Luận Ngữ – Thái Bá: Chí Khí Kẻ Sĩ, Gánh Nặng Đường Xa Và Thánh Vương

Tiết 1–7: Thái Bá nhường ngôi và những lời cuối của Tăng Tử

1. Khổng Tử nói: "Thái Bá có thể coi là người có đức hạnh tối cao rồi! Ba lần nhường thiên hạ, không để dân chúng khen ngợi mình câu nào".

Lời bình

Thái Bá là con trưởng của Chu Thái Vương. Biết cha muốn truyền ngôi cho Quý Lịch (cha của Văn Vương), Thái Bá cùng em là Trọng Ung chủ động trốn sang vùng đất Man Di để nhường ngôi. Việc nhường ngôi nhã nhặn, kín đáo, không phô trương thanh danh chính là biểu hiện của đức hạnh chí cao vô thượng.

2. Khổng Tử nói: "Cung kính mà không hợp Lễ thì thành ra mệt mỏi; cẩn thận mà không hợp Lễ thì thành ra nhút nhát; dũng cảm mà không hợp Lễ thì thành ra làm loạn; thẳng thắn mà không hợp Lễ thì thành ra thô bạo. Người quân tử hết lòng với người thân thì dân chúng dấy lên phong trào làm điều Nhân; người quân tử không bỏ rơi bạn cũ thì dân chúng không ăn ở bạc bẽo".

Lời bình

Mọi đức tính tốt đẹp đều cần phải lấy Lễ làm chuẩn mực điều tiết (trung dung), nếu không sẽ sa vào cực đoan. Đồng thời, sự làm gương trong gia tộc và tình nghĩa của người lãnh đạo có tác dụng giáo hóa phong tục rất lớn.

3. Tăng Tử bị bệnh nặng, gọi các học trò đến nói: "Mở chân ta ra, mở tay ta ra xem! Kinh Thi có câu: 'Nghĩ đến nguy hiểm, như đi trên băng mỏng, như đứng bên vực sâu'. Từ nay trở đi, ta mới biết mình tránh được tàn hại thân thể rồi, các trò ơi!".

Lời bình

Theo đạo hiếu Nho gia, thân thể do cha mẹ sinh ra phải giữ gìn cẩn thận. Tăng Tử đến lúc lâm chung mới thở phào vì đã giữ trọn vẹn thân thể và đạo đức suốt đời.

4. Tăng Tử bị bệnh, Mạnh Kính Tử đến thăm. Tăng Tử nói: "Chim sắp chết tiếng kêu đau thương, người sắp chết lời nói lương thiện. Người quân tử coi trọng ba điều trong Đạo:

Dung mạo, thái độ phải ôn hòa nghiêm túc để tránh xa thô bạo, kiêu ngạo.

Sắc mặt phải chân thành để tiếp cận với niềm tin.

Lời nói phải trau chuốt, cẩn trọng để tránh xa thô lậu, sai trái. Còn như việc quản lý đồ lễ thì đã có quan coi giữ lo rồi".

Lời bình

Lời dặn cuối đời của Tăng Tử nhấn mạnh vào sự tu dưỡng nội tâm và phong thái làm người, coi trọng cái gốc đạo đức hơn là những tiểu tiết hành chính.

5. Tăng Tử nói: "Có tài năng mà vẫn hỏi người không có tài năng; có tri thức rộng lớn mà vẫn hỏi người có tri thức hẹp hòi; có mà như không có; đầy đặn mà như trống rỗng; bị người khác xúc phạm mà không tranh chấp. Ngày xưa ta từng có một người bạn làm được như vậy (chỉ Nhan Hồi)".

Lời bình

Tấm lòng khiêm tốn, bao dung và sức mạnh nội tâm tuyệt vời của Nhan Hồi: không phô trương tài năng, lấy sự khiêm nhường làm gốc.

