Đại Học: Tam Cương Bát Mục Và Nền Móng Minh Đức, Tân Dân, Chí Thiện

Thánh Kinh: Tam Cương Bát Mục Và Con Đường Tu Thân

1. Đạo học lớn cốt để biết phát huy đức sáng đức tốt đẹp của con người, đổi mới khiến lòng dân bỏ cũ theo mới, bỏ ác theo thiện, khiến mọi người đạt đến mức độ đạo đức hoàn thiện nhất. Có hiểu được phải đạt đến mức độ đạo đức hoàn thiện nhất thì mới kiên định chí hướng. Chí hướng kiên định rồi, tâm mới yên tĩnh. Tâm yên tĩnh rồi, lòng mới ổn định. Lòng ổn định rồi, suy nghĩ sự việc mới có thể chu toàn. Suy nghĩ sự việc chu toàn rồi, mới có thể xử lý, giải quyết công việc được thỏa đáng.

Vạn vật đều có đầu có đuôi, có gốc có ngọn. Vạn sự đều có bắt đầu và kết thúc. Biết làm cái gì trước cái gì sau, tức là đã tiếp cận với nguyên tắc của đạo rồi.

2. Thời cổ đại, phàm những thánh nhân muốn phát huy tính thiện của con người đến khắp thiên hạ, trước hết phải lãnh đạo tốt nước mình, bang mình.

Muốn lãnh đạo tốt nước mình, bang mình, trước hết cần chỉnh đốn tốt gia đình, gia tộc của mình.

Muốn chỉnh đốn tốt gia đình, gia tộc mình, trước hết phải tu dưỡng tốt phẩm đức bản thân mình.

Muốn tu dưỡng tốt phẩm đức bản thân mình, trước hết phải làm cho tâm tư của mình ngay thẳng, đoan chính. Muốn cho tâm tư của mình ngay thẳng, đoan chính, trước hết phải có ý nghĩ thành thật. Muốn có ý nghĩ thành thật, trước hết phải có nhận thức đúng đắn. Mà con đường nhận thức đúng đắn chính là nghiên cứu đến nơi đến chốn, lĩnh hội được cái nguyên lý của sự vật.

3. Có lĩnh hội được nguyên lý của sự vật, nhận thức mới đúng đắn, ý nghĩ mới thành thực. Ý nghĩ thành thực, tâm tư mới ngay thẳng. Tâm tư ngay thẳng, phẩm đức bản thân mới tu dưỡng tốt. Phẩm đức bản thân tu dưỡng tốt, mới chỉnh đốn tốt gia đình, gia tộc của mình. Chỉnh đốn tốt gia đình, gia tộc mình, mới lãnh đạo tốt nước mình. Lãnh đạo tốt nước mình, thiên hạ mới được thái bình (mới bình trị được thiên hạ).

4. Từ vua thiên tử đến người bình dân, ai ai cũng phải lấy tu dưỡng phẩm đức làm gốc.

Một cây, cái gốc đã mục nát rồi, mà cái ngọn còn tốt tươi là điều không thể có. Xem nhẹ cái căn bản đáng phải xem trọng, coi trọng cái chi tiết vốn là thứ yếu, xưa nay chưa từng có bao giờ.

Trên đây là bài kinh gồm những nguyên tắc và lời bàn luận của Khổng Tử do học trò là Tăng Tử truyền lại bằng miệng. Còn mười chương tiếp theo là kiến giải của Tăng Tử, do học trò của Tăng Tử ghi chép lại. Bản gốc có nhiều nhầm lẫn. Bản hiện nay do Trình Di đính chính, tôi (Chu Hy) lại tiếp tục khảo chứng các kinh sách khác nữa, rồi phân thành chương tiết.

Lời bình

Cương lĩnh "trị quốc bình thiên hạ" do Nho gia đề xướng, là "tam cương, bát mục".

"Tam cương" là ba cương lĩnh:

• Minh minh đức.
• Tân dân.
• Chỉ ư chí thiện.

"Minh minh đức" là phát huy đức sáng, tính tốt, tính thiện của nhân dân, yêu cầu giai cấp thống trị phát huy quan niệm đạo đức, luân lý truyền thống Nho gia để duy trì trật tự xã hội, đề xướng thực hành đường lối đức trị.

"Tân dân" là đổi mới lòng dân, đổi mới cách suy nghĩ của dân, bỏ cũ thay mới, bỏ ác theo thiện, yêu cầu mọi người thực hiện đạo đức của Nho gia, phát huy cao độ đạo đức trời đã phú cho con người lúc mới sinh để làm thay đổi tư tưởng con người, khiến mọi người có thể từ bỏ điều xấu mà làm điều tốt, từ bỏ điều ác mà làm điều thiện.

