Chữ Thành Trong Trung Dung: Mười Ba Chương Cuối Từ Thành Minh Đến Thượng Cách

Chương 21 – Thành Minh

Do có lòng thành thật từ lúc mới sinh ra mà hiểu đức thiện một cách rất tự nhiên dễ dàng, nên gọi là tính.

Do có sự tu dưỡng mà sau mới hiểu được đức thiện, từ đó mới có lòng thành thật, nên gọi là giáo dục.

Đạt đến có lòng thành thật là hiểu rõ đức thiện, tính thiện. Hiểu rõ đức thiện, tính thiện là đạt đến có lòng thành thật.

Lời bình

Thành thật là ở đức thiện, tính thiện của mỗi người. Chỉ có tự giác phát huy tính thiện trong tâm, chỗ sâu kín nhất của con người mới trở thành người có đạo đức.

Chương 22 – Tận Tính

Chỉ có người có được đức thành tối cao trong thiên hạ mới có thể phát huy đầy đủ bản tính trời phú cho mình.

Phát huy đầy đủ bản tính của mình là có thể phát huy đầy đủ bản tính của mọi người.

Phát huy đầy đủ bản tính của mọi người là có thể phát huy đầy đủ bản tính của vạn vật.

Phát huy đầy đủ bản tính của vạn vật là có thể giúp cho trời đất giáo hóa, giáo dục vạn vật.

Có thể giúp đỡ trời đất giáo hóa, giáo dục vạn vật là có thể đứng hàng thứ ba sau trời đất.

Lời bình

Chương này bổ sung thêm nội dung cho chương trước.

Với đức thành thật là xuất phát điểm, tác giả muốn nhấn mạnh tính năng động chủ quan của con người, phát huy triệt để lực lượng tinh thần chủ quan của con người để cải tạo thế giới vật chất, điều khiển sử dụng thế giới vật chất. Đây là tư tưởng tích cực tham gia cải tạo xã hội của Nho gia. Muốn cải tạo thế giới khách quan, trước hết phải cải tạo thế giới chủ quan của con người, bởi vì trong vạn vật thì con người đứng đầu tất cả. Trước hết, một người có đạo đức lương thiện, tố chất tâm lý lương thiện, có lòng tin vào sức mạnh có thể cải tạo thế giới, thì mới trở thành chúa tể của vạn vật.

Quan điểm này phù hợp với tư tưởng của Nho gia đề xướng, coi tự nhiên với con người là một thể thống nhất: thiên - địa - nhân hợp làm một.

Chương 23 – Trí Khúc

Những chương trước nói về những việc lớn. Còn đối với những việc nhỏ, cục bộ thì cũng không thể lơ là xem nhẹ, mà phải bỏ công sức thời gian nghiên cứu để giải quyết cho tốt.

Đối với việc nhỏ mà dám bỏ công sức học hỏi, suy nghĩ, xem xét và thi hành đạo lý thì cũng xem như đã đạt đến thành thật. Có lòng thành thật thì sẽ biểu hiện ra ngay. Biểu hiện ra rồi thì sẽ hiện rõ ngay. Hiện rõ ra rồi thì sẽ sáng chói. Sáng chói thì sẽ cảm động đến lòng người. Cảm động đến lòng người thì sẽ khiến mọi người chuyển biến. Mọi người chuyển biến thì sẽ có thể giáo dục vạn vật. Chỉ có người có đức thành thật cao cả trong thiên hạ mới có thể giáo dục vạn vật.

Lời bình

Theo quan điểm của Nho gia, sự tự tu dưỡng của con người là rất quan trọng. Nho gia cho rằng trừ bậc thánh nhân ra, còn mọi người bình thường muốn tu dưỡng tốt đạo đức phải bỏ công ra từ những việc nhỏ nhất, rồi thông qua sự tự điều chỉnh mình để mở rộng ra mà làm điều thiện, không làm điều ác; làm từ nhỏ đến lớn, sẽ đạt đến đức thành thật cao cả để có thể giáo hóa vạn vật.

