Bài tổng quan
Luận Ngữ – Tử Lộ: Chính Danh, Thân Ngay Thẳng Và Hòa Mà Không Đồng
Chính danh là việc Khổng Tử đặt lên trước hết khi Tử Lộ hỏi nếu được vua Vệ giao việc thì thầy làm gì. Danh không chính thì lời không thuận, lời không thuận thì việc không thành, kéo theo lễ nhạc, hình phạt đều hỏng. Thiên Tử Lộ vì vậy chứa nhiều nguyên tắc cai trị ngắn gọn: thân mình ngay thẳng thì không cần ra lệnh mà việc vẫn chạy, muốn nhanh thì không đạt, ham lợi nhỏ thì hỏng việc lớn; dân đông rồi thì làm cho giàu, giàu rồi thì dạy dỗ. Loạt so sánh giữa quân tử và tiểu nhân nổi bật với câu hòa mà không đồng. Riêng cuộc tranh luận về chuyện cha con che giấu lỗi cho nhau đến nay vẫn khiến người đời phải nghĩ.
Tiết 1–10: Danh không chính thì lời không thuận
1. Tử Lộ hỏi về chính trị. Khổng Tử nói: "Làm gương đi trước dân, siêng năng lo cho dân". Xin nói thêm. Khổng Tử nói: "Kiên trì không mệt mỏi".
Lời bình
Người lãnh đạo phải làm gương, sâu sát công việc và có tinh thần bền bỉ.
2. Trọng Cung làm quan tể cho họ Quý, hỏi về chính trị. Khổng Tử nói: "Phân công công việc cho quan lại dưới quyền, bỏ qua lỗi nhỏ của họ, cất nhắc người tài giỏi". Hỏi: "Làm sao biết người tài giỏi mà cất nhắc?". Khổng Tử nói: "Cất nhắc những người ngươi đã biết, còn những người ngươi chưa biết thì người khác há lại bỏ rơi họ sao?".
Lời bình
Nghệ thuật quản lý: phân quyền, bao dung và phát hiện nhân tài.
3. Tử Lộ hỏi: "Vua Vệ đợi Thầy đến để giao quản lý chính sự, Thầy sẽ làm việc gì trước tiên?". Khổng Tử nói: "Tất phải Chính danh trước tiên!". Tử Lộ nói: "Thầy xa rời thực tế thế! Cần gì phải chính danh?". Khổng Tử nói: "Trò Do thật là thô bạo! Danh không chính thì lời nói không thuận; lời nói không thuận thì việc không thành; việc không thành thì lễ nhạc không phát triển; lễ nhạc không phát triển thì hình phạt không đúng mức; hình phạt không đúng mức thì dân chúng biết tay chân đặt vào đâu? Cho nên người quân tử xưng danh phải nói được, nói được phải làm được".
Lời bình
Thuyết Chính danh là tiền đề cho sự ổn định và phát triển của mọi tổ chức.
4. Phàn Trì xin học làm ruộng, Khổng Tử nói: "Ta không bằng lão nông". Xin học làm vườn, Khổng Tử nói: "Ta không bằng lão làm vườn". Phàn Trì ra ngoài, Khổng Tử nói: "Phàn Trì thật là kẻ tiểu nhân! Người bề trên thích Lễ thì dân không ai dám không kính; thích Nghĩa thì dân không ai dám không phục; thích Tín thì dân không ai dám không dùng tình thực. Làm được như vậy thì dân bốn phương bế con cái tìm đến, cần gì phải tự mình làm ruộng?".
Lời bình
Khổng Tử phân công lao động xã hội: người cầm quyền tập trung vào quản lý đạo đức và thể chế chứ không làm thay công việc chuyên môn của nhân dân.
5. Khổng Tử nói: "Đọc thuộc lòng ba trăm bài Kinh Thi, giao cho công việc chính trị thì không đảm đương nổi, cử đi làm sứ giả bốn phương thì không thể tự mình ứng biến. Đọc nhiều như thế thì có ích gì?".
Lời bình
Học phải đi đôi với hành. Tri thức sách vở mà không vận dụng được vào thực tế thì vô giá trị.
6. Khổng Tử nói: "Thân mình ngay thẳng, không ra lệnh dân vẫn làm theo; thân mình không ngay thẳng, tuy ra lệnh nhưng dân không nghe".
Lời bình
Sức mạnh cảm hóa từ nhân cách của người lãnh đạo.
