Luận Ngữ – Hiến Hỏi: Sự Hổ Thẹn, Học Vì Mình Và Lấy Thẳng Báo Oán

Tiết 1–11: Sự hổ thẹn, nước có đạo và lời nói của người có đức

1. Hiến (Tuyên Tư) hỏi về sự hổ thẹn. Khổng Tử nói: "Nước có Đạo ra làm quan hưởng bổng lộc; nước vô Đạo mà vẫn làm quan hưởng bổng lộc, đó là sự hổ thẹn". "Thắng, khoe, oán, tham không trỗi dậy thì có thể coi là Nhân chăng?". Khổng Tử nói: "Có thể coi là khó làm được, nhưng có phải đức Nhân hay không thì ta chưa biết".

Lời bình

Liêm sỉ của kẻ sĩ là biết rút lui khi chính sự tha hóa. Đè nén thói xấu bên ngoài chưa đủ để xem là đạt tới đức Nhân hoàn toàn trong nội tâm.

2. Khổng Tử nói: "Kẻ sĩ mà quyến luyến cuộc sống an nhàn thì không đủ tư cách làm Kẻ sĩ".

3. Khổng Tử nói: "Nước có Đạo thì lời nói thẳng thắn, hành động thẳng thắn; nước vô Đạo thì hành động thẳng thắn nhưng lời nói phải khiêm nhường, cẩn trọng".

Lời bình

Trí tuệ giữ mình thời loạn: bản lĩnh giữ vững nguyên tắc nhưng ngôn ngữ cần khéo léo để tránh tai họa.

4. Khổng Tử nói: "Người có đức hạnh tất có lời nói hay, nhưng người có lời nói hay chưa chắc đã có đức hạnh. Người có đức Nhân tất có dũng khí, nhưng người có dũng khí chưa chắc đã có đức Nhân".

5. Nam Cung Quát hỏi Khổng Tử: "Nghệ giỏi bắn cung, Ngạo giỏi đẩy thuyền trên bộ, cả hai đều không chết an lành. Còn Vũ và Tắc tự mình làm ruộng mà lại có được thiên hạ, là tại sao?". Khổng Tử không đáp. Nam Cung Quát ra ngoài, Khổng Tử nói: "Người này thật là bậc quân tử! Người này thật coi trọng đức hạnh!".

Lời bình

Kẻ cậy sức mạnh, cậy tài lẻ tất chuốc lấy tai họa; kiên trì tu đức phụng sự nhân dân thì thiên hạ tự quy phục.

6. Khổng Tử nói: "Người quân tử mà chưa đạt đức Nhân thì có; chứ kẻ tiểu nhân mà đạt đức Nhân thì chưa từng có bao giờ!".

7. Khổng Tử nói: "Yêu ai mà chẳng muốn họ nhọc nhằn rèn luyện? Trung thành với ai mà chẳng muốn khuyên bảo can gián họ?".

8. Khổng Tử nói: "Khi làm văn thư chính lệnh, nước Trịnh sai Bì Thầm thảo bản phác thảo, Thế Thúc góp ý sửa chữa, Tử Vũ chỉnh lý ngoại giao, và Tử Sản hoàn thiện trau chuốt. Cho nên chính lệnh ít khi sai sót".

Lời bình

Bài học về làm việc nhóm và sự cẩn trọng trong quy trình ban hành chính sách công.

9. Có người hỏi về Tử Sản. Khổng Tử nói: "Đó là người có lòng yêu thương rộng lớn". Hỏi về Tử Cống. Nói: "Anh ta ư? Thật là giỏi mẫn tiệp!". Hỏi về Quản Trọng. Khổng Tử nói: "Ông ấy tước đoạt ấp Bối ba trăm hộ của họ Bá, họ Bá ăn cơm rau đến chết cũng không thốt ra một lời oán hận. Người như vậy thật hiếm có!".

10. Khổng Tử nói: "Nghèo mà không oán hận thì khó; giàu mà không kiêu ngạo thì dễ".

11. Khổng Tử nói: "Mạnh Công Chước làm quan gia thần cho nhà Triệu, nhà Ngụy thì thừa khả năng; nhưng làm quan đại phu cho nước Đằng, nước Tiết thì không thể".

Lời bình

Nhìn nhận đúng giới hạn năng lực của từng người để bổ nhiệm đúng vị trí.

Tiết 12–22: Người toàn nhân và công lao Quản Trọng

12. Tử Lộ hỏi về người hoàn hảo (toàn nhân). Khổng Tử nói: "Có trí tuệ như Trí Vũ Tử, không tham như Mạnh Công Chước, dũng cảm như Trang Tử Nghĩa, đa tài như Công Tây Xích, lại biết lấy Lễ Nhạc để trau chuốt, thì có thể coi là người hoàn hảo rồi". Rồi nói thêm: "Ngày nay thấy lợi nhớ đến Nghĩa, thấy nguy hiểm sẵn sàng hy sinh tính mạng, giữ vững lời hứa lâu ngày không quên, thì cũng có thể coi là người hoàn hảo rồi".