Như vậy, để đạt đến đức thành thật cao cả thì không phải là đóng cửa để tu dưỡng mình, mà là phải bỏ công sức ra làm từ những việc nhỏ nhất để rèn luyện tu dưỡng mình, làm cho mình tự giác ngộ. Điều này cho thấy, ngay từ xưa, Nho gia đã chú tâm đến sự tu dưỡng bản thân, lấy đó làm cơ sở tiến thân vào xã hội.

Chương 24 – Tiên Tri

Bậc quân tử có đức thành thật cao cả có thể dùng cái đức sáng suốt của mình để dự đoán được tương lai. Nước sắp hưng thịnh nhất định có những điềm tốt đẹp báo trước. Nước sắp suy vong nhất định có những điềm quái gở báo trước. Mọi điềm tốt xấu đều có thể biết được nhờ thông qua bói cỏ thi và mai rùa, cũng có thể quan sát từ cử động của chân tay.

Họa phúc sắp đến, nếu là tốt cũng dự đoán được, nếu là xấu cũng dự đoán được. Cho nên bậc quân tử chí thành sáng suốt như thần vậy.

Chương 25 – Tự Thành

Thành thật là để cho mình hoàn thành sự nghiệp.

Còn đạo là để hướng dẫn chỉ đạo mình noi theo.

Thành thật là gốc và ngọn của vạn vật, là nơi đầu tiên và chỗ cuối cùng của vạn vật, không có thành thật thì không có muôn vật. Cho nên người quân tử quý trọng thành thật hơn cả.

Thành thật không chỉ dùng để hoàn thành sự nghiệp của riêng mình, mà còn dùng để hoàn thành cho muôn vật.

Mình tự hoàn thành cho mình thì gọi là nhân. Mình hoàn thành cho muôn vật thì gọi là trí. Nhân và trí là phẩm đức cố hữu trong bản tính con người, là nguyên tắc cơ bản đem ngoại vật và nội tâm hợp làm một. Cho nên, sử dụng lòng thành thật lúc nào cũng đều thích hợp cả.

Lời bình

Chương này tiếp tục giải thích thêm về đức thành thật cao cả. Có thành thật rồi, nhưng nếu chỉ biết lo cho mình có thành tích, thành tựu thì cũng chưa đủ, mà phải đem lòng thành thật đó lo cho vạn sự, vạn vật, cho mọi người xung quanh cũng đạt thành tích, thành tựu như mình.

Đức thành thật cao cả kết hợp với nhân và trí, mới phát huy hết sức mạnh để cải tạo và xây dựng xã hội.

Chương 26 – Vô Tức

Cho nên, người đã đạt đến đức thành thật cao cả là không bao giờ ngừng nghỉ. Đã không ngừng nghỉ thì sẽ được bền lâu. Đã bền lâu thì tất biểu hiện ra ngoài. Biểu hiện ra rồi thì sẽ càng vươn xa bền lâu. Càng vươn xa bền lâu tức là càng rộng lớn thâm sâu. Càng rộng lớn thâm sâu thì càng cao minh tỏa sáng.

Rộng lớn thâm sâu là để chứa đựng vạn sự, vạn vật.

Cao minh tỏa sáng là để bao trùm vạn sự, vạn vật.

Vươn xa bền lâu để hoàn thành sự sinh trưởng của vạn sự, vạn vật.

Rộng lớn thâm sâu của đức thành thật có thể so với đất.

Cao minh tỏa sáng của đức thành thật có thể so với trời.

Vươn xa bền lâu của đức thành thật có thể trường tồn mãi mãi.

Đạt đến đức thành thật cao cả thì dẫu không biểu hiện ra mà vẫn sáng rõ, dẫu không động mà vẫn biến hóa, dẫu không làm mà cũng thành công.

Đạo trời đất có thể dùng một lời để khái quát được hết, đó là "thành". Chỉ có một lời đó thôi, trời đất chân thành chỉ có một không hai, cho nên có thể sinh ra muôn vật nhiều như nước không thể đếm xuể. Đạo trời đất thật là sâu rộng, cao dày, to lớn, sáng chói, bền lâu và vươn xa.

