Bài tổng quan
Luận Ngữ – Dương Hóa: Tính Gần Nhau, Tập Xa Nhau Và Sáu Điều Che Lấp
Tính vốn gần nhau, do thói quen tập nhiễm mà xa nhau: đó là một trong những mệnh đề nổi tiếng nhất về bản tính con người, nằm trong thiên Dương Hóa. Dương Hóa, kẻ tiếm quyền họ Quý, ép Khổng Tử ra làm quan, và ông tránh mặt mà không thất lễ. Tử Trương hỏi về đức nhân và được nghe năm điều cung, khoan, tín, mẫn, huệ, trong khi Tử Lộ được dạy rằng sáu đức tốt mà không học thì hóa sáu điều che lấp. Kẻ hương nguyện, người giả làm hiền trong làng xóm, bị gọi là kẻ làm hại đức. Có cuộc tranh luận với Tể Dư về tang ba năm, có câu "trời có nói gì đâu" khi thầy muốn thôi không nói nữa. Kinh Thi cũng được giải thích là sách nên học đầu tiên.
Tiết 1–9: Tính gần nhau, tập xa nhau và năm điều làm nên đức nhân
1. Dương Hóa (gia thần tiếm quyền họ Quý) muốn gặp Khổng Tử, Khổng Tử không đến gặp. Dương Hóa tặng Khổng Tử một con heo. Khổng Tử nhân lúc Dương Hóa không có nhà đến cảm ơn, trên đường về lại gặp Dương Hóa. Dương Hóa nói với Khổng Tử: "Đến đây, ta nói cho nghe! Giấu tài năng của mình mà để nước nhà u mê loạn lạc, có thể gọi là đức Nhân không? Không thể được. Thích tham gia chính sự mà lại để mất cơ hội làm việc, có thể gọi là Trí tuệ không? Không thể được. Ngày tháng trôi qua, tuổi tác không đợi người đâu!". Khổng Tử nói: "Được rồi, ta sẽ ra làm quan".
Lời bình
Khổng Tử dùng sự ứng xử khéo léo để từ khước kẻ tà ác mà vẫn giữ đúng nguyên tắc xã giao.
2. Khổng Tử nói: "Bản tính con người vốn gần giống nhau, do thói quen học tập mà xa nhau" (tính tương cận dã, tập tương viễn dã).
Lời bình
Luận điểm kinh điển về vai trò quyết định của môi trường và giáo dục đối với nhân cách.
3. Khổng Tử nói: "Chỉ có người trí tuệ bậc nhất và kẻ ngu đần bậc dưới cùng là không bao giờ thay đổi".
4. Khổng Tử đến ấp Vũ Thành, nghe tiếng đàn ca hát. Ông mỉm cười nói: "Mổ gà sao phải dùng đến dao mổ trâu?". Tử Du (quan tể ở đó) thưa: "Trước đây con nghe thầy dạy: 'Người bề trên học Đạo thì thương yêu người, kẻ dưới học Đạo thì dễ sai khiến'". Khổng Tử bảo các học trò: "Các trò ơi! Lời trò Yển (Tử Du) nói đúng đấy, vừa rồi ta chỉ nói đùa thôi!".
5. Công Sơn Phất Nữu chiếm ấp Phí làm loạn, cho người mời Khổng Tử, Khổng Tử muốn đi. Tử Lộ không vui nói: "Không có nơi nào đi thì thôi, sao lại đến với kẻ làm loạn đó?". Khổng Tử nói: "Họ mời ta há lại vô ích sao? Nếu có ai dùng ta, ta sẽ khôi phục lại văn minh nhà Chu ở phương Đông này!".
6. Tử Trương hỏi Khổng Tử về đức Nhân. Khổng Tử nói: "Thực hành được năm điều trong thiên hạ là đức Nhân: Cung, Khoan, Tín, Mẫn, Huệ. Cung kính thì không bị khinh mạn, Khoan dung thì thu được lòng dân, Tín nghĩa thì được người tin tưởng, Mẫn tiệp thì làm việc có công trạng, Ban ân huệ thì đủ sức sai khiến người".
