về doanh trại. Chỉ một khoảnh khắc do dự ấy, về sau Hạng Vũ phải trả giá bằng cả sự nghiệp, thua trận Cai Hạ rồi tự sát bên bờ Ô Giang. Người có dũng khí của kẻ trượng phu nhưng lại mềm lòng của kẻ nhân từ đúng lúc không nên mềm lòng, đó chính là bi kịch của một người có sức mạnh nhưng thiếu đi cái quyết đoán cần có.

Ngược lại là câu chuyện của danh tướng Mãn Sủng thời Tam Quốc. Khi Quan Vũ dâng nước sông Tương nhấn chìm bảy đạo quân, vây khốn Phàn Thành, quân trong thành chỉ còn vài nghìn người mà lương thảo gần cạn, ai nấy đều bàn nên liều mình phá vây trốn đi trong đêm. Mãn Sủng một mực phản đối, ông phân tích: nước sông dâng nhanh thì cũng rút nhanh, tình thế bất lợi cho ta nhưng cũng bất lợi ngang cho quân địch đang phải dầm nước tấn công, chỉ cần giữ vững, đợi nước rút, quân cứu viện tất sẽ tới kịp. Để trấn an lòng quân đang dao động, ông đích thân dắt con ngựa trắng yêu quý của mình ra, tế sống trước trời cao, thề cùng ba quân giữ thành đến hơi thở cuối cùng. Chính sự bình tĩnh không nao núng ấy đã giữ vững sĩ khí, và đúng như tính toán, nước rút, quân cứu viện của Từ Hoảng kịp tới, Phàn Thành được giải vây. Cùng đứng trước một tình thế nguy cấp như nhau, một bên vì thiếu quyết đoán mà đánh mất cơ hội lớn nhất đời mình, một bên vì giữ được cái bình tĩnh gần như nhẫn nại của lẽ mềm mà xoay chuyển được cả thế cờ — đó cũng là điều mà Lão Tử từng nói tới khi bàn về cái mềm biết chờ thời lại thường thắng được cái cứng nôn nóng.

Lý Tịnh: đánh vào lòng người trước khi đánh vào đất đai

Danh tướng đời Đường Lý Tịnh nổi tiếng vì sở trường phối hợp nhuần nhuyễn giữa chính binh và kỳ binh, giữa cách đánh đường đường chính chính với những nước cờ bất ngờ không ai lường trước. Khi dẹp Đông Đột Quyết, ông chỉ dẫn một cánh khinh kỵ vài nghìn người đánh thẳng vào sào huyệt của thủ lĩnh Hiệt Lợi Khả Hãn, khiến đối phương kinh hoàng vì không tin nổi quân Đường lại dám một mình xông sâu vào đất địch như vậy. Chưa giao chiến, quân Đột Quyết đã có người ra hàng, bản thân Hiệt Lợi cũng không dám cự chiến mà bỏ chạy. Lý Tịnh hiểu rõ: cái đích thật sự của kỳ mưu không phải chiếm đất, mà là đánh sập tinh thần đối phương từ bên trong.

Cơ hội lớn nhất của trận chiến này lại đến từ chính kế hoãn binh của đối thủ. Sau khi thua chạy, Hiệt Lợi sai sứ giả tới xin hàng, triều đình vì tin sứ giả đang có mặt nên đã ra lệnh ngừng tấn công, phần lớn tướng lĩnh đều cho rằng chiến sự đã kết thúc, có thể thu quân về kinh. Chỉ riêng Lý Tịnh nhìn thấu ý đồ thật của đối phương: xin hàng chỉ là cách câu giờ để chỉnh đốn lại lực lượng, chờ cơ hội chạy sâu vào sa mạc phía bắc. Bất chấp lệnh ngừng bắn, bất chấp lời phản đối của thuộc hạ rằng sứ giả còn đang ở đây làm sao có thể xuất binh tập kích, Lý Tịnh khẳng khái đáp: đây mới đúng là ý muốn thật sự của hoàng đế, thời cơ đã đến thì không thể chần chừ thêm một khắc. Ông đích thân dẫn một vạn khinh kỵ lặng lẽ bám theo sau đoàn sứ giả. Đúng lúc Hiệt Lợi vừa thở phào vì tưởng kế hoãn binh đã trót lọt, đại quân của Lý Tịnh đã đứng sừng sững trước mặt. Người biết quyết đoán không đợi lệnh trên rồi mới dám làm, mà tự mình cân nhắc được mất rồi chịu trách nhiệm với quyết định của chính mình — đó cũng chính là cách người quân tử cầu ở chính mình mà không trông chờ vào người khác định đoạt thay.