Hãy xem như trời kia, lúc đầu chỉ là một điểm sáng mà thôi. Nhưng đợi đến khi nó khai triển đến nơi vô cùng tận thì mặt trời, mặt trăng, các tinh tú khác đều treo vào đó, muôn vật đều được che chở dưới đó.

Hãy xem như đất kia, lúc đầu chỉ là một nắm đất nhỏ mà thôi. Đợi đến lúc nó tích tụ được vô vàn nắm đất nhỏ lại thành tầng đất vừa rộng vừa sâu, thì mang trên mình bao nhiêu non cao mà vẫn không chê nặng; dung nạp bao nhiêu hồ ao, sông suối, biển khơi mà không để thoát ra một giọt nước nào; vạn sự, vạn vật đều được đất nuôi dưỡng che chở, bao bọc.

Hãy xem như núi kia, lúc đầu chỉ là một hòn đá bằng nắm tay. Đợi đến khi nó tích tụ nổi lên cao lớn như hiện nay, thì cỏ cây mọc trên đó, cầm thú cư trú ở đó, bảo ngọc đá quý cũng từ đó mà ra.

Hãy xem như nước kia, lúc đầu chỉ là một gáo nước nhỏ thôi. Đợi đến khi nó tích tụ lại thành một chỉnh thể rộng lớn vô bờ, sâu đến mức không thể nào đo được, thì cá, tôm, cua, rùa, giao long,... sinh tồn ở đó; biết bao là châu báu cũng từ đó mà ra.

Kinh Thi có nói: "Duy chỉ có mệnh trời là sâu xa đến mức không có giới hạn". Đây là muốn nói, sở dĩ gọi là đạo trời vì huyền bí và biến hóa như trời vậy.

Kinh Thi còn nói: "Ôi, sáng suốt biết bao! Đạo đức của vua Văn Vương thật là thuần khiết". Đây là muốn nói, vua Văn Vương sở dĩ được gọi tên thụy là Văn vì đạo đức của vua Văn Vương hết sức thuần khiết, trong sáng.

Chương 27 – Đại Tai

Vĩ đại thay! Đạo của thánh nhân tràn đầy khắp nơi, khiến cho vạn sự, vạn vật sinh sôi và nảy nở một cách đầy đủ. Đạo cao quý như trời vậy.

Đầy đủ mà phong phú thay! Đại cương của lễ có hơn ba trăm điều lễ nghi. Quy tắc chi tiết có hơn ba nghìn điều uy nghi. Phải đợi đến khi xuất hiện người có đức hạnh cao nhất mới có thể thực hiện được. Cho nên nói rằng, nếu không phải là người có đức hạnh cao nhất thì đạo lý cao cả ấy cũng không thể hoàn thành được.

Vì vậy, người quân tử vừa ra sức coi trọng đạo đức vốn có của mình, vừa ra sức chăm lo học tập; vừa phấn đấu đạt đến tầm rộng lớn của đạo, vừa nắm hết chỗ tinh vi tận cùng của đạo. Muốn có được đạo đức cao minh, phải thông hiểu đạo lý trung dung, ôn tập những kiến thức đã nắm chắc, từ đó mà thu hoạch thêm những kiến thức mới; trung hậu, chất phác, giản dị lại ham chuộng lễ nghi nghiêm túc.

Cho nên, người quân tử khi ở ngôi cao không kiêu ngạo, khi làm kẻ dưới thì chẳng dám gây điều trái nghịch, bất chấp lễ nghĩa.

Khi nước có đạo, người quân tử có thể ra giúp nước, nghĩ mưu kế để khiến nước nhà hưng thịnh.

Khi nước không có đạo, người quân tử có thể dựa vào trí sáng suốt của mình, tránh cho mình khỏi bị tai ương họa hại.

