Vì Sao Đạo Trung Dung Khó Giữ: Mười Chương Khổng Tử Bàn Về Thời Trung

Chương 2 – Thời Trung

Khổng Tử nói: "Lời nói và việc làm của người quân tử thì phù hợp chuẩn tắc trung dung. Lời nói và việc làm của kẻ tiểu nhân thì phản lại chuẩn tắc trung dung.

Lời nói và việc làm của người quân tử phù hợp với chuẩn tắc trung dung, vì người quân tử luôn giữ được trạng thái trung hòa, không để thái quá hay bất cập.

Lời nói và việc làm của kẻ tiểu nhân phản lại chuẩn tắc trung dung, vì kẻ tiểu nhân không hề lo sợ, nể nang hay e dè gì ai hết, nên cách nói năng và hành động của kẻ tiểu nhân không thái quá thì cũng bất cập".

Lời bình

Để hiểu thêm ý của trung dung, cần phân biệt rõ trung hòa và trung dung. Trung hòa và trung dung có chỗ giống nhau nhưng có chỗ khác nhau. Trung hòa chỉ việc tu dưỡng đạo đức đạt đến một giới hạn hài hòa nào đó. Còn trung dung là chỉ tiêu chuẩn đạo đức cao nhất trong việc tu thân đạt tới chỗ không thiên không lệch, không thái quá hay bất cập.

Về sau, một thời có người hiểu trung dung theo nghĩa hẹp, cho trung dung là bình thường, là bảo thủ, thỏa hiệp, thiếu đấu tranh. Hiểu như vậy là trái với tư tưởng trung dung của Khổng Tử.

Chương 3 – Tiển Năng

Khổng Tử nói: "Đạo trung dung thật cao quý, tuyệt vời thay! Đã lâu, trong dân chúng rất ít người có thể thi hành được đạo này".

Lời bình

Trung dung là không thiên không lệch về bên nào, là điểm cân bằng của hai thái cực. Trung dung chính là trung dụng, nghĩa là biết sử dụng chữ trung, điều trung để đạt đến điều tốt nhất, hay nhất, không để cái gì thái quá hay bất cập.

Đạo trung dung yêu cầu lúc nào cũng sử dụng điều trung, ở đâu cũng áp dụng điều trung. Cho nên tư tưởng trung dung đã trở thành tư tưởng điều hòa muôn vật. Điều hòa và cân bằng là một trạng thái trong quá trình phát triển của xã hội và tự nhiên. Khổng Tử đã giải thích rõ được trạng thái này và khái quát thành đạo trung dung. Đây là một cống hiến trong lịch sử nhận thức của nhân loại. Về mặt luân lý mà nói, tư tưởng, ngôn luận, hành vi của con người không thể thiên về cực đoan (cực tả hay cực hữu). Đó là một kiến giải có tính hợp lý và khái quát cao.

Chương 4 – Hành Minh

Khổng Tử nói: "Đạo sở dĩ không được thực hành, ta biết nguyên nhân của nó rồi. Người thông minh có trí tuệ thì thực hành thái quá; còn người kém hiểu biết thì bất cập.

Đạo sở dĩ không được phát huy làm sáng tỏ, ta biết nguyên nhân của nó rồi. Nhận thức của người hiền tài thì thái quá, còn nhận thức của người kém hiểu biết thì bất cập.

Người ta chẳng có ai không ăn, không uống, nhưng ăn uống mà có thể phân biệt được mùi vị, liệu có được mấy người?".

Lời bình

Khổng Tử cho rằng: đạo là nguyên tắc cơ bản để đối nhân xử thế, là đạo lý để trị quốc an dân. Nhưng bây giờ không thể thực hành được nữa rồi, là vì người ta khi thực hiện đều hoặc thái quá hoặc bất cập, không xác định được độ chuẩn mực của trung dung. Người có tài thì cho rằng đạo trung dung không có gì khó, nên chẳng cần suy xét; còn kẻ tầm thường thì cho là khó, nên chẳng học. Vì vậy, dẫu tài giỏi hay ngu đần cũng không hành đạo được; dẫu hiền hay bất hiền cũng không hiểu rõ đạo được. Thật ra, người ta không rõ, không theo, không biết "mùi" đạo là tại họ không quan tâm, gắng sức đó thôi. Cũng giống như mọi người trong chúng ta, ai cũng ăn, cũng uống, mà chẳng để ý tới món mình ăn, mình uống thì chẳng có mấy người biết phân biệt được mùi vị. Điều đó nói rằng người lĩnh hội được chân tơ kẽ tóc của đạo trung dung còn rất ít, không mấy ai đạt được.

Trong vấn đề trị quốc, đối nhân xử thế... nếu thái quá hay bất cập đều không phù hợp với đạo trung dung. Thái quá sẽ phá hoại nguyên tắc trị quốc, nguyên tắc làm người, có trở ngại lớn cho ổn định xã hội. Điều đó cũng nghiêm trọng không kém gì bất cập.

