Luận Ngữ – Tiên Tiến: Nỗi Đau Mất Nhan Hồi Và Chí Hướng Các Học Trò

Tiết 1–9: Bốn khoa học trò và cái chết của Nhan Hồi

1. Khổng Tử nói: "Những người học Lễ Nhạc trước (lớp học trò tiên tiến) là người bình dân; những người học Lễ Nhạc sau (lớp học trò hậu tiến) là người dòng dõi quý tộc. Nếu sử dụng người, ta ưu tiên chọn những người học Lễ Nhạc trước".

Lời bình

Khổng Tử coi trọng thực chất tu dưỡng đạo đức và năng lực hơn là nguồn gốc xuất thân hay địa vị quý tộc.

2. Khổng Tử nói: "Những người từng theo ta bôn ba lận đận ở nước Trần, nước Sái, nay đều không còn ở bên ta nữa!".

Lời bình

Nỗi nhớ hoài niệm và lòng biết ơn sâu sắc đối với những học trò đã cùng mình chia ngọt sẻ bùi trong gian khó.

3. Học trò xuất sắc của Khổng Tử chia theo các nhóm:

Đức hạnh: Nhan Hồi, Mẫn Tử Khiêm, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng Cung.

Ngôn ngữ (khéo ăn nói): Tể Dư, Tử Cống.

Chính sự (cai trị): Nhiễm Cầu, Tử Lộ.

Văn học (tri thức kinh điển): Tử Du, Tử Hạ.

Lời bình

Phương pháp phân loại và đánh giá học trò theo đúng sở trường, năng lực cá nhân của nhà giáo dục vĩ đại.

4. Khổng Tử nói: "Nhan Hồi không phải là người giúp ích cho ta được nhiều, vì trò ấy nghe lời ta nói điều gì cũng đều vui vẻ tiếp nhận, không hề có thắc mắc bất đồng!".

Lời bình

Lời nói đùa nhưng ẩn chứa sự khen ngợi Nhan Hồi ngộ tính quá cao, hiểu thấu mọi đạo lý mà thầy truyền dạy không cần giải thích nhiều.

5. Khổng Tử khen Mẫn Tử Khiêm: "Mẫn Tử Khiêm thật là hiếu thảo! Người khác không thể gièm pha được lời cha mẹ và anh em ca tụng anh ta".

Lời bình

Đức hiếu thảo chân thành của Mẫn Tử Khiêm được cả gia đình và xã hội thừa nhận tuyệt đối.

6. Nam Dung thường ngày ngâm điệu thơ "Bạch Khuê" (bài thơ nhắc nhở lời nói phải cẩn trọng như vết dơ trên ngọc trắng). Khổng Tử liền đem con gái của anh mình gả cho Nam Dung.

Lời bình

Khổng Tử chọn rể dựa vào tính cách cẩn ngôn, giữ gìn đạo đức của con người.

7. Lỗ Ai Công hỏi: "Trong số học trò của ông, ai là người hiếu học nhất?". Khổng Tử đáp: "Có Nhan Hồi hiếu học, bất hạnh thay tuổi thọ ngắn ngủi đã chết rồi! Nay thì không còn ai nữa".

Lời bình

Sự nuối tiếc vô hạn của Khổng Tử trước cái chết của Nhan Hồi – học trò hiếu học nhất.

8. Nhan Hồi chết, cha của Nhan Hồi là Nhan Lộ xin Khổng Tử bán chiếc xe của thầy để mua vỏ quách an táng cho Nhan Hồi. Khổng Tử nói: "Dù có tài hay không có tài thì con nào cũng là con. Khi con ta là Khâu Lý chết, cũng chỉ có quan mà không có quách. Ta không thể đi bộ để mua quách cho Hồi được, vì ta từng làm quan đại phu, không thể đi bộ được".

Lời bình

Khổng Tử thương Nhan Hồi như con, nhưng ông phải giữ đúng nguyên tắc Lễ chế và danh phận của mình, không thể phá lệ.

9. Nhan Hồi chết, Khổng Tử than khóc thảm thiết: "Trời diệt ta rồi! Trời diệt ta rồi!".

Lời bình

Nỗi đau đớn tột cùng của Khổng Tử khi mất đi người học trò đắc ý nhất, người có thể nối nghiệp Đạo của ông.

Tiết 10–17: Chưa biết sống sao biết chết, quá cũng như chưa tới

10. Các học trò thấy Khổng Tử khóc Nhan Hồi quá đau đớn liền nói: "Thầy đau thương quá mất rồi!". Khổng Tử nói: "Đau thương quá sao? Nếu không đau thương vì người này thì còn đau thương vì ai nữa?".

Lời bình

Tình cảm chân thành, sâu nặng không cần che giấu của bậc thánh nhân dành cho học trò tri kỷ.

11. Nhan Hồi chết, các học trò muốn tổ chức tang lễ thật trọng thể. Khổng Tử khuyên không nên làm trái Lễ (vì nhà Nhan Hồi nghèo). Các học trò vẫn làm tang lễ to. Khổng Tử nói: "Hồi coi ta như cha, còn ta thì không thể đối xử với Hồi như con được! Điều này không phải lỗi tại ta, mà tại các trò đấy!".