6. Tăng Tử nói: "Người có thể gánh vác đứa trẻ mồ côi (ấu chủ), có thể gửi gắm mệnh lệnh của một nước nghìn cỗ xe, đến lúc gặp biến cố lớn cũng không bị lay chuyển chí hướng, người như thế có phải là người quân tử không? Chính là người quân tử vậy!".

Lời bình

Tiêu chuẩn của bậc đại thần quân tử: trung thành, kiên định, có bản lĩnh gánh vác trọng trách quốc gia trong lúc nguy biến.

7. Tăng Tử nói: "Kẻ sĩ không thể không có chí khí rộng lớn, kiên cường, bởi vì gánh nặng mà đường lại xa. Lấy đức Nhân làm gánh nặng của mình, chẳng phải là nặng sao? Đến chết mới dừng lại, chẳng phải là xa sao?".

Lời bình

Sứ mệnh của kẻ sĩ là gánh vác đạo Nhân giúp đời. Đó là con đường dài hạn, đòi hỏi chí khí và nghị lực phi thường suốt cả đời.

Tiết 8–14: Hưng ở Thơ, đứng ở Lễ, thành ở Nhạc

8. Khổng Tử nói: "Hưng khởi ở Kinh Thi, đứng vững ở Lễ, hoàn thành ở Nhạc".

Lời bình

Trình tự tu dưỡng nhân cách: Kinh Thi thức tỉnh tình cảm và chí hướng; Lễ định hình chuẩn mực hành vi; Nhạc thăng hoa tâm hồn và đạt tới sự hài hòa.

9. Khổng Tử nói: "Dân chúng có thể làm cho họ đi theo con đường đạo lý, chứ không thể làm cho họ hiểu hết lý do của con đường đó".

Lời bình

Trong trị quốc, trước hết phải dẫn dắt nhân dân thực hành quy phạm tốt đẹp để xã hội ổn định, sau đó mới giáo hóa từ từ vì trình độ nhận thức của quần chúng không đồng đều.

10. Khổng Tử nói: "Ham thích dũng cảm mà ghét sự nghèo hèn thì tất sẽ làm loạn. Người không có đức Nhân mà bị oán ghét quá mức thì tất sẽ làm loạn".

Lời bình

Quản lý xã hội phải khéo léo: dồn người nghèo hèn vào thế bí hoặc oán ghét kẻ xấu quá đà đều dễ kích động bạo loạn.

11. Khổng Tử nói: "Dù có tài năng đẹp đẽ như Chu Công, nhưng nếu kiêu ngạo và bủn xỉn, thì những điều còn lại chẳng đáng nhìn làm gì".

Lời bình

Kiêu ngạo (kiêu) và keo kiệt (lận) là hai thói xấu phá hỏng toàn bộ tài năng và phẩm đức của con người.

12. Khổng Tử nói: "Học tập đến ba năm mà không nghĩ đến chuyện thu hoạch bổng lộc, người như thế thật khó mà tìm được!".

Lời bình

Khổng Tử khen ngợi những người học tập thuần túy vì cầu đạo và tu thân, không bị tâm lý mưu cầu danh lợi chi phối.

13. Khổng Tử nói: "Thành thật tin tưởng, yêu thích học tập, giữ vững đạo lý cho đến chết. Nước nguy hiểm không vào, nước loạn lạc không ở. Thiên hạ có Đạo thì ra làm việc, thiên hạ vô Đạo thì ở ẩn. Nước có Đạo mà mình nghèo hèn thì thật là xấu hổ; nước vô Đạo mà mình giàu sang thì thật là xấu hổ".

Lời bình

Triết lý xử thế kiên định nhưng trí tuệ: giữ vững nguyên tắc đạo đức, biết chọn thời cơ giúp đời hay ở ẩn, và biết thẹn trước sự giàu sang bất nghĩa.