Nắm vững hai trạng thái cực đoan là thái quá và bất cập thì mới xác định được đâu là mức phải, hợp lý để đem áp dụng vào việc lãnh đạo đất nước, đối nhân xử thế, thực hiện một chủ trương chính trị đúng đắn.

Thế gọi là đạo trung dung đã được làm sáng tỏ.

Chương 5 – Bất Hành

Khổng Tử nói: "Đạo có lẽ không thể thực hành được nữa rồi".

Lời bình

Đạo, theo Khổng Tử là một thế giới quan, một nhân sinh quan, một chủ trương chính trị, một hệ tư tưởng nhất định. Đạo có phép tắc có nội dung của nó. Người ta thông qua học tập, suy nghĩ và hành động mới có thể đạt đến đạo. Khổng Tử nhấn mạnh rằng con người trong xã hội phải giữ đạo, thích đạo và học đạo; cho rằng con người phải tuân thủ một quy tắc, quy phạm nhất định, mới trở thành người có ích cho xã hội.

Nhưng ở thời đại Khổng Tử, xã hội biến động kịch liệt, hiện tượng thiên hạ vô đạo ngày một gia tăng. Tận mắt chứng kiến những hiện tượng đó, Khổng Tử không tránh khỏi thốt ra lời than vãn này.

Chương 6 – Đại Trí

Khổng Tử nói: "Vua Thuấn là người có trí tuệ cao siêu nhất. Vua Thuấn ham hỏi han, hơn nữa còn để tâm suy xét cả những lời thiển cận bình thường. Có ai bày tỏ làm điều gì xấu thì vua Thuấn bỏ qua cho, ai nêu lên được điều gì tốt thì vua Thuấn tán dương phát huy triệt để. Trong số những ý kiến, vua Thuấn nắm chắc hai thái cực, chọn lấy cái đúng đắn, hợp lý (trung dung) để lãnh đạo, quản lý dân chúng. Đó là nguyên nhân để ông Thuấn trở thành vua Thuấn ngày ấy chăng?".

Lời bình

Theo quan niệm của Khổng Tử thì trung dung không những là quy phạm đạo đức cao thượng nhất, chuẩn tắc cơ bản nhất để tu dưỡng đạo đức con người, mà còn là tư tưởng chỉ đạo để trị quốc.

Các bậc vua sáng tôi hiền, thánh nhân quân tử được xem là có trí tuệ hay không, có đạo đức hay không, ngoài căn cứ vào những tiêu chuẩn khác ra, còn xem có theo đạo trung dung hay không. Theo Nho gia, những thánh hiền, vua sáng thời cổ đại và người có đức trong lịch sử đều có sẵn đạo trung dung, hết lòng thực hiện đạo trung dung.

Chương 7 – Dư Trí

Khổng Tử nói: "Mọi người ai cũng nói mình là người có trí tuệ, nhưng khi bị dồn đuổi đến khu vực có lưới bủa vây, có gài bẫy, có hầm hố chông gai được ngụy trang, lại không biết đường tránh.

Mọi người đều nói mình là người có trí tuệ, đã chọn được đạo trung dung rồi, thế mà chỉ chưa đầy một tháng đã không thể kiên trì được nữa".

Lời bình

Khổng Tử cho rằng, chỉ có kiên trì giữ trọn đạo trung dung mới là người thực sự có trí tuệ, nếu không kiên trì thì không thể xem là người có trí tuệ được. Chẳng phải nhiều người có trí tuệ nhưng vì không giữ trọn đạo cho nên vẫn bị sa bẫy trong đường đời, đường công danh đó sao?

Trong sự biến động kịch liệt ở bất kỳ xã hội nào, đều có một bộ phận người cấp tiến luôn phản đối thủ cựu, muốn thúc đẩy xã hội tiến nhanh hơn. Họ là những người thiếu kiên trì, nôn nóng, nên thường áp dụng thủ đoạn cực đoan duy ý chí, dẫn đến đồng thời với thúc đẩy xã hội phát triển, cũng gây nên những tác dụng tiêu cực nguy hiểm không kém, làm cho xã hội bị thụt lùi.

Những dẫn chứng như vậy trong quân sự, ngoại giao, trong lịch sử cải cách xã hội không thiếu. Cho nên nói câu nói này của Khổng Tử có giá trị trường tồn.

Chương 8 – Phục Ưng

Khổng Tử nói: "Nhan Hồi khi còn sống đã chọn đạo trung dung để theo. Mỗi khi đã nắm chắc được một điều đúng thì cẩn thận giữ lấy, nhớ kỹ trong lòng, chân thành tín phục, vĩnh viễn không để mất đi".

Lời bình

Ở đây Khổng Tử tán dương Nhan Hồi là học trò yêu quý nhất của mình. Khổng Tử muốn khuyên mọi người học tập Nhan Hồi, lĩnh hội cho được tinh túy của trung dung, ghi nhớ kỹ trong lòng, không để mất nó đi.

