Luận Ngữ – Tử Hãn: Bốn Điều Khổng Tử Tránh Và Dòng Sông Chảy Mãi

Tiết 1–8: Ít bàn lợi, mệnh, nhân và bốn điều tuyệt đối tránh

1. Khổng Tử rất ít khi bàn về: Lợi lộc, Mệnh trời và đức Nhân (Lợi, Mệnh, Nhân).

Lời bình

Khổng Tử ít bàn về "Lợi" để tránh lòng tham; ít bàn về "Mệnh" và "Nhân" vì đó là những phạm trù quá cao sâu, cần trải nghiệm thực tế hơn là nói lý thuyết.

2. Người ở làng Đạt Hạng nói: "Vĩ đại thay là Khổng Phu Tử! Học vấn rộng lớn như thế mà không làm nên tên tuổi ở một ngành nghề cụ thể nào". Khổng Tử nghe thấy liền bảo học trò: "Ta làm nghề gì đây? Làm nghề đánh xe hay làm nghề bắn cung? Ta làm nghề đánh xe vậy!".

Lời bình

Khổng Tử hóm hỉnh ứng đáp. Câu khen của người làng Đạt Hạng ngụ ý Khổng Tử là toàn tài (quân tử bất khí), không bị giới hạn ở một nghề nhỏ.

3. Khổng Tử nói: "Dùng mũ vải may bằng tơ là hợp Lễ thời xưa, nay dùng mũ tơ dệt sẵn thì tiết kiệm hơn, ta theo đám đông dùng mũ tơ. Lạy ở dưới điện trước rồi mới lên điện là hợp Lễ thời xưa, nay người ta lạy ở trên điện là kiêu ngạo, tuy trái với đám đông nhưng ta vẫn lạy ở dưới điện".

Lời bình

Nguyên tắc cải cách của Khổng Tử: cái gì tiết kiệm mà không mất ý nghĩa thì theo thời đại; cái gì làm tổn hại đến sự kính cẩn, lễ tiết thì kiên quyết giữ truyền thống.

4. Khổng Tử tuyệt đối tránh bốn điều: Không đoán mò (Vô ý), không ép buộc tuyệt đối (Vô tất), không cố chấp (Vô cố), không vị kỷ (Vô ngã).

Lời bình

Bốn thái độ tư tưởng chuẩn mực của bậc trí tuệ: khách quan, linh hoạt, cởi mở và vô tư.

5. Khổng Tử bị kẹt và đe dọa ở đất Khuông. Ông nói: "Sau khi vua Văn Vương mất, văn hóa chẳng phải ở cả nơi Khâu này sao? Nếu Trời muốn tiêu diệt nền văn hóa này, thì người sinh sau như ta đã không được nắm giữ nền văn hóa này. Trời đã không muốn tiêu diệt nền văn hóa này, thì người đất Khuông làm gì được ta?".

Lời bình

Sự tự tin mãnh liệt vào sứ mệnh lịch sử và bảo tồn văn hóa truyền thống mà Trời giao phó.

6. Quan Thái Tể hỏi Tử Cống: "Khổng Phu Tử là bậc Thánh nhân sao? Sao ông ấy đa tài đa nghệ thế?". Tử Cống nói: "Chính Trời ban cho thầy ta làm bậc Thánh, lại làm cho thầy ta nhiều tài năng". Khổng Tử nghe thấy nói: "Quan Thái Tể hiểu ta chăng? Lúc nhỏ ta nghèo hèn, nên phải làm nhiều công việc hèn mọn. Người quân tử có cần nhiều tài nghệ vặt như thế không? Không cần đâu!".

Lời bình

Khổng Tử giải thích hoàn cảnh sống giúp ông có nhiều kỹ năng thực tế, nhưng phẩm chất của người quân tử hay Thánh nhân nằm ở đạo đức và trí tuệ lớn chứ không phải ở tài lẻ.

7. Lao (học trò) nói: "Thầy từng nói: Ta không được chính quyền dùng, cho nên mới học được nhiều nghề nghiệp".

Lời bình

Xác nhận thêm lý do Khổng Tử có nhiều kỹ năng là do hoàn cảnh lận đận không được làm quan thời trẻ.

8. Khổng Tử nói: "Ta có tri thức gì đâu? Ta chẳng có tri thức gì cả. Có một người nông dân đến hỏi ta, lòng họ trống rỗng chưa biết gì, ta đem hai đầu mút của vấn đề mổ xẻ đến tận cùng để giải thích cho họ".

Lời bình

Phương pháp giảng dạy và tư duy biện chứng của Khổng Tử: không áp đặt, giúp đối tượng nhìn thấu hai mặt của vấn đề để tự ngộ.

Tiết 9–16: Nhan Hồi than về đạo thầy, viên ngọc chờ giá

9. Khổng Tử nói: "Chim Phượng Hoàng không bay đến, sông Hoàng Hà không xuất hiện bức đồ (điềm báo thánh vương ra đời), ta hết hy vọng rồi!".

Lời bình

Lời than thở của Khổng Tử trước thời thế hỗn loạn, lý tưởng chính trị không thể thực hiện.