14. Khổng Tử nói: "Không ở vào vị trí chức vụ đó, thì đừng bàn đến chính sự ở vị trí đó".

Lời bình

Tư tưởng chính danh, tôn trọng chức phận và trách nhiệm: việc ai nấy lo, tránh can thiệp thô bạo vào công việc ngoài quyền hạn của mình.

Tiết 15–21: Học như đuổi không kịp và công đức Nghiêu, Thuấn, Vũ

15. Khổng Tử nói: "Khi thầy nhạc Chí mới ra làm quan, tấu bài thơ Quan Thư ở đoạn kết, âm thanh dào dạt vang dội đầy tai, thật tràn đầy biết bao!".

Lời bình

Sự thưởng thức và khen ngợi của Khổng Tử dành cho nghệ thuật âm nhạc đỉnh cao, chuẩn mực.

16. Khổng Tử nói: "Cuồng nhiệt mà không thẳng thắn, ngu đần mà không chất phác, trống rỗng mà không giữ điều Tín, ta không hiểu những người như thế để làm gì!".

Lời bình

Nét tính cách xấu dở dở ương ương, thiếu đi tính chân thật tối thiểu đều bị Khổng Tử nghiêm khắc chê trách.

17. Khổng Tử nói: "Học tập như đuổi theo người phía trước mà sợ không kịp, lại sợ mình học được rồi lại để mất đi".

Lời bình

Thái độ hiếu học khẩn trương, kiên trì và luôn biết trân trọng tri thức.

18. Khổng Tử nói: "Vĩ đại thay là vua Thuấn, vua Vũ! Cai trị cả thiên hạ mà không tự coi đó là sự hưởng thụ cá nhân".

Lời bình

Ca ngợi tấm lòng vô tư, hết lòng vì dân vì nước của các bậc thánh vương thời cổ.

19. Khổng Tử nói: "Vĩ đại thay là vua Nghiêu làm vua! Mới cao lớn làm sao! Chỉ có Trời là to lớn nhất, chỉ có vua Nghiêu noi theo đạo Trời. Đức hạnh của ông rộng lớn đến mức dân chúng không biết dùng lời nào để ca ngợi. Công nghiệp của ông vĩ đại thay, chế độ văn hóa của ông rực rỡ thay!".

Lời bình

Sự sùng bái tuyệt đối của Khổng Tử dành cho vua Nghiêu – hình mẫu lý tưởng lấy đạo Trời làm chuẩn mực trị quốc.

20. Vua Thuấn có năm người bề tôi giỏi mà thiên hạ được trị yên. Vua Vũ Vương nhà Chu nói: "Ta có mười người bề tôi giỏi". Khổng Tử nói: "Nhân tài thật khó tìm! Chẳng phải thời đại Nghiêu, Thuấn và Chu Vũ Vương là thịnh nhất sao? Trong mười người của Vũ Vương có một người phụ nữ, nên chỉ có chín người mà thôi. Nhà Chu chiếm hai phần ba thiên hạ nhưng vẫn phụng sự nhà Ân, đức hạnh của nhà Chu có thể coi là đức hạnh tối cao rồi vậy!".

Lời bình

Nhân tài trị quốc cực kỳ hiếm có. Khổng Tử ca ngợi đức hạnh khiêm nhường, giữ lễ bề tôi của nhà Chu đối với nhà Ân trước khi thụ mệnh Trời.

21. Khổng Tử nói: "Vua Vũ, ta không tìm ra điểm nào để chê trách ông ấy cả! Ăn uống đơn bạc mà cúng tế quỷ thần rất phong phú; quần áo bình thường mà áo mũ tế lễ rất đẹp đẽ; cung điện giản dị mà dốc sức đào kênh mương dẫn nước cho dân. Vua Vũ, ta thật không tìm ra điểm nào để chê trách cả!".

Lời bình

Vua Vũ là tấm gương cần kiệm với bản thân nhưng tận tụy với công việc cộng đồng và kính cẩn với thần linh.

— Tứ Thư.