Luận Ngữ – Công Dã Tràng: Khổng Tử Nhận Xét Học Trò Và Người Đương Thời

Tiết 1–9: Nhận xét học trò, từ Công Dã Tràng đến Tể Dư ngủ ngày

1. Khổng Tử nhận xét về Công Dã Tràng: "Có thể gả con gái cho người này. Tuy anh ta từng bị tù tội giam gông cấm, nhưng đó không phải là lỗi của anh ta". Khổng Tử đem con gái mình gả cho Công Dã Tràng.

Khổng Tử nhận xét về Nam Dung: "Khi nước có đạo, anh ta không bị ruồng bỏ; khi nước không có đạo, anh ta cũng tránh được hình phạt". Khổng Tử đem con gái của anh mình gả cho Nam Dung.

Lời bình

Khổng Tử chọn rể không nhìn vào cảnh ngộ nhất thời hay địa vị xã hội, mà nhìn vào phẩm đức và bản tính của con người. Công Dã Tràng tuy từng vướng vòng lao lý nhưng bản chất không phạm tội lỗi, không làm điều bất nhân, nên Khổng Tử vẫn tin tưởng gả con gái. Nam Dung là người biết tùy thời biến thông, khi đất nước thái bình thì đem tài ra giúp đời, khi đất nước loạn lạc thì biết dùng trí sáng suốt để giữ mình tránh khỏi họa hại, là người biết hành đạo trung dung. Qua đây cho thấy tiêu chuẩn chọn người của Khổng Tử luôn lấy đức hạnh và trí tuệ làm gốc.

2. Khổng Tử nhận xét về Tử Tiện: "Người này thật là bậc quân tử! Nếu nước Lỗ không có bậc quân tử thì anh ta làm sao học tập được phẩm chất ấy?".

Lời bình

Tử Tiện (học trò của Khổng Tử) đạt được phẩm chất người quân tử là nhờ môi trường văn hóa, giáo dục và có những bậc đàn anh, bậc quân tử ở nước Lỗ làm gương. Câu nói này vừa ngợi khen học trò, vừa đề cao vai trò của môi trường xã hội và sự giáo hóa đối với quá trình tu dưỡng đạo đức của cá nhân.

3. Tử Cống hỏi: "Con là người như thế nào?". Khổng Tử nói: "Ngươi là một khí cụ". Tử Cống hỏi: "Khí cụ gì?". Khổng Tử nói: "Là cái Hỗ Liễn" (thứ khí cụ quý dùng để đựng xôi nếp trong lễ tế ở tông miếu).

Lời bình

Ở Chương 2, Khổng Tử từng nói "Người quân tử không phải là một khí cụ" (ý chỉ người quân tử không nên bị giới hạn ở một tài năng hay công dụng hẹp hòi). Tuy nhiên, khi Tử Cống hỏi, Khổng Tử khen ông là cái "Hỗ Liễn" – một loại khí cụ rất đỗi sang trọng, cao quý và trang trọng trong tông miếu. Ý Khổng Tử là Tử Cống có tài năng kiệt xuất, lời nói sắc bén, lập được nhiều công trạng lớn, nhưng để đạt đến cảnh giới người quân tử hoàn hảo (đạt tới đạo nhân toàn diện) thì vẫn cần phải nỗ lực tu dưỡng hơn nữa.

4. Có người nói: "Nhiễm Ung có đức nhân nhưng không có tài ăn nói". Khổng Tử nói: "Cần gì phải có tài ăn nói? Dùng tài khua môi múa mép để đối đáp với người khác thì chỉ chuốc lấy sự oán ghét của mọi người mà thôi. Ta không biết Nhiễm Ung có đạt tới đức nhân hay không, nhưng cần gì phải đòi hỏi anh ta có tài ăn nói?".

Lời bình

Khổng Tử rất coi trọng sự chân thành, giản dị và cực kỳ dị ứng với những kẻ xảo trá, nịnh hót, dùng lời lẽ chao đảo để làm vừa lòng người khác. Người có đức nhân lấy hành động thực tế và tấm lòng chân thành làm gốc, chứ không phụ thuộc vào khua môi múa mép.