7. Khổng Tử nói: "Chính sự của hai nước Lỗ và Vệ giống như anh em vậy".
8. Khổng Tử nhận xét về Lập Bội nước Vệ: "Ông ấy giỏi việc ở nhà. Lúc mới có ít của cải thì nói: 'Cũng tàm tạm đủ rồi'; khi có thêm một chút thì nói: 'Cũng tàm tạm hoàn chỉnh rồi'; khi giàu có thì nói: 'Cũng tàm tạm đẹp đẽ rồi'".
Lời bình
Thái độ biết đủ, không tham lam vô độ.
9. Khổng Tử sang nước Vệ, Nhiễm Cầu đánh xe. Khổng Tử nói: "Dân cư đông đúc thay!". Nhiễm Cầu hỏi: "Dân đông rồi thì nên làm gì tiếp theo?". Khổng Tử nói: "Làm cho họ giàu có". Hỏi: "Giàu có rồi thì làm gì tiếp theo?". Khổng Tử nói: "Giáo dục họ".
Lời bình
Triết lý phát triển xã hội của Nho gia: dân số, rồi kinh tế (phú), rồi giáo dục (giáo). Đảm bảo đời sống vật chất trước rồi mới nâng cao đời sống tinh thần.
10. Khổng Tử nói: "Nếu có ai dùng ta, chỉ trong một năm là có chuyển biến, ba năm là thành công".
Tiết 11–20: Muốn nhanh thì không đạt, ham lợi nhỏ thì hỏng việc lớn
11. Khổng Tử nói: "'Người tốt quản lý đất nước một trăm năm thì có thể cảm hóa kẻ bạo ngược, bãi bỏ hình phạt chém giết', lời nói này thật đúng thay!".
12. Khổng Tử nói: "Dù có bậc thánh vương dấy lên, thì cũng phải mất một thế hệ (ba mươi năm) mới làm cho đức Nhân lan rộng".
13. Khổng Tử nói: "Nếu tự làm cho thân mình ngay thẳng thì việc trị quốc có khó gì? Nếu không thể làm cho thân mình ngay thẳng thì làm sao làm cho người khác ngay thẳng được?".
14. Nhiễm Cầu ở triều đình trở về, Khổng Tử hỏi: "Sao về muộn thế?". Nhiễm Cầu đáp: "Có việc chính sự ạ". Khổng Tử nói: "Đó là việc nhà họ Quý thôi. Nếu là việc chính sự quốc gia, dù ta không làm quan thì vua cũng sẽ bàn luận với ta".
15. Lỗ Định Công hỏi: "Có câu nói nào có thể làm cho đất nước hưng thịnh không?". Khổng Tử đáp: "Lời nói không thể linh nghiệm đến mức đó. Nhưng có câu: 'Làm vua thật khó, làm bề tôi không dễ'. Nếu biết làm vua là khó thì chẳng phải một câu nói làm hưng thịnh đất nước sao?". Hỏi tiếp: "Có câu nói nào làm suy vong đất nước không?". Khổng Tử đáp: "Có câu: 'Ta không thích làm vua, chỉ thích lời ta nói ra không ai dám cãi'. Nếu lời nói đúng mà không ai cãi thì tốt; nhưng nếu lời nói sai mà không ai dám cãi thì chẳng phải một câu nói làm suy vong đất nước sao?".
Lời bình
Cảnh báo thói độc đoán, chuyên quyền của người cầm quyền.
16. Diệp Công hỏi về chính trị. Khổng Tử nói: "Người ở gần thì vui vẻ quy phục, người ở xa thì tìm đến phụng sự".
Lời bình
Tiêu chuẩn của một chính quyền tốt: được lòng dân trong nước và thu hút nhân tâm thiên hạ.
17. Tử Hạ làm quan tể ấp Phủ Dương, hỏi về chính trị. Khổng Tử nói: "Đừng muốn nhanh chóng (dục tốc bất đạt), đừng nhìn lợi nhỏ. Muốn nhanh chóng thì không đạt mục đích, nhìn lợi nhỏ thì việc lớn không thành".
Lời bình
Tầm nhìn chiến lược: tránh vội vã cảm tính và thói tham lợi nhỏ trước mắt.
18. Diệp Công nói với Khổng Tử: "Ở làng tôi có người ngay thẳng, cha ăn trộm cừu, con đứng ra tố cáo". Khổng Tử nói: "Người ngay thẳng ở làng tôi khác thế: Cha che giấu cho con, con che giấu cho cha, sự ngay thẳng nằm ở trong đó rồi".
Lời bình
Xung đột giữa tình gia đình (tình) và quy phạm pháp luật (lý). Nho gia đặt đạo hiếu và tình thân làm gốc của nhân tính.
