Luận Ngữ – Quý Thị: Ba Loại Bạn, Ba Điều Kính Sợ, Chín Điều Suy Nghĩ

Tiết 1–7: Không lo ít mà lo không đều, ba loại bạn và ba điều răn

1. Họ Quý chuẩn bị đánh nước Chuyên Du (nước phụ thuộc nhỏ). Nhiễm Cầu và Tử Lộ vào gặp Khổng Tử báo tin. Khổng Tử nói: "Trò Cầu! Chẳng phải lỗi tại ngươi sao? Nước Chuyên Du do vua thời xưa phong để tế núi Đông Mông, nằm trong ranh giới nước Lỗ, là bề tôi xã tắc, sao lại đánh họ?". Nhiễm Cầu nói: "Họ Quý muốn đánh chứ hai chúng con không muốn". Khổng Tử nói: "Chu Nhậm từng nói: 'Có thể thi triển năng lực thì đứng vào hàng ngũ, không thể thì rút lui. Nguy hiểm không giúp, vấp ngã không đỡ thì dùng kẻ phụ tá làm gì?' Lời ngươi nói sai rồi! Con hổ con tê ngưu xổng khỏi chuồng, miếng ngọc quý bị vỡ trong hộp, đó là lỗi của ai?". Nhiễm Cầu nói: "Nay Chuyên Du thành cao lại gần ấp Phí, không lấy nay mai cháu con họ Quý tất chịu tai họa". Khổng Tử nói: "Trò Cầu! Người quân tử ghét kẻ không nói thẳng muốn lấy mà lại đi bịa đặt lý do để bào chữa! Ta nghe nói: Nước nhà không lo ít của cải mà lo phân phối không đều (bất sầu quả nhi sầu bất quân), không lo nghèo mà lo dân không yên vui (bất sầu bần nhi sầu bất an). Phân phối đều thì không nghèo, hòa hợp thì không ít, yên vui thì không đổ vỡ. Người xa không quy phục thì dùng đức văn hóa để thu hút; họ đến rồi thì làm họ yên ổn. Nay hai ngươi giúp họ Quý, người xa không quy phục, nước nhà chia rẽ mà lại bàn chuyện binh đao trong nước! Ta e tai họa họ Quý không ở Chuyên Du mà nằm ngay sau bức bình phong nhà mình!".

Lời bình

Lập luận chính trị bất hủ: sự ổn định của quốc gia nằm ở công bằng xã hội và nhân tâm, chứ không phải ở sự xâm lược cướp phá ngoại bang.

2. Khổng Tử nói: "Thiên hạ có Đạo thì Lễ Nhạc và chinh phạt từ vua Thiên tử xướng xuất. Thiên hạ vô Đạo thì Lễ Nhạc chinh phạt từ chư hầu xướng xuất, thường khoảng mười đời là mất; từ đại phu xướng xuất, khoảng năm đời là mất; gia thần nắm mệnh nước, khoảng ba đời là mất. Thiên hạ có Đạo thì chính sự không nằm trong tay đại phu, dân chúng không bàn luận can thiệp chính sự".

3. Khổng Tử nói: "Quyền lực rời khỏi nhà vua nước Lỗ đã bốn đời, chính quyền rơi vào tay đại phu đã ba đời, cho nên con cháu ba nhà Tam Tôn ngày càng suy yếu".

4. Khổng Tử nói: "Có ba loại bạn có ích, ba loại bạn có hại. Bạn thẳng thắn, bạn trung tín, bạn nghe nhiều hiểu rộng là bạn có ích. Bạn thích chiều chuộng giả vờ, bạn thích xun xoe nịnh hót, bạn khua môi múa mép là bạn có hại".

5. Khổng Tử nói: "Có ba niềm vui có ích, ba niềm vui có hại. Vui vì điều tiết bằng Lễ Nhạc, vui vì khen điều tốt của người, vui vì có nhiều bạn hiền là niềm vui có ích. Vui vì xa hoa kiêu ngạo, vui vì đi chơi lười biếng, vui vì yến tiệc say sưa là niềm vui có hại".

