Luận Ngữ – Tử Trương, Nghiêu Viết: Lời Học Trò Và Chương Khép Lại Bộ Sách

Tử Trương, tiết 1–9: Kẻ sĩ thấy nguy dám hy sinh, mỗi ngày biết thêm điều chưa biết

1. Tử Trương nói: "Kẻ sĩ thấy nguy hiểm sẵn sàng hy sinh tính mạng, thấy lợi lộc nhớ đến Nghĩa, cúng tế nhớ đến sự kính cẩn, để tang nhớ đến nỗi đau thương, như thế có thể chấp nhận được rồi".

2. Tử Trương nói: "Giữ đức hạnh mà không rộng lớn, tin Đạo lý mà không kiên định, thì có đức hay không có đức cũng thế mà thôi!".

3. Học trò của Tử Hạ hỏi Tử Trương cách kết bạn. Tử Trương hỏi lại: "Tử Hạ nói thế nào?". Đáp: "Tử Hạ nói: 'Người đáng kết bạn thì kết bạn, người không đáng thì từ chối'". Tử Trương nói: "Khác với điều tôi được nghe: 'Người quân tử tôn trọng người hiền tài mà bao dung mọi người, khen ngợi người tốt mà thương xót người kém cỏi'. Nếu tôi là bậc hiền tài thì ai mà tôi không bao dung được? Nếu tôi không phải hiền tài thì người ta đã từ chối tôi rồi, sao tôi lại từ chối người ta?".

4. Tử Hạ nói: "Dù là những nghề nghiệp kỹ nghệ nhỏ mọn cũng có điều đáng chú ý, nhưng đi xa e rằng bị sa lầy, nên người quân tử không làm".

5. Tử Hạ nói: "Mỗi ngày biết thêm điều mình chưa biết, mỗi tháng không quên điều mình đã làm được, như thế có thể gọi là hiếu học rồi!".

6. Tử Hạ nói: "Học rộng mà chí hướng kiên định, hỏi han tha thiết mà suy nghĩ kỹ điều gần gũi quanh mình, đức Nhân nằm ở trong đó rồi" (bác học nhi đốc chí, thiết vấn nhi cận tư).

7. Tử Hạ nói: "Trăm thợ ở trong xưởng để hoàn thành công việc, người quân tử học tập để đạt tới Đạo lý của mình".

8. Tử Hạ nói: "Kẻ tiểu nhân phạm lỗi tất phải tìm lời che giấu bào chữa".

9. Tử Hạ nói: "Người quân tử có ba sự biến đổi: Nhìn từ xa thì nghiêm trang, đến gần thì ôn hòa, nghe lời nói thì sắc bén thẳng thắn".

Tử Trương, tiết 10–17: Đại đức không vượt khuôn, làm quan có thừa sức thì học

10. Tử Hạ nói: "Người quân tử có được niềm tin của dân rồi mới sử dụng sức dân, nếu chưa có niềm tin dân sẽ cho là bóc lột họ. Có được niềm tin của vua rồi mới can gián vua, nếu chưa có niềm tin vua sẽ cho là phỉ báng mình".

11. Tử Hạ nói: "Đại đức không vượt qua ranh giới chuẩn mực, thì tiểu tiết có qua lại chút ít cũng có thể chấp nhận được".

12. Tử Trương nói: "Học trò của Tử Hạ quét dọn, ứng đối, ra vào thì làm được, nhưng đó là phần ngọn. Không có phần gốc thì làm sao được?". Tử Hạ nghe thấy nói: "Tử Trương sai rồi! Đạo người quân tử truyền dạy điều gì trước, điều gì sau? Giống như cây cỏ phân ra từng loại. Đạo người quân tử há có thể dối lừa sao? Bắt đầu và kết thúc trọn vẹn chỉ có bậc thánh nhân chăng!".

13. Tử Hạ nói: "Làm quan có thừa sức thì học (sĩ nhi ưu tắc học), học có thừa sức thì làm quan (học nhi ưu tắc sĩ)".

Lời bình

Khẩu hiệu học tập và hành đạo kinh điển của Nho gia: học tập và phụng sự xã hội là hai quá trình bổ trợ lẫn nhau không ngừng.

14. Tử Du nói: "Mối lo tang lễ chỉ cần thể hiện trọn vẹn nỗi đau thương là đủ rồi".

15. Tử Du nói: "Bạn Tử Trương của chúng ta làm được những việc khó làm, nhưng chưa đạt tới đức Nhân".

16. Tăng Tử nói: "Tử Trương thái độ oai phong quá, khó cùng thực hành đức Nhân với anh ta được".

17. Tăng Tử nói: "Tôi nghe Thầy dạy: 'Con người chưa thể hiện hết tình cảm của mình, chỉ có ở dịp để tang cha mẹ mà thôi!'".

