Luận Ngữ – Hương Đảng: Phong Thái Khổng Tử Nơi Làng Xóm Và Chốn Triều Đình

Tiết 1–9: Dáng điệu nơi làng xóm, triều đình và nếp ăn mặc

1. Khổng Tử ở chốn xóm làng thì thái độ khiêm nhường, kính cẩn, lời nói như không khéo ăn nói. Nhưng khi ở nơi tông miếu hay triều đình thì ăn nói lưu loát, khúc triết, chỉ có điều thái độ rất cẩn trọng.

Lời bình

Người quân tử biết tùy nơi tùy lúc mà ứng xử. Ở làng xóm thì thân thiện, khiêm nhường, không phô trương; ở nơi tôn nghiêm, chính sự thì nghiêm túc, rõ ràng và lễ độ.

2. Khi ở triều đình, lúc nói chuyện với quan hạ đại phu thì thái độ ôn hòa, vui vẻ; lúc nói chuyện với quan thượng đại phu thì thái độ chính trực, đàng hoàng. Khi có mặt vua, thái độ cung kính nghiêm cẩn nhưng tự nhiên, không mất đi sự thong dong.

Lời bình

Nghệ thuật ứng xử chốn quan trường của Khổng Tử: tôn trọng cấp dưới, giữ khí tiết với cấp trên và hết lòng cung kính nhưng không khúm núm trước quân vương.

3. Khi được vua sai tiếp đón khách quý, thái độ của ông nghiêm trang, bước đi nhanh nhẹn. Khi vái chào người bên trái hay bên phải, tà áo trước sau vẫn giữ ngay ngắn. Khi dắt khách vào, bước đi nhẹ nhàng, giữ đúng vị trí. Khi khách lui ra, ông báo với vua: "Khách đã đi xa rồi".

Lời bình

Sự chuẩn mực, chu đáo và tỉ mỉ trong từng cử chỉ ngoại giao, thể hiện sự tôn trọng tuyệt đối đối với quốc lễ.

4. Khi qua cửa triều đình, ông cúi mình kính cẩn như thể cửa không đủ cao. Không đứng ở giữa cửa, không bước lên ngưỡng cửa. Khi qua vị trí của vua, sắc mặt trang nghiêm, bước đi dồn dập, lời nói như nín thở. Khi nâng tà áo lên điện, lưng cúi khom, thở nhẹ. Bước ra trả vị trí, thái độ trở lại thong dong, hòa nhã.

Lời bình

Mọi hành vi, cử chỉ đều biểu hiện sự thành kính từ nội tâm đối với quyền lực nhà nước và trật tự kỷ cương.

5. Khi cầm ngọc xích bỉnh làm sứ giả, ông cúi mình như không kham nổi. Nâng cao như khi chào, hạ thấp như khi trao vật. Sắc mặt trang nghiêm như sợ hãi, bước đi dè dặt. Khi dâng lễ vật, sắc mặt ôn hòa. Khi tiếp xúc riêng, thái độ vui vẻ, cởi mở.

Lời bình

Làm sứ giả đại diện cho quốc gia phải có tinh thần trách nhiệm cao độ, giữ gìn uy nghiêm nhưng vẫn thể hiện sự thân thiện, hòa nhã.

6. Người quân tử không dùng vải màu xanh thẫm hay màu tím để may viền áo; không dùng màu đỏ hay màu tía làm quần áo mặc thường ngày. Mùa nóng mặc áo vải tơ mỏng nhưng nhất định phải có áo lót bên trong. Áo đen mặc với da cừu đen, áo trắng mặc với da hươu trắng, áo vàng mặc với da cáo vàng. Áo mặc ở nhà cắt dài hơn, tay áo phải ngắn vừa tiện làm việc. Trừ lúc tang lễ, đồ trang sức đều phải treo ngay ngắn.

Lời bình

Ăn mặc phải phù hợp với hoàn cảnh, thời tiết và cấp bậc, vừa trang nhã vừa gọn gàng, tôn trọng các quy tắc văn hóa thẩm mỹ.

7. Ngày ăn chay trai giới, nhất định phải mặc áo trai giới bằng vải sạch sẽ. Đồ ăn ngày trai giới phải thay đổi khác ngày thường, chỗ ngồi cũng phải dời sang nơi khác.

Lời bình

Sự thành tâm thanh tẩy cả thân lẫn tâm trước khi cử hành các nghi lễ tâm linh.