5. Khổng Tử bảo Tất Điêu Khai ra làm quan. Tất Điêu Khai thưa: "Con đối với việc này tự xét thấy lòng tin chưa đủ (chưa đủ nắm vững đạo lý để làm tròn chức phận)". Khổng Tử nghe vậy rất vui mừng.

Lời bình

Tất Điêu Khai không vội vàng ra làm quan mưu cầu danh lợi khi tự thấy sự học và sự tu dưỡng của mình chưa chín muồi. Thái độ thận trọng, nghiêm túc đối với đạo học và trách nhiệm xã hội của Tất Điêu Khai được Khổng Tử rất tán thưởng.

6. Khổng Tử nói: "Đạo của ta không thể thực hành được nữa rồi! Ta muốn ngồi mảng gỗ trôi ra ngoài biển khơi, người đi theo ta có lẽ là trò Do (Tử Lộ) chăng?". Tử Lộ nghe thấy vậy rất vui mừng. Khổng Tử nói: "Trò Do dũng cảm hơn ta, nhưng không biết lấy đâu ra gỗ để đóng mảng!".

Lời bình

Khổng Tử thốt lên lời than vãn trong lúc chí hướng chính trị gặp nhiều trở ngại, thiên hạ vô đạo. Tử Lộ là người dũng cảm, trung thành, nghe thầy nói vậy thì mừng vì tưởng thầy khen mình dũng cảm nhất. Khổng Tử hóm hỉnh đùa lại để nhắc nhở Tử Lộ rằng hăng hái, dũng cảm là tốt nhưng nếu thiếu sự suy xét chu đáo, thiếu trí tuệ thì cũng chỉ là sự hăng hái viển vông mà thôi.

7. Mạnh Vũ Bá hỏi Khổng Tử: "Tử Lộ có đức nhân không?". Khổng Tử nói: "Ta không biết". Mạnh Vũ Bá hỏi lại. Khổng Tử nói: "Nước có ngàn cỗ xe, trò Do có thể coi quản việc binh dịch, còn anh ta có đức nhân hay không thì ta không biết". Mạnh Vũ Bá hỏi: "Còn Cầu (Nhiễm Cầu) thì sao?". Khổng Tử nói: "Một ấp có ngàn hộ dân, một nhà có trăm cỗ xe, trò Cầu có thể làm quan ấp tể hay gia thần cai trị, còn anh ta có đức nhân hay không thì ta không biết". Mạnh Vũ Bá hỏi: "Còn Xích (Công Tây Xích) thì sao?". Khổng Tử nói: "Trò Xích thắt đai lưng đứng ở triều đình, có thể đảm đương việc xướng lễ và tiếp đón khách khứa ngoại giao, còn anh ta có đức nhân hay không thì ta không biết".

Lời bình

Khổng Tử phân biệt rất rõ ràng giữa tài năng chuyên môn và tiêu chuẩn đức nhân. Tử Lộ có tài quân sự, Nhiễm Cầu có tài hành chính trị quốc, Công Tây Xích có tài ngoại giao lễ tiết. Mỗi người đều là nhân tài xuất sắc ở từng phương diện cụ thể, nhưng để đạt đến "đức nhân" – chuẩn tắc đạo đức toàn diện và cao nhất của Nho gia – thì Khổng Tử rất cẩn trọng, không tùy tiện khẳng định.

8. Khổng Tử nói với Tử Cống: "Ngươi và Nhan Hồi, ai giỏi hơn?". Tử Cống thưa: "Con làm sao dám so sánh với Hồi! Hồi nghe một biết mười, còn con nghe một chỉ biết hai". Khổng Tử nói: "Không bằng được! Ta cùng ngươi đều công nhận là không bằng Hồi vậy".

Lời bình

Tử Cống là người thông minh sắc sảo, tài năng lỗi lạc nhưng rất khiêm tốn khi tự nhận diện bản thân trước Nhan Hồi. Nhan Hồi có khả năng ngộ đạo siêu việt, nghe một hiểu mười, chuyển hóa tri thức thành hành vi tự giác. Thái độ công bằng và sự thấu hiểu của Khổng Tử đối với từng học trò cho thấy tinh thần cầu thị, không giấu dốt và sự tôn trọng thực tài.