Lời bình

Khổng Tử phản đối việc phô trương tang lễ xa hoa trái với gia cảnh và chuẩn mực Lễ tiết.

12. Quý Lộ (Tử Lộ) hỏi về cách phụng sự quỷ thần. Khổng Tử nói: "Chưa phụng sự được người, sao có thể phụng sự được quỷ thần?". Tử Lộ hỏi tiếp: "Con xin hỏi về sự chết". Khổng Tử nói: "Chưa biết được sự sống, sao biết được sự chết?".

Lời bình

Tư tưởng thực tế và lý tính của Khổng Tử: hướng con người tập trung vào đời sống hiện thực, giải quyết các vấn đề nhân sinh trước khi bàn chuyện mơ hồ tâm linh.

13. Khi đứng bên cạnh Khổng Tử: Mẫn Tử Khiêm thái độ ôn hòa, kính cẩn; Tử Lộ thái độ cương nghị, hăng hái; Nhiễm Cầu và Tử Cống thái độ thong dong, vui vẻ. Khổng Tử rất vui, nhưng nhận xét về Tử Lộ: "Người như trò Do, e rằng không chết an lành!".

Lời bình

Khổng Tử dự đoán trước số phận của Tử Lộ do tính cách quá dũng cảm, dũng mãnh nhưng hay liều lĩnh, dễ rước họa vào thân.

14. Người nước Lỗ muốn sửa kho tàng đường Phí. Mẫn Tử Khiêm nói: "Cứ theo quy mô cũ mà dùng, sao phải sửa sang lại làm gì cho tốn sức dân?". Khổng Tử nói: "Người này ít khi nói, nhưng đã nói là trúng ngay mấu chốt".

Lời bình

Khen ngợi Mẫn Tử Khiêm biết xót sức dân, không lãng phí của cải công.

15. Khổng Tử nói: "Trò Do gảy đàn sáo ở nhà ta làm gì vậy?". Các học trò khác nghe vậy liền có thái độ thiếu tôn trọng Tử Lộ. Khổng Tử nói: "Trò Do đã tiến lên đến điện rồi, chỉ có điều chưa vào đến phòng trong mà thôi!".

Lời bình

Khổng Tử đính chính để bảo vệ Tử Lộ: tiếng đàn của Tử Lộ tuy còn sát khí chưa thật hài hòa nhưng trình độ học vấn đã rất cao rồi, chớ nên coi thường.

16. Tử Cống hỏi: "Tử Trương và Tử Hạ, ai giỏi hơn?". Khổng Tử nói: "Tử Trương thì làm quá mức, Tử Hạ thì làm chưa tới mức". Tử Cống hỏi: "Thế thì Tử Trương giỏi hơn sao?". Khổng Tử nói: "Quá mức cũng giống như chưa tới mức" (quá khả bất cập).

Lời bình

Bài học kinh điển về tinh thần Trung Dung: làm quá đà hay chưa tới đều không đạt chuẩn mực hoàn hảo.

17. Họ Quý giàu hơn cả Chu Công, thế mà Nhiễm Cầu làm gia thần cho họ Quý còn giúp ông ta vơ vét thuế má để làm giàu thêm. Khổng Tử nói: "Nó không phải là học trò của ta nữa! Các trò có thể nổi trống mà tấn công nó!".

Lời bình

Khổng Tử cực kỳ phẫn nộ trước hành vi giúp kẻ bóc lột sức dân của Nhiễm Cầu, thể hiện lập trường kiên quyết bảo vệ quyền lợi nhân dân.

Tiết 18–25: Nghe điều nghĩa có nên làm ngay và chí hướng bốn học trò

18. Khổng Tử nhận xét tính cách học trò:

Trò Sài (Cao Sài) thì ngu ngơ.

Trò Sâm (Tăng Sâm) thì chậm chạp.

Trò Sư (Tử Trương) thì thiên lệch.

Trò Do (Tử Lộ) thì thô bạo.

Khổng Tử nói tiếp: "Trò Hồi đạt tới cảnh giới tinh thần gần như hoàn hảo, nhưng thường lâm vào cảnh trống không nghèo khổ. Trò Cực (Tử Cống) không chịu đầu cơ theo mệnh trời mà đi buôn bán, dự đoán giá cả lại thường đoán trúng!".

Lời bình

Sự nhìn nhận thẳng thắn, khách quan về ưu nhược điểm của từng học trò.

19. Tử Trương hỏi về đạo lý của người thiện. Khổng Tử nói: "Không dẫm theo vết chân người xưa thì không vào được trong phòng (chưa đạt tới cảnh giới sâu sắc)".

Lời bình

Muốn trở thành người có đạo đức cao cả thì phải kiên trì học tập, kế thừa truyền thống của các bậc tiền nhân.

20. Khổng Tử nói: "Thấy người nói năng đàng hoàng mà vội tin ngay, thì họ là bậc quân tử chân chính hay chỉ là kẻ có vẻ bề ngoài trang nghiêm?".