"Chỉ ư chí thiện" là đạt đến đạo đức hoàn thiện nhất. Nho gia cho rằng chỉ khi nào việc tu dưỡng đạo đức của con người đạt đến mức độ hoàn thiện nhất, thì nước mới được hưng thịnh phát đạt, không còn tiềm ẩn nguy cơ bị diệt vong.

"Bát mục" là tám bước cụ thể để thực hiện ba cương lĩnh nói trên. Đó là:

• Cách vật (nghiên cứu thấu đáo sự vật).
• Trí tri (hiểu biết sâu sắc, có kiến thức rõ rệt).
• Thành ý (có ý nghĩ thành thật với chính mình).
• Chính tâm (giữ lòng dạ ngay thẳng).
• Tu thân (sửa mình trở thành người tốt).
• Tề gia (chỉnh đốn tốt việc nhà).
• Trị quốc (khiến cho đất nước yên ổn).
• Bình thiên hạ (khiến cho thiên hạ thái bình).

Trong tám bước đó, tu thân là gốc. Muốn tu thân, trước hết phải "cách vật trí tri", nghĩa là phải nghiên cứu kỹ để hiểu cho hết cái nguyên lý của sự vật, tìm hiểu kỹ điều kiện khách quan, chủ quan, bản chất của sự vật để không ngừng nâng cao nhận thức đối với sự vật.

Nhận thức được thế giới khách quan, chủ quan của sự vật, hiểu được nguyên lý của sự vật, tiếp đó thực hiện được "thành ý", "chính tâm", "tu thân", thì mọi người trong gia đình, gia tộc được yên ổn, hòa thuận.

Gia đình, gia tộc yên ổn, nước nhà sẽ yên ổn, thiên hạ sẽ thái bình.

Trong tám bước đó, bốn bước đầu nói về phương pháp tu thân, ba bước sau nói về mục đích của tu thân.

Tám bước này nhấn mạnh phải nâng cao nhận thức để phát huy đức sáng, tính thiện của con người, yêu cầu con người tự khôi phục lại bản tính thiện trời phú cho lúc mới sinh để phòng ngừa những sai lệch trong cảm tính cá nhân, những dục vọng sai trái, loại trừ những tình cảm không ổn định, theo đuổi đức sáng để tự hoàn thiện mình.

Khang Cáo: Phát Huy Đức Sáng Của Con Người

Khang Cáo là một thiên trong sách Chu Thư có câu: "Có thể phát huy được tính tốt của mọi người".

Thái Giáp là một thiên trong sách Thượng Thư có câu: "Nên nghĩ đến những tính tốt mà trời đã ban cho mọi người".

Đế Điển là một thiên trong sách Ngu Thư có câu: "Có thể phát huy được đại đức".

Ba lời ấy đều muốn nói mọi người phải tự mình phát huy đức sáng của mình.

Lời bình

Đây là chương đầu tiên ghi chép về những kiến giải của Tăng Tử. Ông trích dẫn lời nói trong các điển tích, để nói lên người xưa đã rất quan tâm đến việc phát huy đức sáng của con người và khẳng định là có thể phát huy được.

Đức sáng trời phú cho là đức sáng có sẵn, ta phải gìn giữ và phát huy để cho cách nói, cách nghe, cách nhìn, cách làm của mỗi người phù hợp với đạo đức luân lý Nho gia. Được như vậy thì xã hội ổn định.

Bàn Minh: Mỗi Ngày Tự Đổi Mới, Càng Mới Hơn

Trên chậu tắm của vua Thành Thang có khắc mấy chữ: "Mỗi ngày nếu có thể làm cho mình được mới hơn, thì ngày nào cũng nên tự đổi mới, đã đổi mới rồi, càng mới hơn nữa".

Thiên Khang Cáo có câu: "Nên khuyến khích nhân dân đổi mới".

Kinh Thi có câu: "Triều Chu tuy là nước cũ, nhưng là mang sứ mạng mới".

Cho nên người quân tử nên tận dụng hết mọi biện pháp ráng sức đạt đến cõi đạo đức hoàn thiện nhất để cầu được tự đổi mới.

Lời bình

Nho gia chủ trương thi hành tư tưởng "tân dân", có nghĩa là đổi mới lòng dân, bỏ cũ theo mới, bỏ ác theo thiện.