Quyết sách phải hợp lòng người, hợp đúng thời điểm

Không phải quyết đoán nào cũng cần tới gươm giáo. Sau loạn cuối đời Tuỳ, triều đình mới của Đường Thái Tông đứng trước câu hỏi lớn: nên trị nước bằng uy vũ hà khắc như Tần, Hán từng làm hay kiên trì con đường đạo đức nhân nghĩa? Đại thần Phong Đức Di cho rằng lòng dân sau loạn lạc đã trở nên xảo trá, chỉ có pháp luật nghiêm khắc mới trị nổi, còn Nguy Trưng thì một mực phản bác: xưa nay các bậc thánh vương như Nghiêu, Thuấn, Thang, Võ đều nhờ đạo đức mà bình được thiên hạ sau loạn lạc, không có lý do gì đời nay lòng người lại xấu tới mức không thể giáo hoá được nữa. Đường Thái Tông nghe theo Nguy Trưng, kiên trì đường lối nhân nghĩa dù có phần mạo hiểm trong buổi đầu, để rồi chỉ vài năm sau đã mở ra thời kỳ thịnh trị được sử sách gọi là "Trinh Quán chi trị". Một quyết định đúng đắn, xét cho cùng, không nằm ở việc chọn phe nào lớn tiếng hơn mà nằm ở việc dám kiên trì con đường đã cân nhắc kỹ dù phải chờ đợi lâu mới thấy kết quả.

Cũng dưới thời Đường, khi tướng phản loạn Tiết Đoạ Nghĩa vây khốn Trường An, chủ tướng Trưởng Tôn Trí nghe hết mưu này tới kế khác mà vẫn cứ do dự không dám quyết. Bộ tướng Dương Khản mới hiến một kế khác: cho quân đóng trại rồi loan tin khắp các thôn xóm quanh vùng rằng hễ dân chúng quy thuận triều đình thì cứ đốt lửa lên làm hiệu, đêm đó quân nào cũng đốt lửa theo, ánh lửa lan xa hàng trăm dặm. Quân phản loạn đang vây thành nhìn thấy cảnh tượng ấy, ngỡ rằng lòng dân khắp nơi đã quay lưng, hoang mang không dám hành động thêm rồi tự rút lui, Trường An được giải vây mà không cần một trận đánh lớn nào. Cả hai câu chuyện đều minh hoạ đúng ba phép đo mà thiên Quyết đã nêu ra từ đầu: nhìn lại chuyện cũ, thử vào chuyện sắp tới, đối chiếu với lẽ thường — quyết định nào đứng vững được cả ba phép đo ấy mới đáng để đặt cược.

Cái quyết không thể nói thẳng: Lịch Thực Kỳ và thuật âm tặc

Không phải lúc nào sự quyết đoán cũng có thể phô bày công khai. Trong năm cách quyết đoán mà thiên Quyết đưa ra, có một cách gọi là "âm tặc" — ngầm ra tay bằng mưu kế kín khi không thể nói thẳng ra ý định thật. Khi Lưu Bang còn quân ít lương thiếu, mưu sĩ Lịch Thực Kỳ hiến kế đánh chiếm huyện Trần Lưu, nơi có kho lương lớn và là đầu mối giao thông quan trọng. Vì có quen biết cũ với huyện lệnh Trần Lưu, Lịch Thực Kỳ xin đi trước để khuyên hàng. Nếu huyện lệnh chịu hàng thì tốt, còn nếu không chịu, ông đã ngầm định sẵn phương án hai: dự tiệc, chuốc say huyện lệnh, rồi lặng lẽ mở cổng thành trong đêm cho Lưu Bang tiến quân vào. Kế hoạch diễn ra đúng như phương án hai: quân Trần Lưu bất ngờ đến mức không kịp trở tay, Lưu Bang chiếm được cả thành lẫn kho lương mà không phải chịu một tổn thất nào lớn. Nếu công khai tuyên bố ngay từ đầu ý định đánh chiếm, huyện lệnh chắc chắn sẽ đề phòng và cố thủ; chính vì biết ẩn giấu ý định thật sau một lớp vỏ khuyên hàng ôn hoà, kế sách mới có đất để thành công. Quyết đoán, vì vậy, không đồng nghĩa với việc phải phô trương ra ngoài, mà đôi khi lại nằm ở chỗ biết im lặng đúng lúc để chờ thời cơ chín muồi rồi mới ra tay.