10. Khi Khổng Tử gặp người mặc áo tang, người mặc lễ phục hoặc người mù, dù họ trẻ tuổi hơn, ông nhất định đứng dậy; khi đi qua trước mặt họ, ông nhất định bước đi nhanh tỏ sự kính trọng.

Lời bình

Sự đồng cảm với nỗi đau, sự tôn trọng nghi lễ và lòng thương xót người khuyết tật xuất phát từ bản tính Nhân từ.

11. Nhan Hồi than rằng: "Đạo của Thầy, càng ngẩng lên nhìn càng thấy cao, càng đục đẽo càng thấy cứng; nhìn ở phía trước, đột nhiên lại ở phía sau. Thầy khéo léo dẫn dắt người ta từng bước: Dùng văn hóa làm rộng mở tri thức của ta, dùng Lễ để ràng buộc hành vi của ta, khiến ta muốn dừng lại cũng không dừng được. Đã dốc hết tài năng của mình, dường như thấy Đạo của Thầy đứng sừng sững trước mặt, dù muốn theo đuổi cũng không biết bắt đầu từ đâu!".

Lời bình

Lời ca ngợi chân thành, sâu sắc nhất của Nhan Hồi về sự cao sâu của Đạo và phương pháp giáo dục tuyệt vời của Khổng Tử.

12. Khổng Tử bị bệnh nặng, Tử Lộ sai các học trò giả làm gia thần (nghi thức của quan đại phu) để chuẩn bị hậu sự. Khi bệnh đỡ hơn, Khổng Tử nói: "Trò Do làm việc giả dối đã lâu rồi! Ta không có gia thần mà giả vờ có gia thần, ta dối ai đây? Ta dối Trời sao? Thà rằng ta chết trong tay các trò, chẳng tốt hơn là chết trong tay gia thần sao? Dù ta không được an táng theo lễ đại phu, lẽ nào ta bị bỏ rơi ngoài đường sao?".

Lời bình

Khổng Tử kiên quyết phản đối sự giả dối, tiếm lễ ngay cả trên giường bệnh. Ông coi trọng tình cảm chân thành của học trò hơn nghi thức hình thức.

13. Tử Cống hỏi: "Ở đây có một viên ngọc đẹp, nên cất vào hộp giữ kỹ hay tìm thợ ngọc giỏi mà bán đi?". Khổng Tử nói: "Bán đi chứ! Bán đi chứ! Ta chờ người hiểu giá trị đến mua đây!".

Lời bình

Nghệ thuật ẩn dụ: Khổng Tử có tài đức (như ngọc đẹp), ông luôn sẵn sàng ra giúp đời nếu có bậc vua sáng biết trọng dụng (chờ giá mà bán).

14. Khổng Tử muốn sang sống ở khu vực Cửu Di (vùng hoang sơ xa xôi). Có người nói: "Nơi đó lạc hậu thô lậu, làm sao ở được?". Khổng Tử nói: "Người quân tử đến đó ở, thì còn gì là thô lậu nữa?".

Lời bình

Sức mạnh giáo hóa của người quân tử: ở đâu có người đức hạnh đến ở, phong tục nơi đó sẽ trở nên tốt đẹp, văn minh.

15. Khổng Tử nói: "Từ khi ta từ nước Vệ trở về nước Lỗ, âm nhạc mới được chỉnh đốn đúng đắn, nhạc Nhã và nhạc Tụng mới về đúng vị trí của nó".

Lời bình

Cống hiến to lớn của Khổng Tử trong việc san định, khôi phục văn hóa âm nhạc cổ truyền.

16. Khổng Tử nói: "Ra ngoài biết phụng sự công khanh, về nhà biết phụng sự cha anh, việc tang lễ không dám không tận lực, không bị rượu làm cho mê muội, những điều đó ta đã làm được gì đâu?".

Lời bình

Những chuẩn mực ứng xử đời thường được Khổng Tử thực hiện tự giác và khiêm tốn.

Tiết 17–23: Đứng bên sông than “chảy đi mãi”, lớp người sau đáng sợ

17. Khổng Tử đứng trên bờ sông nói: "Chảy đi mãi như thế này ư! Ngày đêm không bao giờ ngừng nghỉ!".

Lời bình

Cảm hoài sâu sắc về sự trôi chảy của thời gian, sự biến đổi của vũ trụ và nhắc nhở con người phải nỗ lực học tập, tu thân không ngừng nghỉ.

18. Khổng Tử nói: "Ta chưa thấy ai ham thích đức hạnh như ham thích sắc đẹp cả!".

Lời bình

Lời than phàn nghiêm khắc về thói đời dễ sa vào dục vọng cảm tính hơn là kiên trì tu dưỡng đạo đức.

19. Khổng Tử nói: "Ví như đắp núi, chỉ còn một gánh đất nữa là xong, nhưng dừng lại không đắp nữa, đó là tự ta dừng lại. Ví như san đất bằng, dù mới đổ một gánh đất, nhưng tiếp tục tiến lên, đó là tự ta tiến lên".