13. Khổng Tử hỏi Công Minh Cổ về Công Thúc Văn Tử: "Có đúng là ông ấy không nói, không cười, không lấy của ai không?". Công Minh Cổ đáp: "Người ta nói quá đấy thôi! Ông ấy đúng lúc mới nói nên người ta không chán; đúng lúc mới cười nên người ta không ghét; hợp Nghĩa mới lấy nên người ta không oán". Khổng Tử nói: "Được như thế sao!".

14. Khổng Tử nói: "Phí Châm chiếm ấp Phòng xin nước Lỗ lập người kế vị cho mình, dù nói là không uy hiếp vua, ta không tin đâu!".

15. Khổng Tử nói: "Tề Hoàn Công dối trá mà không đàng hoàng; Tấn Văn Công đàng hoàng mà không dối trá".

16. Tử Lộ hỏi: "Tề Hoàn Công giết anh là Khương Cửu, Thiệu Hốt chết theo, còn Quản Trọng không chết theo mà lại làm tể tướng cho Hoàn Công. Quản Trọng chưa đạt đức Nhân phải không?". Khổng Tử nói: "Hoàn Công chín lần hội chư hầu không dùng đến binh đao mà dùng sức mạnh Quản Trọng. Ai bằng đức Nhân của ông ấy? Ai bằng đức Nhân của ông ấy?".

17. Tử Cống hỏi lại câu tương tự về Quản Trọng. Khổng Tử nói: "Quản Trọng giúp Hoàn Công xưng bá chư hầu, củng cố thiên hạ, dân chúng đến nay vẫn hưởng ân huệ đó. Nếu không có Quản Trọng, chúng ta đã phải xõa tóc vạt áo sang bên trái như rợ di rồi. Há lại đi đòi hỏi ông ấy phải giữ cái tiết tiểu nhân, tự tử ở mương rãnh mà không ai biết đến sao?".

Lời bình

Quan điểm lịch sử tiến bộ của Khổng Tử: đánh giá con người qua sự cống hiến lớn lao cho hòa bình và văn minh dân tộc, chứ không sa vào tiểu tiết đạo đức hẹp hòi.

18. Công Thúc Văn Tử tiến cử gia thần của mình là Cáo làm quan đồng cấp ở triều đình. Khổng Tử nghe vậy nói: "Văn Tử thật đáng nhận thụy hiệu là 'Văn'!".

19. Khổng Tử bàn về sự vô đạo của Vệ Linh Công. Khang Tử hỏi: "Thế sao ông ta không bị mất nước?". Khổng Tử nói: "Vì ông ta biết dùng người: Ngoại giao có Chúc Đà, quản lý tông miếu có Vương Tôn Giả, quân sự có Khổng Văn Tử. Dùng người như thế sao mất nước được?".

20. Khổng Tử nói: "Lời nói không biết xấu hổ thì khi làm sẽ rất khó khăn!".

21. Trần Thành Tử giết vua Tề (Tề Giản Công). Khổng Tử tắm rửa sạch sẽ vào triều tâu với Lỗ Ai Công: "Trần Hằng giết vua mình, xin hạ lệnh cất quân trừng phạt!". Ai Công nói: "Hãy tâu với ba nhà đại phu (Tam Tôn)". Khổng Tử lui ra than: "Ta đứng ở hàng đại phu nên không dám không tâu, thế mà vua lại bảo tâu với ba nhà kia!". Ông đến tâu với ba nhà nhưng họ không nghe.

22. Tử Lộ hỏi cách phụng sự vua. Khổng Tử nói: "Không được lừa dối vua, nhưng có thể can gián vua thẳng thắn trước mặt".

Tiết 23–33: Người xưa học vì mình, người nay học vì người

23. Khổng Tử nói: "Người quân tử hướng lên đạo lý cao sâu; kẻ tiểu nhân hướng xuống lợi ích thấp hèn".

24. Khổng Tử nói: "Người xưa học vì bản thân (học vị kỷ - để tu thân); người nay học vì người khác (học vị nhân - để khoe khoang với đời)".

25. Cử Bá Ngọc sai người đến thăm Khổng Tử. Khổng Tử mời ngồi hỏi: "Chủ quân dạo này thế nào?". Sứ giả đáp: "Chủ quân tôi muốn giảm bớt lỗi lầm mà chưa làm được". Sứ giả ra về, Khổng Tử khen: "Người đưa tin thật giỏi thay! Người đưa tin thật giỏi thay!".

26. Khổng Tử nói: "Không ở vị trí chức vụ đó thì đừng bàn chính sự ở vị trí đó". Tăng Tử nói thêm: "Suy nghĩ của người quân tử không vượt quá vị trí chức phận của mình".

27. Khổng Tử nói: "Người quân tử thẹn vì lời nói vượt quá hành động".

28. Khổng Tử nói: "Đạo người quân tử có ba điều mà ta chưa làm được: Người có đức Nhân không lo âu, người có trí tuệ không nghi ngờ, người có dũng khí không sợ hãi". Tử Cống nói: "Đó chính là lời thầy tự nói về mình vậy!".