Tử Trương, tiết 18–25: Lỗi người quân tử như nhật thực, nguyệt thực

18. Tăng Tử nói: "Tôi nghe Thầy dạy: 'Lòng hiếu thảo của Mạnh Trang Tử, những điều khác có thể làm theo được; riêng việc ông giữ nguyên gia thần và chính sự của cha mình không thay đổi, đó là điều khó làm theo nhất'".

19. Họ Mẫn sai Tăng Cố làm quan sĩ sư, Tăng Cố hỏi Tăng Tử. Tăng Tử nói: "Bề trên xa rời Đạo lý, dân chúng giải tán đã lâu. Nếu xét ra tội phạm của dân, thì nên thương xót họ chứ đừng mừng rỡ vì mình phá được án!".

Lời bình

Lòng bao dung và tư tưởng nhân đạo của Nho gia trong tư pháp án tụng.

20. Tử Cống nói: "Vua Trụ nhà Ân thực ra không đến mức tà ác quá như đồn đại. Cho nên người quân tử ghét ở nơi hạ lưu, vì mọi điều xấu xa trong thiên hạ đều đổ dồn về đó!".

21. Tử Cống nói: "Lỗi lầm của người quân tử giống như nhật thực, nguyệt thực vậy: Có lỗi thì ai cũng thấy; biết sửa lỗi thì ai cũng ngẩng trông ngợi khen!".

22. Công Tôn Triêu nước Vệ hỏi Tử Cống: "Trọng Ni (Khổng Tử) học từ đâu?". Tử Cống đáp: "Đạo của vua Văn Vương, Vũ Vương chưa sụp đổ, còn ở trong nhân dân. Bậc hiền tài ghi nhớ điều lớn, kẻ không hiền tài ghi nhớ điều nhỏ, không ai là không có Đạo của Văn Vương, Vũ Vương. Thầy tôi há lại không học sao? Cần gì phải có một người thầy cố định!".

23. Thúc Tôn Võ Thúc nói với các đại phu ở triều đình: "Tử Cống giỏi hơn Trọng Ni". Tử Phục Cảnh Bá thưa lại với Tử Cống. Tử Cống nói: "Ví như bức tường nhà, tường nhà Tứ (Tử Cống) chỉ cao đến vai, dòm qua là thấy hết nhà cửa tốt đẹp. Còn tường nhà Thầy cao hàng mấy trượng, nếu không tìm được cửa vào thì không thấy được sự rực rỡ của tông miếu và sự phong phú của phòng ốc. Người tìm được cửa vào e rằng ít thay! Cho nên ông ấy nói như thế cũng phải thôi!".

24. Thúc Tôn Võ Thúc lại chê bai Khổng Tử. Tử Cống nói: "Đừng làm thế! Thầy ta không thể chê bai được đâu. Hiền tài của người khác như đồi núi, còn có thể trèo qua được; Thầy ta như mặt trời mặt trăng, không thể trèo qua được. Người ta muốn tự cắt đứt với mặt trời mặt trăng, há làm hại được mặt trời mặt trăng sao? Chỉ tỏ ra mình không biết lượng sức mình mà thôi!".

25. Trần Tử Cầm nói với Tử Cống: "Anh khiêm tốn đấy thôi, chứ Trọng Ni há giỏi hơn anh sao?". Tử Cống nói: "Người quân tử một lời nói có thể tỏ ra trí tuệ, một lời nói có thể tỏ ra ngu đần, nên lời nói không thể không cẩn trọng. Thầy ta không thể theo kịp được, giống như trời không thể dùng thang mà trèo lên được vậy! Thầy ta nếu được giao quản lý một nước, thì đúng như câu: 'Dựng dân thì dân đứng, dẫn dân thì dân đi, làm yên thì dân đến, động thì dân hòa. Sống thì vinh quang, chết thì đau thương'. Làm sao mà theo kịp Thầy được?".

Nghiêu Viết: Truyền ngôi, năm điều tốt và bốn điều xấu

1. Vua Nghiêu nói: "Ôi! Ngươi, Thuấn ơi! Lịch số của Trời đã trao vào thân ngươi. Hãy giữ vững cẩn trọng đường lối Trung Dung! Nếu dân chúng trong thiên hạ lâm vào cảnh khốn cùng, thì bổng lộc của Trời ban cho ngươi sẽ vĩnh viễn chấm dứt". Vua Thuấn khi truyền ngôi cho vua Vũ cũng dùng những lời đó để dặn dò.