Lời bình

Sự thành bại trong học tập và tu thân hoàn toàn do tính tự giác và sự kiên trì của bản thân quyết định.

20. Khổng Tử nói: "Trò chuyện với ta mà không bao giờ trễ nải, lơ là, chỉ có trò Hồi mà thôi!".

Lời bình

Sự tập trung và thấu hiểu tuyệt đối của Nhan Hồi đối với lời dạy của thầy.

21. Khổng Tử tiếc thương Nhan Hồi nói: "Ta chỉ thấy trò ấy tiến lên, chưa từng thấy trò ấy dừng lại bao giờ!".

Lời bình

Sự ghi nhận tinh thần nỗ lực vươn lên không ngừng nghỉ của Nhan Hồi.

22. Khổng Tử nói: "Có những mầm cây mọc lên mà không ra hoa, có những mầm cây ra hoa mà không kết quả!".

Lời bình

Hình ảnh ẩn dụ tiếc thương những người có tư chất tốt nhưng đứt gánh giữa đường, không kịp hoàn thành đại nghiệp (như Nhan Hồi chết trẻ).

23. Khổng Tử nói: "Thế hệ trẻ thật đáng sợ! Sao biết được tương lai của họ không bằng chúng ta ngày nay? Nhưng nếu đến bốn mươi, năm mươi tuổi mà không tạo nên danh tiếng gì, thì không đáng sợ nữa".

Lời bình

Khuyến khích thế hệ trẻ phấn đấu, nhưng cũng nhắc nhở nếu qua tuổi trung niên mà không có tích lũy phẩm đức tài năng thì không còn hy vọng.

Tiết 24–30: Tùng bách tàn sau cùng, trí nhân dũng không nghi, lo, sợ

24. Khổng Tử nói: "Những lời nghiêm xướng can gián, chẳng lẽ không theo sao? Nhưng điều quan trọng là phải sửa chữa sai lầm. Những lời tán dương ngợi khen, chẳng lẽ không thích sao? Nhưng điều quan trọng là phải suy xét ý nghĩa thực sự. Thích nghe lời khen mà không suy xét, nghe lời can gián mà không chịu sửa lỗi, ta chịu không biết làm thế nào với loại người đó!".

Lời bình

Thái độ đúng đắn trước lời phê bình và lời khen: phê bình phải dùng để sửa mình, khen ngợi phải dùng để cảnh giác bản thân.

25. Khổng Tử nói: "Đội quân ba binh đoàn có thể bị cướp mất người chủ tướng, nhưng một người bình dân túc sĩ không thể bị cướp mất chí hướng".

Lời bình

Khẳng định sức mạnh tinh thần và chí khí kiên định tự do của cá nhân.

26. Khổng Tử nói: "Mặc áo bông rách đứng cạnh người mặc áo lông cáo mà không cảm thấy xấu hổ, chỉ có trò Do (Tử Lộ) làm được thôi! 'Không ghen tị, không mưu cầu, sao lại không tốt?'". Tử Lộ suốt đời đọc nhẩm câu đó. Khổng Tử nói: "Đạo lý này sao đủ để coi là hoàn hảo nhất?".

Lời bình

Khen Tử Lộ không tự ti trước giàu sang, nhưng cũng nhắc nhở không nên tự mãn vì đó mới chỉ là bước đầu của đức hạnh.

27. Khổng Tử nói: "Đến mùa đông giá lạnh, mới biết cây tùng, cây bách là loài rụng lá sau cùng".

Lời bình

Hình ảnh ẩn dụ kinh điển: trong gian nan, thử thách mới biết được bản lĩnh, nghị lực và phẩm đức chân chính của người quân tử.

28. Khổng Tử nói: "Người có trí tuệ thì không nghi ngờ, người có đức Nhân thì không lo âu, người có dũng khí thì không sợ hãi".

Lời bình

Ba phẩm chất toàn diện của người quân tử (tam đạt đức): Trí - Nhân - Dũng.

29. Khổng Tử nói: "Có thể cùng nhau học tập, chưa chắc đã có thể cùng nhau tiến tới Đạo. Có thể cùng nhau tiến tới Đạo, chưa chắc đã có thể cùng nhau đứng vững ở Đạo. Có thể cùng nhau đứng vững ở Đạo, chưa chắc đã có thể cùng nhau ứng biến linh hoạt".

Lời bình

Các cấp độ tiến bộ trên con đường học Đạo: học tập, ngộ Đạo, kiên định, rồi mới đến linh hoạt ứng biến (đạt tới sự trung dung).

30. Kinh Thi có câu: "Hoa hồng đung đưa, sao lại không nhớ đến em? Tại vì nhà xa quá đấy thôi". Khổng Tử bình câu này: "Đó là chưa thật sự nhớ đấy thôi! Nếu thật sự nhớ thì có gì là xa?".

Lời bình

Mọi việc ở đời, có thành tâm và quyết tâm hay không mới là quyết định, không nên lấy lý do khoảng cách hay khó khăn để bào chữa.

— Tứ Thư.