Kinh Thi có nói: "Vừa thông hiểu đạo lý, vừa phải rất sáng suốt, mới có thể bảo toàn tính mệnh". Lời ấy chẳng phải nói về điều vừa nêu trên hay sao?

Chương 28 – Tự Dụng

Khổng Tử nói: "Kẻ ngu dốt ngoan cố, tự phụ mà hay tự ý làm càn; kẻ ty tiện mà lại hay chuyên quyền độc đoán; kẻ sống trong thời đại ngày nay mà lại muốn quay về theo lễ chế ngày xưa, ba hạng người như vậy nhất định sẽ gặp phải tai họa.

Không phải là bậc vua thiên tử thì đừng bàn luận lễ nhạc; đừng đặt ra chế độ, nghi lễ; đừng sửa chữa thay đổi văn tự. Thiên hạ đời nay, xe cộ đã đi chung một đường, chữ viết trên sách đã cùng một loại, tiêu chuẩn đạo đức luân lý đã thống nhất.

Dẫu cho có địa vị vua thiên tử nhưng nếu không có phẩm đức của thánh nhân thì không dám tự mình đặt ra lễ nhạc. Tuy có phẩm đức của thánh nhân, nhưng nếu không có địa vị của thiên tử, cũng không dám tự mình đặt ra lễ nhạc".

Khổng Tử còn nói: "Ta có thể nói rõ lễ nhạc của nhà Hạ, nhưng nước đời sau của nhà Hạ là nước Kỷ tìm không ra chứng cớ rõ ràng. Ta học tập lễ của triều Ân, nhưng nước Tống là nước đời sau nhà Ân cũng chỉ còn giữ được phần nào. Ta học tập lễ nhà Chu, đó là lễ mà các nước hiện nay đang thực hiện, cho nên ta tán thành theo lễ của nhà Chu".

Chương 29 – Tam Trọng

Cai trị thiên hạ, nếu nắm vững được ba điều quan trọng nhất thì có thể ít phạm sai lầm. Đó là: lễ nhạc, luật lệ và văn tự.

Lễ chế các quân vương đời trước đặt ra, tuy tốt đấy nhưng đã không thể khảo chứng. Không khảo chứng được thì người ta sẽ không tin. Không làm cho người ta tin, thì dân chúng sẽ không phục tùng.

Lễ nghi mà các bậc hiền nhân không có địa vị đề xướng thì dẫu tốt đẹp, nhưng không thể có địa vị được người ta tôn kính. Không có địa vị được người ta tôn kính thì cũng không thể làm cho người ta tin tưởng. Không thể khiến cho người ta tin tưởng, thì dân chúng cũng không phục tùng.

Cho nên đạo của người quân tử, cơ bản nhất là lấy đạo đức của mình làm gốc, dùng hành động của mình làm cho nhân dân tin tưởng; đem đối chiếu với lễ chế của ba vị vua là vua Vũ nhà Hạ, vua Thang nhà Thương, vua Văn Vương nhà Chu thấy rằng không có gì sai lầm; đem thực hiện trong trời đất không có gì trái nghịch, đem đối xét với quỷ thần cũng không có điều gì nghi ngại, đợi cho đến bậc thánh nhân xuất hiện ở trăm đời về sau xem xét vẫn không có điều gì mơ hồ, nhầm lẫn.

Đối xét quỷ thần cũng không có điều gì nghi ngại, chứng tỏ người đặt ra lễ chế đã hiểu được đạo trời vậy.

Đợi thánh nhân xuất hiện ở trăm đời về sau xem xét vẫn không có điều gì mơ hồ, chứng tỏ người đặt ra lễ chế đã hiểu rõ đạo người vậy.

Vậy nên người quân tử nhất cử nhất động đều làm gương cho thiên hạ đời đời noi theo, mọi hành vi đều trở thành phép tắc cho thiên hạ đời đời ngưỡng mộ, mọi lời nói đều trở thành khuôn vàng thước ngọc cho thiên hạ đời đời học tập. Kẻ ở xa nghe nói thì đem lòng ngưỡng vọng. Người ở gần thì nhìn mãi cũng không biết chán.