Vua Thành Thang nói: "Con là Lý, xin dùng con trâu đen tâu lên Bậc Thượng Đế cao cả: Kẻ có tội con không dám tha thứ, bề tôi của Thượng Đế con không dám giấu giếm, kiểm nghiệm đều ở lòng Thượng Đế. Bản thân con có tội không liên lụy đến vạn phương; vạn phương có tội thì tội đó đổ lên bản thân con!".

Nhà Chu có ân huệ lớn, cất nhắc người tốt. Vua Vũ Vương nói: "Dù có họ hàng thân thiết, không bằng có người có đức Nhân. Trăm họ có lỗi, một mình ta gánh chịu!".

Cẩn trọng cân đo đếm, xét kỹ pháp luật Lễ chế, khôi phục các chức quan bị bỏ; chính sự bị gián đoạn được nối lại. Dựng lại các nước đã mất, lập con cháu bậc hiền tài đời trước, cất nhắc dân chúng bị bỏ rơi; thiên hạ đều quy phục lòng tin. Những việc coi trọng: Dân chúng, Lương thực, Tang lễ và Cúng tế. Khoan dung thì thu được lòng dân, Tín nghĩa thì dân chúng tin tưởng, Mẫn tiệp thì làm việc có công trạng, Công bằng thì mọi người vui vẻ.

Lời bình

Tóm tắt toàn bộ lịch sử tư tưởng chính trị thánh vương thời cổ đại: trách nhiệm của người lãnh đạo đối với sự tồn vong, ấm no và đạo đức của nhân dân.

2. Tử Trương hỏi Khổng Tử: "Làm chính sự như thế nào thì có thể trị quốc được?". Khổng Tử nói: "Coi trọng Năm điều tốt (ngũ mỹ), loại bỏ Bốn điều xấu (tứ ác), thì có thể làm chính sự được". Tử Trương hỏi: "Thế nào là Năm điều tốt?". Khổng Tử nói:

Quan ban ân huệ cho dân mà không tốn kém (huệ nhi bất phí).

Sai khiến dân làm việc mà dân không oán hận (lao nhi bất oán).

Có ham muốn mà không tham lam (dục nhi bất tham).

Thong dong thanh thản mà không kiêu ngạo (thái nhi bất kiêu).

Uy nghiêm mà không hung dữ (uy nhi bất mãnh).

Tử Trương hỏi: "Thế nào là Ban ân huệ mà không tốn kém?". Khổng Tử nói: "Dựa vào những điều làm lợi cho dân mà làm lợi cho họ, chẳng phải ban ân mà không tốn kém sao? Chọn công việc hợp lý sai dân làm, ai oán hận? Muốn đạt đức Nhân mà đạt được đức Nhân, sao lại tham? Người quân tử không phân biệt đông hay ít, nhỏ hay lớn, không khinh mạn ai, chẳng phải thong dong mà không kiêu ngạo sao? Chỉnh đốn áo mũ, sắc mặt nghiêm túc, khiến người khác nhìn thấy mà kính sợ, chẳng phải uy nghiêm mà không hung dữ sao?".

Tử Trương hỏi: "Thế nào là Bốn điều xấu?". Khổng Tử nói:

Không giáo hóa mà chém giết, gọi là Tàn bạo (ngược).

Không cảnh báo trước mà đòi hỏi thành quả ngay, gọi là Bạo ngược (bạo).

Ra chỉ thị chậm trễ mà đòi hỏi thời hạn gấp gáp, gọi là Tặc hại (tặc).

Cùng ban phát cho người ta mà lại keo kiệt tính toán, gọi là Hẹp hòi (hữu ty).

Lời bình

Bài học quản lý kinh điển cho người cầm quyền: lấy giáo dục, sự công bằng và tính nhân văn làm thước đo chính trị.

3. Khổng Tử nói: "Không biết Mệnh trời (tri Mệnh) thì không thể làm người quân tử. Không biết Lễ (tri Lễ) thì không thể đứng vững ở đời. Không biết phân biệt Lời nói (tri Ngôn) thì không thể thấu hiểu con người".

Lời bình

Ba câu kết thúc khép lại toàn bộ tác phẩm Luận Ngữ: thấu hiểu quy luật khách quan (Mệnh), tuân thủ chuẩn mực ứng xử xã hội (Lễ), và có trí tuệ minh mẫn nhìn nhận con người (Ngôn) chính là ba chân kiềng hoàn thiện nhân cách của bậc quân tử.

— Tứ Thư.