7. Phật Bật mời Khổng Tử, Khổng Tử muốn đi. Tử Lộ nói: "Trước đây con nghe thầy dạy: 'Kẻ tự mình làm điều bất thiện thì người quân tử không đến với họ'. Phật Bật chiếm ấp Trung Mâu làm loạn, thầy muốn đến là sao?". Khổng Tử nói: "Đúng ta có nói câu đó. Nhưng chẳng phải có câu: 'Vật cứng mài cũng không mỏng, vật trắng nhuộm cũng không đen' sao? Ta há lại là quả bầu chỉ để treo chứ không ăn được sao?".
8. Khổng Tử nói: "Trò Do! Ngươi từng nghe sáu điều che mờ chưa?". Tử Lộ đáp: "Chưa ạ". Khổng Tử nói: "Ngồi xuống ta nói cho nghe:
Thích đức Nhân mà không thích học thì bị che mờ bởi thói ngu đần.
Thích Trí tuệ mà không thích học thì bị che mờ bởi thói phóng túng.
Thích Tín nghĩa mà không thích học thì bị che mờ bởi thói gây hại.
Thích Thẳng thắn mà không thích học thì bị che mờ bởi thói thô bạo.
Thích Dũng cảm mà không thích học thì bị che mờ bởi thói làm loạn.
Thích Cương nghị mà không thích học thì bị che mờ bởi thói cuồng ẩu".
Lời bình
Học tập là kim chỉ nam định hướng cho mọi phẩm tính tốt đẹp không sa vào cực đoan sai lầm.
9. Khổng Tử nói: "Các trò sao không học Kinh Thi? Kinh Thi có thể khơi dậy tình cảm, có thể giúp quan sát xã hội, có thể giúp hòa nhập cộng đồng, có thể giúp bộc lộ nỗi oán hận. Gần thì dùng phụng sự cha mẹ, xa thì phụng sự vua; lại biết thêm tên nhiều loài muông thú, cây cỏ!".
Tiết 10–18: Lễ đâu chỉ là ngọc lụa, kẻ hương nguyện hại đức
10. Khổng Tử nói với con là Khổng Lý: "Ngươi đã học bài Chu Nam, Thiệu Nam trong Kinh Thi chưa? Người không học hai bài đó như đứng đối mặt vào bức tường vậy!".
11. Khổng Tử nói: "Lễ nào! Lễ nào! Há chỉ là ngọc tơ quà tặng sao? Nhạc nào! Nhạc nào! Há chỉ là chuông trống âm thanh sao?".
Lời bình
Bản chất của Lễ Nhạc nằm ở sự thành kính, hòa hợp nội tâm chứ không nằm ở hình thức vật chất phô trương.
12. Khổng Tử nói: "Kẻ bề ngoài nghiêm trang đàng hoàng mà bên trong trống rỗng nhút nhát, chẳng phải giống như kẻ tiểu nhân đào tường khoét ngạch ăn trộm sao?".
13. Khổng Tử nói: "Những kẻ đạo đức giả ở xóm làng (hương nguyện) chính là kẻ thù phá hỏng đức hạnh" (hương nguyện, đức chi tặc dã).
14. Khổng Tử nói: "Nghe chuyện ở đường xá rồi đem kể lại ngay trên đường, đó là chối bỏ tự tu dưỡng đạo đức".
15. Khổng Tử nói: "Kẻ tiểu nhân trôi nổi há cùng làm việc với bề trên được sao? Khi chưa có được thì lo sợ không có được, khi có được rồi thì lo sợ mất đi. Khi đã sợ mất đi thì chẳng có việc bậy bạ nào mà họ không dám làm!".