6. Khổng Tử nói: "Phụng sự người quân tử dễ phạm ba lỗi: Chưa đến lượt nói đã nói là xốc nổi; đến lượt nói mà không nói là giấu giếm; chưa nhìn sắc mặt đã nói là mù quáng".

7. Khổng Tử nói: "Người quân tử có ba điều phải phòng tránh (tam giới):

Thời trẻ khí huyết chưa ổn định, phải tránh sắc dục.

Đến tuổi trưởng thành khí huyết hăng hái, phải tránh tranh chấp dũng lực.

Đến tuổi già khí huyết suy rụng, phải tránh tham lam của cải".

Tiết 8–14: Ba điều kính sợ, chín điều suy nghĩ và lời dạy cho Khổng Lý

8. Khổng Tử nói: "Người quân tử có ba điều kính sợ (tam úy): Kính sợ Mệnh trời, kính sợ bậc đại nhân, kính sợ lời nói của thánh nhân. Kẻ tiểu nhân không biết Mệnh trời nên không kính sợ, khinh mạn bậc đại nhân, giễu cợt lời nói thánh nhân".

9. Khổng Tử nói: "Sinh ra đã biết là bậc trên hết; học rồi mới biết là bậc tiếp theo; gặp khó khăn mới chịu học là bậc tiếp theo nữa; gặp khó khăn mà vẫn không chịu học thì đó là tầng lớp dân chúng thấp kém nhất!".

10. Khổng Tử nói: "Người quân tử có chín điều suy nghĩ (cửu tư):

Nhìn thì suy nghĩ xem có rõ ràng không.

Nghe thì suy nghĩ xem có thông suốt không.

Sắc mặt thì suy nghĩ xem có ôn hòa không.

Thái độ thì suy nghĩ xem có kính cẩn không.

Lời nói thì suy nghĩ xem có trung thành tín nghĩa không.

Làm việc thì suy nghĩ xem có nghiêm túc không.

Nghi ngờ thì suy nghĩ để hỏi người khác.

Thấy tức giận thì suy nghĩ đến tai họa sau đó.

Thấy lợi lộc thì suy nghĩ đến Nghĩa".

11. Khổng Tử nói: "'Thấy điều thiện thì nỗ lực như sợ không kịp, thấy điều ác thì né tránh như thò tay vào nước sôi', ta đã thấy người như vậy, nghe lời như vậy. 'Ở ẩn để mưu cầu chí hướng, thực hành Nghĩa để đạt tới Đạo', ta từng nghe lời nói này nhưng chưa thấy người nào làm được!".

12. Tề Cảnh Công có nghìn cỗ xe, khi chết dân chúng không tìm ra điều gì để khen ngợi. Bá Di Thúc Tề chết đói dưới núi Thủ Dương, dân chúng ca ngợi đến ngày nay. Chính là ý đó vậy!

13. Trần Khang (Tử Khâm) hỏi Khổng Lý (con Khổng Tử): "Anh có được nghe thầy dạy điều gì riêng biệt lạ hơn chúng tôi không?". Khổng Lý đáp: "Không có. Có lần thầy đứng một mình dưới thềm, tôi bước nhanh qua, thầy hỏi: 'Học Kinh Thi chưa?'. Đáp: 'Chưa'. Thầy nói: 'Không học Kinh Thi thì không biết cách nói năng'. Tôi liền về học Kinh Thi. Ngày khác thầy đứng một mình, tôi bước qua, thầy hỏi: 'Học Lễ chưa?'. Đáp: 'Chưa'. Thầy nói: 'Không học Lễ thì không biết cách lập thân'. Tôi liền về học Lễ. Tôi chỉ nghe hai điều đó thôi". Trần Khang ra ngoài mừng rỡ nói: "Hôm nay hỏi một câu được ba điều: Biết về Kinh Thi, biết về Lễ, lại biết người quân tử không thiên vị riêng tư đối với con mình!".

14. Vua chư hầu gọi vợ mình là "Phu nhân". Phu nhân tự xưng là "Tiểu đồng". Dân trong nước gọi là "Quân phu nhân". Nói với nước ngoài gọi là "Quả tiểu quân". Người nước ngoài gọi là "Quân phu nhân".

— Tứ Thư.