9. Tể Dư ban ngày nằm ngủ. Khổng Tử nói: "Gỗ mục không thể chạm khắc được, tường bằng phân đất nhão không thể trát vữa được! Đối với trò Dư, ta còn trách mắng làm gì nữa?". Khổng Tử nói tiếp: "Lúc đầu, ta đối với người ta là nghe lời nói mà tin hành động. Nay, ta đối với người ta là nghe lời nói mà phải quan sát hành động. Từ nơi trò Dư mà ta thay đổi cách nhìn người đấy!".

Lời bình

Tể Dư lười biếng, không có chí phấn đấu, lãng phí thời gian. Khổng Tử dùng hình ảnh "gỗ mục", "tường đất nhão" để chỉ những người thiếu ý chí rèn luyện thì khó mà đúc kết thành tài. Qua sự việc này, Khổng Tử cũng đúc kết phương pháp nhìn người: Không chỉ nghe lời nói hay, câu chữ đẹp mà quan trọng nhất là phải kiểm chứng qua thực tế hành động.

Tiết 10–18: Cương nghị, thụy hiệu “Văn” và các bậc đại phu đương thời

10. Khổng Tử nói: "Ta chưa thấy người nào thật sự cương nghị". Có người đáp: "Thân Chảng là người cương nghị". Khổng Tử nói: "Chảng là người lắm dục vọng, sao có thể coi là cương nghị được?".

Lời bình

Cương nghị là phẩm chất vô tư, không bị lay chuyển bởi tư lợi hay hoàn cảnh. Một người còn mang nhiều ham muốn, dục vọng cá nhân thì dễ bị vật chất, danh lợi làm dối lòng hay khuất phục, do đó không thể đạt đến sự cương nghị chân chính.

11. Tử Cống nói: "Điều con không muốn người khác làm cho con, thì con cũng không muốn làm cho người khác". Khổng Tử nói: "Trò Cực (Tử Cống)! Điều này không phải là điều ngươi có thể làm được đâu".

Lời bình

Câu này của Tử Cống chính là nội hàm của đạo "Thứ" (Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân). Đây là chuẩn mực đạo đức rất cao. Khổng Tử chỉ ra rằng Tử Cống tuy giỏi giang nhưng để đạt đến mức hoàn toàn không làm điều gì tổn hại người khác theo đúng ý nguyện tự giác thì vẫn cần phải nỗ lực tu dưỡng suốt đời.

12. Tử Cống nói: "Văn chương, bài giảng của thầy thì chúng con được nghe; còn lời thầy bàn về bản tính con người và đạo trời thì chúng con không được nghe rõ".

Lời bình

Khổng Tử chú trọng thực tế giáo dục, nhập thế giúp đời, lấy việc tu thân, chỉnh đốn đạo đức xã hội làm gốc. Ông ít khi bàn về những điều huyền bí, trừu tượng như "tính" và "thiên đạo" vì sợ học trò sa vào lý thuyết suông mà quên mất việc thực hành đạo nhân trong đời sống thường ngày.

13. Tử Lộ khi nghe được một điều đạo lý gì mà chưa thực hành được, thì chỉ sợ lại nghe thêm điều mới.

Lời bình

Tử Lộ là người có tính cách hăng hái, coi trọng thực hành. Học được điều hay là phải làm bằng được, nếu chưa làm xong mà nghe thêm điều mới thì sợ mình không làm trọn vẹn. Đây là tinh thần "học đi đôi với hành" rất đáng trân trọng.

14. Tử Cống hỏi: "Tại sao Khổng Văn Tử lại được đặt thụy hiệu là 'Văn'?". Khổng Tử nói: "Anh ta là người mẫn cảm, ham học, lại không lấy làm nhục khi phải hỏi kẻ dưới mình, cho nên mới được đặt thụy hiệu là 'Văn'".

Lời bình

"Hạ học thượng đạt", không giấu dốt, sẵn sàng học hỏi cả những người có địa vị thấp hơn mình (bất sỉ hạ vấn) chính là cái đức cao quý của người hiếu học. Người làm được như vậy mới đáng nhận danh hiệu "Văn".