Cốt lõi của vấn đề là đổi mới để thống nhất tư tưởng, vì vậy giai cấp thống trị đồng thời với tự hoàn thiện mình, phải tìm mọi biện pháp tuyên truyền đạo đức luân lý Nho gia trong dân chúng, khiến mọi người đều đổi mới, đạt đến hoàn thiện nhân cách, phẩm đức.

Bang Kỳ: Năm Đức Và Nơi Dừng Của Người Quân Tử

1. Kinh Thi có câu: "Thiên tử cai quản một cõi đất vuông vức nghìn dặm, là nơi ở của nhân dân".

Kinh Thi có câu: "Con chim vàng hót líu lo, nó đậu bên gác núi".

Khổng Tử bình câu này nói: "Con chim vàng còn biết chọn chỗ mà đậu, chẳng lẽ người ta không bằng con chim sao?".

2. Kinh Thi có câu: "Ôi Văn Vương! Đức hạnh của Người sâu xa biết mấy, to lớn biết mấy! Vừa quang minh chính đại, vừa cung kính làm trọn chức phận của mình". Làm vua thì hết mình thực hiện đức nhân. Làm bề tôi thì hết mình thực hiện đức kính. Làm con thì hết mình thực hiện đức hiếu. Làm cha thì hết mình thực hiện đức từ. Cùng người trong nước quan hệ với nhau phải hết mình thực hiện đức tín.

3. Kinh Thi có câu: "Kìa! Xem bên đoạn ngoặt của sông Kỳ, tre xanh rậm rạp, tốt tươi; có người quân tử lịch sự, thanh nhã, như cắt như gọt thật chăm chỉ, như mài như dũa thật tinh tế. Trang nghiêm thay! Cương nghị thay! Quang minh chính đại thay! Vĩ đại thay! Người quân tử lịch thiệp, thanh nhã như vậy, người ta trọn đời không bao giờ quên".

"Như cắt như gọt" là muốn nói đến thái độ học tập của người quân tử.

"Như mài như dũa" là muốn nói về công phu tu dưỡng của người quân tử.

"Trang nghiêm thay! Cương nghị thay!" là muốn nói về thái độ nghiêm túc cẩn thận của người quân tử.

"Quang minh chính đại thay! Vĩ đại thay!" là muốn nói về dáng vẻ bộ mặt uy nghiêm nhưng chân thành, sáng sủa của người quân tử.

"Người quân tử lịch thiệp, thanh nhã như vậy, người ta trọn đời không bao giờ quên" là muốn nói đức hạnh của người quân tử đã đạt đến cõi chí thiện chí mỹ, nên dân chúng không bao giờ quên.

4. Kinh Thi có câu: "Hỡi ôi! Những vị vua đời trước thì người ta chẳng quên".

Người quân tử ca ngợi các vị vua đời trước mà trở nên tôn trọng người hiền, cũng như yêu quý những người thân của mình.

Còn kẻ tiểu nhân cũng nhờ công đức của các vị vua đời trước mà hưởng thụ những niềm vui, hưởng thụ những lợi ích.

Vì vậy, dù các vị vua đời trước đã qua đời, nhưng mọi người vĩnh viễn không bao giờ quên.

Lời bình

Muốn phấn đấu đạt đến đạo đức hoàn thiện nhất thì phải thực hiện tốt năm đức: nhân, kính, hiếu, từ, tín. Mỗi người từ bậc thiên tử đến kẻ bình dân mà thực hiện theo yêu cầu của năm đức này thì quốc gia mới được củng cố, nhân dân mới được an cư lạc nghiệp.

Thính Tụng: Giải Quyết Từ Gốc Để Dân Không Còn Kiện Tụng

Khổng Tử nói: "Thẩm tra xét xử công án thì năng lực của ta cũng như người khác thôi. Điều mà ta mong muốn tâm đắc nhất là người ta đừng có đi kiện tụng nữa". Phải để cho những kẻ giấu giếm sự thực không dám khua môi múa mép, không dám cậy thế đè người, ức hiếp, hãm hại người hiền; khiến cho dân chúng hoàn toàn tâm phục. Thế mới gọi là hiểu được cái gốc của đạo lý.

Lời bình

Khổng Tử chủ trương giải quyết vấn đề nên giải quyết từ gốc. Theo ông, xử kiện chỉ là giải quyết đằng ngọn. Giáo dục nhân dân hiểu đạo lý, hiểu pháp luật đừng để xảy ra kiện tụng mới là cái gốc.

Cái gốc là đức trị. Nó đòi hỏi một sự giáo dục toàn diện, nghiêm khắc đối với mọi tầng lớp, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật cho mọi người, để duy trì và củng cố cơ sở chính trị của chế độ.

— Tứ Thư.