Chữ Quyết trong một cuộc mua bán và một canh bạc máy chơi game

Nguyên lý gỡ mối nghi để đi đến quyết định không chỉ nằm trong sách vở cổ xưa, nó vẫn lặp lại mỗi ngày trong đời sống hiện đại. Một đôi bạn trẻ đang chuẩn bị trả tiền mua tủ lạnh tại một cửa hàng điện máy bỗng đổi ý ngay phút chót vì nghe ai đó nói chất lượng hàng trong nước không bằng hàng ngoại. Nhân viên bán hàng tức giận buông lời khó chịu khiến hai người càng thêm nghi ngại, định quay lưng bỏ đi. Đúng lúc đó, vị giám đốc kinh doanh bước ra, không tranh cãi mà hỏi thẳng: chất lượng có vấn đề ở đâu, để công ty còn biết mà sửa. Khi cô gái ấp úng chỉ nói lại lời nghe được từ người khác, ông từ tốn giải thích rõ những cải tiến kỹ thuật thực tế của sản phẩm, rồi chốt lại bằng một cam kết cụ thể: chiều nay sẽ có người giao tủ lạnh tận nhà, kèm hoá đơn và phiếu bảo hành đầy đủ. Mối nghi vốn mơ hồ được thay bằng một cam kết rõ ràng, hai vị khách yên tâm quay lại mua hàng. Gỡ đúng chỗ nghi ngờ cụ thể, chứ không phải nói nhiều hơn, mới là chìa khoá khiến người khác dám quyết định.

Ở một quy mô lớn hơn nhiều, hãng Nintendo của Nhật Bản từng chỉ là một xưởng sản xuất bài lá nhỏ vô danh suốt cả trăm năm. Giữa những năm bảy mươi, khi cơn sốt điện tử vừa nhen lên đã vội tàn lụi bởi khủng hoảng dầu mỏ khiến hàng loạt công ty cùng ngành rút lui, ban lãnh đạo Nintendo dưới thời Hiroshi Yamauchi vẫn kiên quyết đặt cược vào hướng đi mà phần lớn đối thủ cho là quá liều lĩnh: sản xuất một loại máy chơi game giá cực rẻ, chỉ làm được đúng một việc duy nhất là chơi game, không ôm đồm thêm tính năng học tập hay tính toán như các đối thủ khác đang chạy theo. Đặt cược vào đúng nhu cầu thật của người chơi bình dân thay vì chạy theo bảng thông số kỹ thuật hào nhoáng, Nintendo tung sản phẩm ra thị trường đúng lúc người tiêu dùng đang khao khát một lựa chọn rẻ mà vui, bán sạch hàng liên tục trong khi tám đối thủ cùng ngành lần lượt gục ngã. Một quyết định tưởng như liều lĩnh nhưng thực chất đã được cân đo kỹ theo đúng tinh thần "độ dĩ vãng sự, nghiệm chi lai sự" mà thiên Quyết từng dạy: nhìn lại thị trường đã từng đổ vỡ vì điều gì, thử đoán trước điều người tiêu dùng thật sự cần, rồi mới dám dốc toàn lực vào một hướng đi.

Từ bàn tiệc của Hạng Vũ tới xưởng máy của Nintendo, khoảng cách hơn hai nghìn năm dường như không hề làm nhạt đi một quy luật giản dị: người biết dẹp bỏ mối nghi trong lòng mình và trong lòng người khác trước khi hành động, thường là người nắm được phần thắng.

Nguồn: Quỷ Cốc Tử - Mưu Lược Toàn Thư (Công ty Văn hóa Minh Lâm xuất bản, 2010), phần Quyết, cùng nguồn sử liệu Sử Ký, Minh Sử, Đường Thư, Tam Quốc Chí về Trương Lương, Lưu Bá Ôn, Hạng Vũ, Mãn Sủng, Lý Tịnh, Nguy Trưng.