15. Khổng Tử nhận xét về Tử Sản có bốn điều đúng với đạo người quân tử: "Nết ăn nết ở thì khiêm tốn, phụng sự bề trên thì kính cẩn, nuôi dưỡng dân chúng thì ban ân huệ, sử dụng sức dân thì hợp lễ nghĩa".

Lời bình

Tử Sản là đại thần nước Trịnh, một nhà chính trị kiệt xuất. Bốn tiêu chuẩn Khổng Tử nêu ra là hình mẫu lý tưởng cho người làm công tác quản lý, lãnh đạo quốc gia: khiêm tốn với bản thân, tôn trọng cấp trên, thương yêu nhân dân và không bóc lột sức dân quá mức.

16. Khổng Tử nói: "Yến Anh là người giỏi giao thiệp với bạn bè, chơi với nhau càng lâu thì lại càng kính trọng nhau".

Lời bình

Tình bạn thông thường dễ sa vào chỗ ban đầu thắm thiết, lâu ngày sinh ra nhờn nhược, thiếu tôn trọng. Yến Anh (tể tướng nước Tề) giữ được sự kính trọng lâu dài với bạn bè, chứng tỏ là người giữ lễ, có đạo đức bền chặt.

17. Khổng Tử nói: "Trang Văn Trọng dựng nhà cho rùa thần, chạm cột hình núi, chạm xà hình rêu, người như thế làm sao gọi là có trí tuệ được?".

Lời bình

Trang Văn Trọng là đại phu nước Lỗ, bỏ tiền tài làm nhà kiên cố, chạm khắc xa hoa để nuôi rùa bói toán. Khổng Tử chê là không có trí tuệ vì sa vào mê tín, lãng phí, xa rời việc chính sự thực tế.

18. Tử Trương hỏi: "Lệnh doãn Tử Văn ba lần làm quan Lệnh doãn mà không tỏ vẻ mừng rỡ; ba lần bị bãi chức mà không tỏ vẻ giận dữ, lại còn đem chính sự cũ bàn giao chu đáo cho Lệnh doãn mới. Người như vậy thế nào?". Khổng Tử nói: "Đó là người trung thành". Tử Trương hỏi: "Đã đạt tới đức nhân chưa?". Khổng Tử nói: "Chưa biết, sao có thể coi là đạt tới đức nhân được?".

Tử Trương hỏi tiếp: "Trần Văn Tử khi Thôi Tỷ giết vua Tề, liền bỏ bốn mươi cỗ xe ngựa mà đi sang nước khác. Đến nước khác thấy quan lại ở đó giống Thôi Tỷ liền bỏ đi; đến nước khác nữa thấy vậy lại bỏ đi. Người như vậy thế nào?". Khổng Tử nói: "Đó là người trong sạch". Tử Trương hỏi: "Đã đạt tới đức nhân chưa?". Khổng Tử nói: "Chưa biết, sao có thể coi là đạt tới đức nhân được?".

Lời bình

Trung thành hay trong sạch đều là những phẩm chất rất tốt, nhưng "Nhân" là phẩm chất cao nhất, bao hàm toàn diện. Khổng Tử đánh giá đúng người đúng việc, không dễ dàng gán tiêu chuẩn "Đức Nhân" cho những hành vi đơn lẻ.

Tiết 19–27: Nghĩ ba lần, chí hướng thầy trò và lòng trung tín

19. Quý Văn Tử việc gì cũng suy nghĩ ba lần rồi mới làm. Khổng Tử nghe vậy nói: "Suy nghĩ hai lần là có thể làm được rồi".

Lời bình

Suy nghĩ cẩn thận trước khi làm là đúng, nhưng suy nghĩ quá nhiều (ba lần trở lên) dễ dẫn đến do dự, mất cơ hội, phát sinh lắm sự nghi ngờ vẩn vơ. Khổng Tử chủ trương trung dung, cẩn trọng nhưng phải quyết đoán.

20. Khổng Tử nói: "Ninh Vũ Tử, khi nước có đạo thì tỏ ra là người thông thái; khi nước không có đạo thì tỏ ra là người giả ngu. Cái trí của ông ta người khác có thể làm theo được, chứ cái ngu của ông ta thì người khác khó mà làm theo được".