29. Tử Cống hay so sánh đánh giá người khác. Khổng Tử nói: "Trò Cực giỏi thay! Còn ta thì không có thời gian làm việc đó".

30. Khổng Tử nói: "Đừng lo người khác không biết mình, chỉ lo mình không có năng lực".

31. Khổng Tử nói: "Không dự đoán trước sự lừa dối, không ngờ trước sự hoài nghi, nhưng khi nó xảy ra liền nhận biết ngay, đó là người mẫn cảm sáng suốt".

32. Vi Sinh Mẫu nói: "Khâu ơi! Sao ngươi cứ đi lại chu du khắp nơi như thế? Há chẳng phải để khua môi múa mép sao?". Khổng Tử nói: "Ta đâu dám khua môi múa mép, chỉ vì ghét thói cố chấp chối bỏ trách nhiệm xã hội mà thôi".

33. Khổng Tử nói: "Thần mã Ký được khen không phải vì sức mạnh, mà vì phẩm đức tốt đẹp của nó".

Tiết 34–44: Lấy thẳng báo oán, biết không làm được mà vẫn làm

34. Có người hỏi: "Lấy đức báo oán (dĩ đức báo oán) thì thế nào?". Khổng Tử nói: "Thế thì lấy gì để báo đức? Lấy sự ngay thẳng chính trực để báo oán (dĩ trực báo oán), lấy đức để báo đức (dĩ đức báo đức)".

Lời bình

Nguyên tắc công bằng, lý tính trong ứng xử của Nho gia, phản đối sự vị kỷ mù quáng.

35. Khổng Tử than: "Không ai hiểu ta cả!". Tử Cống hỏi lý do. Khổng Tử nói: "Ta không oán Trời, không trách người, học từ việc đời thường mà thông đạt đạo lý cao sâu. Hiểu ta có lẽ chỉ có Trời chăng!".

36. Công Bá Liêu gièm pha Tử Lộ với Quý Tôn. Tử Phục Cảnh Bá báo với Khổng Tử và xin giết Liêu. Khổng Tử nói: "Đạo của ta được thực hành hay bị bỏ rơi là do Mệnh trời. Công Bá Liêu làm gì được Mệnh trời?".

37. Khổng Tử nói: "Bậc hiền nhân lánh đời; bậc tiếp theo lánh đất (đến nơi an toàn); bậc tiếp theo lánh sắc mặt (thấy thái độ xấu thì đi); bậc tiếp theo lánh lời nói (nghe lời xấu thì đi)". Rồi nói thêm: "Có bảy người làm được như vậy".

38. Tử Lộ ngủ ở cửa Thạch Môn, người gác cửa hỏi: "Từ đâu đến?". Tử Lộ nói: "Từ nhà Khổng Phu Tử". Người gác cửa than: "Đó là người biết là không thể làm được mà vẫn cố làm đấy sao?" (tri kỳ bất khả vi nhi vi chi).

Lời bình

Lời nhận xét sâu sắc về tinh thần trách nhiệm nhập thế kiên cường của Khổng Tử.

39. Khổng Tử gảy khánh ở nước Vệ, người gánh sọt đi qua nói: "Tiếng khánh dạt dào lòng dạ quá! Nhưng gảy khánh mà không ai hiểu thì dừng lại đi! Nước sâu thì vén quần mà lội, nước nông thì xắn quần mà qua". Khổng Tử nói: "Quyết đoán như vậy thì có khó gì!".

40. Tử Trương hỏi về việc vua Cao Tông nhà Ân để tang cha ba năm không nói chuyện. Khổng Tử nói: "Thời cổ ai cũng vậy, vua để tang ba năm, chính sự giao cho tể tướng quản lý".

41. Khổng Tử nói: "Bề trên thích Lễ thì dân chúng dễ sai khiến và tuân phục".

42. Tử Lộ hỏi về người quân tử. Khổng Tử nói: "Tu dưỡng bản thân để giữ sự kính cẩn". Hỏi: "Thế thôi sao?". Nói: "Tu dưỡng bản thân để làm cho người khác yên vui". Hỏi: "Thế thôi sao?". Khổng Tử nói: "Tu dưỡng bản thân để làm cho trăm họ yên vui. Làm cho trăm họ yên vui, ngay cả vua Nghiêu vua Thuấn cũng e chưa làm trọn!".

43. Nguyên Nhượng xoạc chân ngồi đợi Khổng Tử. Khổng Tử mắng: "Thuở nhỏ không biết hiếu đễ, lớn lên không làm được việc gì, già mà không chết thành ra kẻ gian tà!" rồi lấy gậy gõ vào ống chân ông ta.

44. Một đứa trẻ ở Khuyết Đảng làm người đưa tin cho Khổng Tử. Có người hỏi: "Đứa trẻ đó là người hiếu học sao?". Khổng Tử nói: "Ta thấy nó ngồi ở vị trí người lớn, đi sóng đôi với người lớn. Đó không phải là người hiếu học, mà là kẻ muốn vội vàng thành danh!".

— Tứ Thư.