Kinh Thi có nói: "Chỗ kia không có ai ghét, chỗ này không có ai chán. Từ sáng đến tối đều làm được như vậy thì vĩnh viễn duy trì được thanh danh". Người quân tử nếu không làm như vậy thì làm sao sớm được tiếng thơm trong thiên hạ.

Chương 30 – Thuật Tổ

Khổng Tử tôn sùng tiếp nối đạo đức của vua Nghiêu, vua Thuấn; noi theo và làm sáng tỏ phép tắc của vua Văn Vương, vua Vũ Vương, trên thuận thiên thời, dưới hợp địa lý. Đức của Khổng Tử vĩ đại như trời đất, không có cái gì không chứa nổi, không có cái gì không che chở; lại giống như bốn mùa thay nhau luân chuyển, như mặt trời, mặt trăng thay nhau tỏa sáng.

Vạn sự, vạn vật đều được trời đất nuôi dưỡng, sinh trưởng mà không xâm hại lẫn nhau. Trời đất vận hành mà không hề trái ngược nhau. Đức nhỏ thì như nước sông chảy mãi không ngừng, đức lớn thì cao sâu giáo hóa, nuôi dưỡng muôn vật. Đó chính là nguyên nhân khiến trời đất trở nên vĩ đại là như vậy.

Chương 31 – Chí Thánh

Chỉ có bậc chí thánh trong thiên hạ mới có đủ:

1. Tài trí thông minh, nhìn xa thấy rộng, thông đạt mọi điều, đủ sức để cai trị thiên hạ.

2. Có lòng khoan dung độ lượng, ôn hòa, nhu thuận, đủ để bao dung dân chúng, bao dung vạn vật.

3. Tính tình cương nghị, quyết đoán đủ để cầm nắm tất cả mọi công việc chính sự.

4. Thái độ đoan trang, trung hòa, ngay thẳng, để mọi người kính nể.

5. Văn chương điển lý tinh tế, sáng suốt, cẩn thận, chu đáo, xét đoán minh bạch, đủ để phân biệt phải trái.

Đạo đức của bậc chí thánh vừa rộng lớn vừa sâu xa vô bờ bến, bất kỳ lúc nào cũng có thể biểu hiện ra. Nó vừa bao la rộng lớn như trời cao, vừa sâu như vực thẳm. Hễ xuất hiện, dân chúng không ai không mến phục. Hễ nói ra, dân chúng không ai không tin cậy. Hễ hành động, dân chúng không ai không thích thú, hài lòng.

Cho nên danh tiếng của thánh nhân truyền khắp cõi Trung Nguyên, lan ra bốn phương. Phàm những nơi xe cộ, thuyền bè có thể đến được; những nơi con người có thể đặt chân tới; những nơi trời có thể bao phủ, đất có thể chứa đựng; những nơi mặt trời, mặt trăng có thể chiếu sáng; những nơi sương mù có thể rơi xuống được, phàm những người có khí huyết không ai không tôn trọng thánh nhân, gần gũi thánh nhân.

Cho nên nói rằng đức của bậc chí thánh sánh bằng trời vậy.

Chương 32 – Kinh Luân

Trong thiên hạ chỉ có bậc thánh nhân có đức thành thật cao cả mới có thể soạn ra được cương lĩnh, biện pháp lớn để quản lý thiên hạ, xây dựng bồi đắp cái gốc lớn cho thiên hạ, thông hiểu hết đạo lý trời đất nuôi dưỡng vạn vật. Bậc thánh nhân chỉ dựa vào sức mình, không nương nhờ ai cả. Nhân ái của bậc thánh nhân có đức thành thật cao cả thật thuần khiết, thành khẩn biết bao! Trí tuệ của người xiết bao uyên bác, thâm thúy! Thiên tính của người đàng hoàng, cao rộng như trời. Nếu không phải là người vốn đủ thông minh, thánh trí, thông đạt thiên đức, thì ai có thể hiểu được đạo thành thật cao cả này?