Lời bình

Đây là nghệ thuật xử thế "Đại trí giả ngu". Khi thời thế tốt đẹp thì cống hiến tài năng; khi thời thế hỗn loạn thì giấu tài để bảo vệ bản thân và giữ trọn đạo đức, không hùa theo kẻ xấu. Giả ngu để giữ mình là điều cực kỳ khó.

21. Khổng Tử ở nước Trần than rằng: "Về đi thôi! Về đi thôi! Mấy học trò ở quê nhà chí khí thì cao xa nhưng làm việc còn xơ xài, chưa biết cách sửa sang cho hoàn chỉnh".

Lời bình

Khổng Tử đi chu du gặp nhiều trở ngại, nhớ quê hương và nhớ các học trò nhỏ ở nước Lỗ. Ông muốn trở về để trực tiếp rèn dũa, uốn nắn chí hướng của họ đi vào thực tế.

22. Khổng Tử nói: "Bá Di, Thúc Tề không ghi nhớ điều ác của người khác, cho nên người oán hận họ rất ít".

Lời bình

Lòng khoan dung, không để bụng chuyện cũ sẽ giúp con người sống thanh thản, oán thù tự tiêu tan, tạo nên môi trường sống hòa thuận.

23. Khổng Tử nói: "Ai nói Vi Sinh Cao là người thẳng thắn? Có người đến xin giấm, anh ta không có, lại chạy sang nhà hàng xóm xin giấm về đưa cho người ta".

Lời bình

Khổng Tử chuộng sự chân thật. Có thì nói có, không thì nói không. Việc Vi Sinh Cao mượn giấm người khác để tỏ ra mình tốt bụng là hành vi gượng ép, thiếu tính chân thật tự nhiên.

24. Khổng Tử nói: "Lời nói khéo léo, nét mặt ve vuốt, kính cẩn quá mức, Tả Khâu coi là điều đáng nhục, ta cũng coi là điều đáng nhục. Giấu giếm sự giận dữ trong lòng mà lại giả vờ kết bạn với người ta, Tả Khâu coi là điều đáng nhục, ta cũng coi là điều đáng nhục".

Lời bình

Khổng Tử ghét nhất sự giả dối, xảo trá trong quan hệ giữa người với người. Sống chân thành, thẳng thắn chính là nền tảng của nhân cách quân tử.

25. Nhan Hồi và Tử Lộ đứng bên cạnh, Khổng Tử nói: "Sao mỗi người không nói lên chí hướng của mình?". Tử Lộ nói: "Con muốn có xe ngựa, áo lông sẵn sàng chia sẻ với bạn bè, dù có làm hỏng làm rách cũng không giận". Nhan Hồi nói: "Con mong không khoe khoang tài năng, không phô trương công trạng". Tử Lộ hỏi: "Còn chí hướng của thầy thì sao?". Khổng Tử nói: "Giúp người già được yên vui, đối với bạn bè thì giữ trọn niềm tin, đối với trẻ nhỏ thì thương yêu nuôi dưỡng".

Lời bình

Tử Lộ hào sảng trọng nghĩa khinh tài; Nhan Hồi khiêm tốn tu dưỡng nội tâm; còn chí hướng của Khổng Tử thì đạt đến cảnh giới đại đồng, thương yêu trọn vẹn mọi tầng lớp trong xã hội.

26. Khổng Tử nói: "Hết cách rồi! Ta chưa thấy ai có thể nhìn thấy lỗi lầm của mình mà tự mình ra trước tòa án lương tâm để nghiêm khắc trách phạt mình cả".

Lời bình

Con người ta rất dễ nhìn thấy lỗi của người khác nhưng lại cực kỳ khó tự nhận lỗi và tự kiểm điểm bản thân. Tự phê bình là bước khó nhất trong tu thân.

27. Khổng Tử nói: "Trong một xóm mười nhà, nhất định có người trung thành, giữ tín nghĩa như ta, nhưng không ham học như ta mà thôi".

Lời bình

Khổng Tử không tự nhận mình bẩm sinh đã là thánh nhân. Điểm khác biệt lớn nhất giữa ông và người thường chính là tinh thần hiếu học không ngừng nghỉ suốt cả đời.

— Tứ Thư.