16. Khổng Tử nói: "Thói xấu của người thời cổ còn có chỗ dùng được, người thời nay thói xấu biến thành tha hóa hoàn toàn. Thời cổ cuồng nhiệt thì phóng khoáng, nay cuồng nhiệt thì buông thả. Thời cổ nghiêm túc thì góc cạnh, nay nghiêm túc thì xảo trá. Thời cổ ngu đần thì chất phác, nay ngu đần thì dối lừa".
17. Khổng Tử nói: "Lời nói khéo léo, nét mặt ve vuốt, ít khi có đức Nhân".
18. Khổng Tử nói: "Ta ghét màu tía cướp mất sắc đỏ danh chính, ghét âm nhạc nước Trịnh làm xáo trộn nhạc Nhã chuẩn mực, ghét kẻ khua môi múa mép làm đổ vỡ quốc gia".
Tiết 19–26: Trời có nói gì đâu và cuộc tranh luận về tang ba năm
19. Khổng Tử nói: "Ta không muốn nói chuyện nữa!". Tử Cống nói: "Thầy không nói thì chúng con lấy gì truyền lại?". Khổng Tử nói: "Trời có nói gì đâu? Bốn mùa tự vận hành, vạn vật tự sinh trưởng. Trời có nói gì đâu!".
20. Nho Bất muốn gặp Khổng Tử, Khổng Tử cáo bệnh từ chối. Khi người đưa tin vừa ra khỏi cửa, Khổng Tử lấy đàn Sắt ra gảy và hát to cho người đưa tin nghe thấy.
21. Tể Dư hỏi về việc để tang ba năm quá dài, một năm là đủ rồi. Khổng Tử hỏi: "Sau một năm ăn cơm ngon mặc áo tơ, ngươi có an lòng không?". Tể Dư đáp: "An lòng". Khổng Tử nói: "Ngươi an lòng thì cứ làm! Người quân tử để tang ăn cơm không thấy ngon, nghe nhạc không thấy vui, nên không làm. Nay ngươi an lòng thì cứ làm đi!". Tể Dư ra ngoài, Khổng Tử nói: "Trò Dư thật là bất nhân! Con sinh ra ba năm mới rời khỏi tay cha mẹ. Lễ tang ba năm là quy định chung trong thiên hạ, trò Dư há không hưởng sự thương yêu ba năm của cha mẹ sao?".
22. Khổng Tử nói: "Ăn no cả ngày không suy nghĩ việc gì, thật là khó giáo hóa! Há chẳng có trò đánh cờ gieo thẻ sao? Làm việc đó còn tốt hơn là ở trống không!".
23. Tử Lộ hỏi: "Người quân tử có coi trọng dũng khí không?". Khổng Tử nói: "Người quân tử lấy Nghĩa làm hàng đầu. Người quân tử có dũng khí mà không có Nghĩa thì làm loạn; kẻ tiểu nhân có dũng khí mà không có Nghĩa thì làm trộm cắp".
24. Tử Cống hỏi: "Người quân tử có điều gì ghét không?". Khổng Tử nói: "Có ghét: Ghét kẻ vạch thói xấu của người khác, ghét kẻ ở dưới gièm pha người trên, ghét kẻ dũng cảm mà không có Lễ, ghét kẻ táo tợn quyết đoán mà hẹp hòi cố chấp". Rồi hỏi lại: "Trò Cực có điều gì ghét không?". Tử Cống đáp: "Con ghét kẻ sao chép ý người khác cho là mình trí tuệ, ghét kẻ bất kính cho là mình dũng cảm, ghét kẻ bới móc riêng tư người khác cho là mình thẳng thắn".
25. Khổng Tử nói: "Phụ nữ và kẻ tiểu nhân là khó nuôi dưỡng đối xử nhất: Thân cận quá thì họ mất lòng kính cẩn nhờn nhượng, xa cách quá thì họ oán hận".
26. Khổng Tử nói: "Đến tuổi bốn mươi mà vẫn bị người khác ghét bỏ, thì coi như hết đời!".
— Tứ Thư.