19. Phàn Trì hỏi về đức Nhân. Khổng Tử nói: "Ở nhà thì nghiêm túc, làm việc thì kính cẩn, đối xử với người thì trung thành. Dù đi đến vùng di dịch lạc hậu cũng không thể bỏ những điều đó".
20. Tử Cống hỏi: "Kẻ sĩ như thế nào thì mới được gọi là Kẻ sĩ?". Khổng Tử đáp: "Bản thân biết làm việc xấu là xấu hổ, đi sứ bốn phương không làm nhục mệnh vua ban, có thể gọi là Kẻ sĩ". Hỏi hạng tiếp theo. Khổng Tử nói: "Họ hàng khen hiếu thảo, xóm làng khen hòa thuận". Hỏi hạng tiếp theo. Khổng Tử nói: "Lời nói nhất định giữ tín, hành động nhất định có kết quả, ngoan cố cố chấp như viên đá nhỏ, nhưng cũng có thể xếp vào hạng túc sĩ rồi". Tử Cống hỏi: "Hiện nay những người tham gia chính sự thì sao?". Khổng Tử nói: "Ôi! Những kẻ tài năng hẹp hòi ấy, đáng kể làm gì!".
Lời bình
Phân loại các tầng lớp Kẻ sĩ và thái độ coi thường quan lại bất tài đương thời.
Tiết 21–30: Hòa mà không đồng, cương nghị mộc mạc gần với nhân
21. Khổng Tử nói: "Không tìm được người đi theo đạo Trung Dung để truyền dạy, thì phải tìm người hăng hái (cuồng) hoặc người giữ mình (tháo). Người hăng hái thì dũng cảm tiến lên, người giữ mình thì không bao giờ làm điều bất nghĩa".
Lời bình
Khi không có mẫu người hoàn hảo thì chọn người có hoài bão hoặc người có nguyên tắc giữ mình.
22. Khổng Tử nói: "Người phương Nam có câu: 'Người không có tính kiên trì thì không thể làm thầy thuốc hay làm thầy bói'. Hay thay câu nói đó! Kinh Dịch có câu: 'Đức hạnh không kiên trì thì tất sẽ chuốc lấy nhục nhã'".
23. Khổng Tử nói: "Người quân tử hòa hợp nhưng không hùa theo (hòa nhi bất đồng); kẻ tiểu nhân hùa theo nhưng không hòa hợp (đồng nhi bất hòa)".
Lời bình
Châm ngôn ứng xử nổi tiếng: người quân tử giữ chính kiến độc lập nhưng hòa nhã với mọi người; kẻ tiểu nhân kết bè kết phái nhưng trong lòng luôn xung đột.
24. Tử Cống hỏi: "Mọi người trong làng đều thích anh ta thì thế nào?". Khổng Tử nói: "Chưa thể khẳng định được". "Mọi người trong làng đều ghét anh ta thì thế nào?". Khổng Tử nói: "Chưa thể khẳng định được. Không bằng: Người tốt trong làng thích anh ta, kẻ xấu trong làng ghét anh ta".
Lời bình
Giá trị của một con người thể hiện qua việc kẻ tốt yêu hay người xấu ghét.
25. Khổng Tử nói: "Người quân tử dễ phụng sự nhưng khó làm vui lòng: Dùng điều bất nghĩa để làm vui lòng họ thì họ không vui, nhưng khi sử dụng người thì họ tùy theo năng lực. Kẻ tiểu nhân khó phụng sự nhưng dễ làm vui lòng: Dùng điều bất nghĩa làm vui lòng họ thì họ vui ngay, nhưng khi sử dụng người thì họ đòi hỏi phải toàn diện".
26. Khổng Tử nói: "Người quân tử thong dong thanh thản mà không kiêu ngạo; kẻ tiểu nhân kiêu ngạo mà không thong dong thanh thản".
27. Khổng Tử nói: "Cương nghị, mộc mạc, chất phác, cẩn ngôn là những tố chất gần với đức Nhân".
28. Tử Lộ hỏi: "Như thế nào thì mới được gọi là Kẻ sĩ?". Khổng Tử nói: "Nghiêm túc khuyên bảo, hòa nhã vui vẻ thì có thể gọi là Kẻ sĩ. Đối với bạn bè thì nghiêm túc khuyên bảo, đối với anh em thì hòa nhã vui vẻ".
29. Khổng Tử nói: "Người thiện dạy dân chúng chiến đấu bảy năm thì có thể đưa họ ra trận được rồi".
30. Khổng Tử nói: "Đưa dân không qua huấn luyện ra trận, đó gọi là bỏ rơi dân".
Lời bình
Thương dân phải gắn liền với việc chuẩn bị kỹ năng và tinh thần cho họ trước gian nguy.
— Tứ Thư.