Chương 9 – Khả Quân

Khổng Tử nói: "Các quốc gia trong thiên hạ có thể bình trị được, quan tước bổng lộc có thể khước từ được, gươm giáo sắc nhọn có thể dẫm đạp lên mà đi được, nhưng làm việc phù hợp với đạo trung dung thì thật không dễ chút nào".

Lời bình

Quan niệm của Khổng Tử về đạo trung dung rất rõ ràng: Đủ tài bình trị được đất nước là người nhân. Từ chối được quan tước, bổng lộc là người trí. Biết quên thân mình trước hiểm nguy là người dũng. Làm được như ba trường hợp trên đây là rất khó và đáng khâm phục, nhưng giữ nổi đạo trung dung còn khó và đáng khâm phục hơn.

Nho gia đề xướng trung dung. Khổng Tử tiếp tục phát triển như trên là muốn nhấn mạnh, thực hiện đạo trung dung rất khó, mong cho mọi người có sự coi trọng cao độ, cùng nhau kiên trì giữ vững và phát triển đạo trung dung.

Chương 10 – Vấn Cường

Tử Lộ hỏi về sức mạnh.

Khổng Tử nói: "Ngươi hỏi về sức mạnh của người phương Bắc hay sức mạnh của người phương Nam, hay là hỏi về sức mạnh của riêng ngươi?

Thông qua con đường khoan dung, mềm mỏng để giáo dục người; đối với kẻ làm điều xằng bậy thì tha thứ mà không báo thù, đấy là sức mạnh của người phương Nam. Người quân tử nên có phẩm chất này.

Còn ngày đêm làm bạn cùng giáp bên gươm sắc, dẫu phải xông vào chỗ chết cũng không hối hận, đấy là sức mạnh của người phương Bắc. Kẻ thượng võ, hiếu đấu nên có phẩm chất này.

Người quân tử sống hòa khí với mọi người, nhưng không buông trôi theo thói tục của người đời, đấy mới là sức mạnh chân chính.

Giữ trọn đạo trung dung, không hề thiên lệch bên nào, đấy mới là sức mạnh chân chính.

Khi quốc gia yên ổn cũng không thay đổi chí hướng của mình thời còn cùng khốn, đấy mới là sức mạnh chân chính.

Khi quốc gia loạn lạc, có chết cũng không thay đổi chí hướng của mình, đấy mới là sức mạnh chân chính".

Lời bình

Ở đây Khổng Tử giảng cho Tử Lộ là học trò của mình về sức mạnh chân chính.

Trong quan niệm của Khổng Tử, sức mạnh có nhiều loại hình, có sức mạnh của người phương Nam, có sức mạnh của người phương Bắc, sức mạnh của người này người kia... Nhưng như vậy chưa đủ. Phải đem sức mạnh của riêng mình kết hợp với đạo trung dung, sẽ có sức mạnh to lớn nhất, không thành trì nào mà không phá nổi, không khó khăn nào mà không vượt qua. Sức mạnh chân chính mà Khổng Tử nói tới là bốn điểm nêu ở trên. Làm được bốn điểm đó mới là có sức mạnh chân chính.

Chương 11 – Tố Ẩn

Khổng Tử nói: "Có người tìm những điều bí ẩn trong lễ chế nhà Chu, những điều trái với lễ chế nhà Chu để làm những việc quái dị, mong cho hậu thế nhắc tới mà ca ngợi mình, riêng ta không bao giờ làm như vậy. Người quân tử phải theo đạo mà đi, chứ còn nửa đường bỏ dở thì riêng ta không làm như vậy. Người quân tử chỉ một lòng theo đạo trung dung thôi. Còn như phải trốn đời ở ẩn nơi rừng sâu núi thẳm không ai biết tiếng cũng không bao giờ hối hận, thì chỉ có thánh nhân mới làm được như vậy".

Lời bình

Khổng Tử mở rộng thêm ý nghĩa khi nói về trung dung, trên cơ sở không bao giờ tách rời với nguyên tắc của lễ chế nhà Chu. Ông phê phán những người dưới danh nghĩa là những nhà sáng tạo đạo đức mới đã làm những việc khác thường, thái quá không phù hợp với lễ chế nhà Chu, để mong được nổi danh hậu thế. Khổng Tử cho rằng cách làm này chẳng những vi phạm lễ chế nhà Chu mà còn vi phạm đạo trung dung. Đây là việc Khổng Tử không bao giờ làm và không thể tiếp thu được.

Người quân tử là người kiên quyết tuân thủ, kiên trì giữ trọn đạo trung dung, không nửa đường bỏ dở. Khổng Tử là người kiên trì tuân theo đạo trung dung, mục tiêu của ông cũng chỉ là khuyên người ta phấn đấu làm người quân tử, noi theo đạo trung dung, được như vậy chẳng phải đất nước sẽ phát triển ổn định, thiên hạ thái bình sao?

— Tứ Thư.