8. Cơm nấu không sạch thì không ăn; cá ươn thịt thối thì không ăn; thức ăn biến màu, có mùi hôi thì không ăn; nấu nướng không đúng mức thì không ăn; cắt thịt không ngay ngắn thì không ăn; không có nước chấm thích hợp thì không ăn. Thịt tuy nhiều nhưng ăn không vượt quá định lượng cơm. Riêng rượu thì không hạn chế, nhưng tuyệt đối không uống đến mức say sưa mất kiểm soát. Rượu thịt mua ngoài chợ không rõ nguồn gốc thì không ăn. Khi ăn không nói chuyện, khi ngủ không bàn việc. Dù chỉ là bữa cơm rau thanh tịnh, trước khi ăn vẫn dâng lễ tế cúng như khi tế lễ lớn.

Lời bình

Thói quen sinh hoạt cực kỳ khoa học, giữ gìn sức khỏe, ăn uống có tiết chế và luôn giữ lòng biết ơn đối với thức ăn.

9. Chiếu ngồi không trải ngay ngắn thì không ngồi.

Lời bình

Sự chỉnh chu, trật tự ngay từ những chi tiết nhỏ nhất trong đời sống thường nhật.

Tiết 10–17: Hỏi người trước hỏi ngựa, lễ với vua và bạn hữu

10. Khi người trong làng uống rượu tế xong, các cụ già chống gậy đi ra rồi ông mới đi ra. Khi người trong làng làm lễ trừ tà diệt dịch, ông mặc lễ phục đứng ở thềm đông để trấn an.

Lời bình

Tôn trọng người già, giữ đúng đạo hiếu đễ và hòa nhập với tập quán tốt đẹp của cộng đồng.

11. Khổng Tử sai người đi thăm bạn ở nước khác, ông vái chào hai lạy rồi mới tiễn người đưa tin đi. Khang Tử tặng thuốc, ông bái nhận rồi nói: "Khâu này chưa hiểu rõ tính thuốc nên chưa dám uống ngay".

Lời bình

Thể hiện sự lịch sự trong giao tế và thái độ cẩn trọng, thực tế đối với sức khỏe.

12. Chuồng ngựa bị cháy, Khổng Tử ở triều đình trở về hỏi: "Có ai bị thương không?", chứ không hỏi đến tài sản ngựa nghèo.

Lời bình

Lòng nhân ái bao la: coi trọng tính mạng con người hơn của cải vật chất.

13. Vua ban cho thức ăn, nhất định phải trải chiếu ngay ngắn rồi ăn thử trước; vua ban cho thịt sống, nhất định phải nấu chín rồi dâng cúng tổ tiên; vua ban cho vật sống, nhất định phải nuôi dưỡng. Khi hầu cơm vua, vua thực hiện lễ tế thì mình ăn trước để nếm thức ăn cho vua. Lúc bị bệnh vua đến thăm, ông nằm hướng đầu về phía đông, đắp áo lễ phục lên người. Khi vua có chiếu triệu mời, ông không đợi thắng xe xong mà đi bộ đi ngay.

Lời bình

Sự trung thành và lòng kính trọng tuyệt đối đối với bậc quân vương.

14. Vào trong thái miếu, việc gì ông cũng hỏi cẩn thận.

Lời bình

Thái độ nghiêm túc, cung kính đối với chốn linh thiêng và nghi lễ quốc gia.

15. Bạn bè chết mà không có ai nương tựa, ông nói: "Việc mai táng cứ để ta lo". Bạn bè tặng quà, dù là xe ngựa, nếu không phải là thịt cúng tế thì ông cũng không vái lạy nhận.

Lời bình

Trọng tình nghĩa bạn bè lúc hoạn nạn, nhưng công tư phân minh đối với quà tặng.

16. Khi ngủ không nằm thẳng như người chết; ở nhà không làm dáng làm điệu. Thấy người mặc áo tang, dù là người thân thiết, sắc mặt cũng biến đổi tỏ sự đồng cảm; thấy người mặc lễ phục hoặc người mù, dù là chỗ quen biết cũng tỏ thái độ kính trọng.

Lời bình

Phong thái tự nhiên lúc nghỉ ngơi và lòng thấu cảm chân thành với nỗi đau hay hoàn cảnh bất hạnh của người khác.

17. Chim giật mình bay lên, lượn một vòng rồi đậu xuống. Khổng Tử nói: "Con chim trên núi gặp thời biết mấy! Biết thời mà bay đậu đúng lúc!". Tử Lộ chắp tay hướng về phía chim, con chim vỗ cánh ba lần rồi bay đi.

Lời bình

Bài học xử thế tùy thời: biết quan sát, biết chọn thời cơ tiến lùi đúng lúc như loài vật trong tự nhiên.

— Tứ Thư.