Lời bình

Cảnh báo về việc nhìn người: lời nói và vẻ bề ngoài chưa đủ để khẳng định phẩm chất bên trong.

21. Tử Lộ hỏi: "Nghe được điều nghĩa thì có nên thực hành ngay không?". Khổng Tử nói: "Còn có cha anh ở đó, sao lại nghe được là làm ngay?". Nhiễm Cầu hỏi: "Nghe được điều nghĩa thì có nên thực hành ngay không?". Khổng Tử nói: "Nghe được thì thực hành ngay!". Công Tây Xích hỏi: "Cùng một câu hỏi mà thầy trả lời khác nhau, con lấy làm thắc mắc?". Khổng Tử nói: "Trò Cầu hay nhút nhát nên ta thúc giục; trò Do dũng cảm hăng hái quá nên ta phải kìm hãm lại".

Lời bình

Đỉnh cao của phương pháp giáo dục tùy nhân thi giáo (dạy theo năng lực và tính cách từng người).

22. Khổng Tử bị đe dọa ở đất Khuông, Nhan Hồi đi lạc tụt lại sau. Khi gặp lại, Khổng Tử nói: "Ta tưởng ngươi đã chết rồi!". Nhan Hồi nói: "Thầy còn sống, làm sao Hồi dám chết!".

Lời bình

Tình nghĩa thầy trò sâu nặng, gắn bó khăng khít như ruột thịt.

23. Quý Tử Nhiên hỏi: "Tử Lộ và Nhiễm Cầu có thể gọi là bậc đại thần được không?". Khổng Tử nói: "Ta tưởng ngươi hỏi việc gì lớn lao, hóa ra hỏi về trò Do và trò Cầu. Bậc đại thần là người lấy Đạo phụng sự vua, nếu không thể theo Đạo thì thà xin từ chức. Nay trò Do và trò Cầu chỉ có thể gọi là quan lại có thể lấp đầy vị trí mà thôi". Hỏi tiếp: "Thế thì họ có nghe theo lời sai khiến không?". Khổng Tử nói: "Nếu sai giết cha, giết vua thì họ dứt khoát không nghe theo đâu!".

Lời bình

Tiêu chuẩn bậc đại thần phải lấy nguyên tắc Đạo đức làm gốc. Tuy Tử Lộ và Nhiễm Cầu chưa đạt mức đại thần nhưng vẫn giữ được lằn ranh đạo đức tối thiểu.

24. Tử Lộ cử Tử Cao làm quan tể ấp Phí. Khổng Tử nói: "Làm hại con nhà người ta rồi!". Tử Lộ nói: "Ở đó có dân chúng, có xã tắc (đàn tế), sao cứ phải đọc sách mới gọi là học?". Khổng Tử nói: "Vì vậy ta rất ghét những kẻ khua môi múa mép xảo ngôn!".

Lời bình

Khổng Tử chê Tử Lộ giao trọng trách cho Tử Cao khi sự học của Tử Cao chưa chín muồi, đồng thời phê bình thái độ biện bác gượng ép của Tử Lộ.

25. Tử Lộ, Tăng Tích, Nhiễm Cầu, Công Tây Xích ngồi hầu Khổng Tử. Khổng Tử nói: "Các trò hãy nói lên chí hướng của mình xem".

Tử Lộ hăng hái nói muốn quản lý một nước ngàn cỗ xe bị giặc ngoại xâm và mất mùa, chỉ trong ba năm làm cho dân có dũng khí và biết lễ nghĩa. (Khổng Tử cười).

Nhiễm Cầu khiêm tốn nói muốn quản lý một vùng sáu bảy chục dặm, làm cho dân đủ ăn, còn lễ nhạc thì chờ bậc quân tử.

Công Tây Xích nói muốn học làm người xướng lễ trong tông miếu ngoại giao.

Tăng Tích gảy đàn Sắt, tiếng đàn êm dịu dừng lại, thưa: "Mùa xuân muộn, mặc áo mùa xuân, cùng năm sáu người bạn trẻ, sáu bảy em nhỏ, tắm ở sông Nghi, hóng mát ở nền tế Vũ Đun, rồi vừa ca hát vừa trở về".

Khổng Tử thở dài nói: "Ta đồng ý với ý chí của trò Điểm (Tăng Tích)!".

Các học trò khác ra ngoài, Tăng Tích hỏi lại lý do Khổng Tử cười Tử Lộ. Khổng Tử nói: "Trị quốc phải lấy Lễ, mà lời nói của trò Do không biết khiêm nhường nên ta cười. Còn ý chí của ba người kia đều là hoài bão trị quốc giúp đời cả, nhưng ý chí của trò Điểm đạt tới sự hòa hợp thanh bình tối cao của xã hội đại đồng".

Lời bình

Mẩu chuyện nổi tiếng thể hiện lý tưởng cao nhất của Nho gia: mục đích cuối cùng của chính trị, giáo dục và tu thân là xây dựng một xã hội hòa bình, thịnh vượng, con người sống tự do, thanh thản, hòa hợp trọn vẹn với tự nhiên và cộng đồng.

— Tứ Thư.