Chương 33 – Thượng Cách

Kinh Thi có nói: "Khi mặc áo gấm hoa, nên mặc thêm áo choàng đơn ra ngoài". Câu đó ý nói rằng ghét màu sắc lòe loẹt của gấm hoa làm khó chịu mắt người.

Cho nên, đạo người quân tử là che đậy đức hạnh đi, không để lộ ra ngoài, nhưng nó càng ngày càng tỏa sáng thêm. Đạo của kẻ tiểu nhân thì sặc sỡ, cố để lộ ra ngoài, nhưng nó mỗi ngày một mất dần, mỗi ngày một lu mờ đi.

Đạo người quân tử bình dị nhưng không làm cho người ta chán, tuy giản dị nhưng có văn nhã, tuy ôn hòa nhưng có lý lẽ. Nếu hiểu đạo lý muốn đi xa phải bắt đầu từ nơi gần, hiểu phong tục được sinh ra là có nguồn gốc, hiểu được cái nhỏ nhất, sâu kín nhất vẫn có ngày hiện lộ ra, được như vậy là có thể tiến vào cõi chí thiện của thánh nhân rồi.

Kinh Thi có nói: "Dù lặn rất sâu vẫn có thể nhìn thấy rõ".

Cho nên người quân tử tự xét nơi lương tâm của mình, nếu thấy có ma tà quỷ ám, có nghĩ đến làm điều ác, thì tự mình mình biết hổ thẹn. Người quân tử khi sửa mình mà thấy điều bất cập thì chỉ mình biết, chứ người bình thường không thể nhìn thấy được.

Kinh Thi có nói: "Khi vào phòng của ai, dù ở góc mà người khác không nhìn thấy, cũng không hề có ý nghĩ gì xấu xa làm hổ thẹn đến lương tâm". Cho nên người quân tử chưa hành động mà vẫn được người ta tôn kính, chưa nói ra mà người ta đã tin theo.

Kinh Thi còn nói: "Khi diễn tấu nhạc ở trong tông miếu, hãy lặng thinh, đừng nói năng gì cả, tự nhiên người ta theo mình mà không ồn ào tranh cãi". Cho nên, người quân tử không ban thưởng mà dân chúng vẫn cảm thấy như được sự động viên, được cảm hóa, đua nhau làm theo điều thiện; không cần phẫn nộ mà dân chúng đã kính sợ hơn cả hình phạt bằng búa rìu.

Kinh Thi còn nói: "Đức của vua thiên tử không lộ ra, nhưng các vua chư hầu đều theo nhau bắt chước". Cho nên, người quân tử giữ mình một cách thành thật, thì tự nhiên thiên hạ sẽ thái bình vô sự.

Kinh Thi còn nói: "Ta thường tưởng nhớ đến đức sáng tỏ của vua Văn Vương, bởi vì vua Văn Vương chẳng cần to tiếng ra lệnh hoặc làm nghiêm sắc mặt bao giờ".

Khổng Tử cũng nói thêm: "Nếu gào thét và nghiêm sắc mặt để giáo hóa dân chúng đó là hạ sách, là điều ngọn vậy".

Kinh Thi còn nói: "Đức nhẹ tựa lông hồng". Lông hồng tuy nhẹ nhưng vẫn còn có trọng lượng, vẫn có thể so với vật khác. Còn: "Đạo trời sinh ra vạn vật vừa không có tiếng lại không có hơi", đó mới là mức độ tuyệt vời chí cao vô thượng.

Lời bình

Quan điểm của Nho gia chủ yếu là đề cao đức trị. Nhưng theo quan niệm của chúng ta ngày nay, bất kể xã hội nào chỉ có kết hợp chặt chẽ giữa đức trị và pháp trị thì việc giáo dục nhân dân mới đạt hiệu quả thiết thực. Chỉ nhấn mạnh một chiều đức trị hay một chiều pháp trị là không thỏa đáng.

— Tứ Thư.