Triệu Xa chém chín quản gia và tâm lý con bạc của kẻ tham

Cứ thử nghĩ đến một chuyện nghe rất quen: muốn cả một nước chịu tuân theo phép tắc, người ta thường phải bắt một vụ thật lớn, thật đau, để mọi kẻ còn lại nhìn vào mà biết sợ. Chuyện này người xưa hiểu rất rõ, và họ làm khá thành công suốt mấy nghìn năm lịch sử. Người đời nay gọi là nắm lấy điển hình, giáng đòn vào một điểm để cả mặt trận khựng lại.

Viên quan nhỏ thu thuế dám giơ đao trước cổng nhà người quyền thế nhất nước

Năm 271 trước Công nguyên, Triệu Xa nhận chức quan Điền bộ nước Triệu, một chức nhỏ chuyên thu thuế ruộng đất. Ông đến nhà Bình Nguyên quân thu thuế nhưng nhà ấy không chịu nộp. Bình Nguyên quân Triệu Thắng là em của vua Triệu Huệ Văn vương, lại từng ba lần làm Tướng quốc. Ông ấp phong rộng lớn, ruộng liền bờ, riêng đại quản gia trông coi các điền trang đã có chín người, tiểu quản gia thì không đếm xuể. Chín đại quản gia này cậy thế chủ, không những chối nộp thuế cho quốc gia mà còn cáo mượn oai hổ làm hại dân.

Họ làm vậy kéo theo cả hàng quan viên, quý tộc khác bắt chước, ai cũng không chịu nạp thuế. Triệu Xa kiên nhẫn chờ đến hạn quy định mà chẳng thấy nhà ấy động tĩnh gì, bèn sai người đến đốc thúc. Từng người một về tay không, thậm chí còn không gặp được mặt quản gia.

Kiên nhẫn chờ, nhắc nhở, rồi mới ra tay không nể ai

Đến lúc ấy Triệu Xa quyết đoán, lập tức phái một đội dũng sĩ bắt cả chín quản gia và chém. Việc này gây chấn động lớn. Khi đó Triệu Xa chẳng có địa vị hay danh tiếng gì ở nước Triệu, chỉ là một quan thu thuế ruộng nhỏ. Còn Bình Nguyên quân thì cùng Mạnh Thường quân nước Tề, Tín Lăng quân nước Ngụy, Xuân Thân quân nước Sở hợp thành bốn công tử nổi tiếng thời Chiến Quốc. Ông giàu có nhất thiên hạ, nuôi ba nghìn kẻ sĩ, môn khách đầy nhà, giao du rộng, được các chư hầu công nhận là bậc chính trị gia hàng đầu.

Với thế lực như vậy, chín người quản gia không thèm để mắt đến một viên quan nhỏ mới nhậm chức, ngoài miệng ậm ừ cho qua, trong bụng rất khinh. Họ còn nghĩ quan mới nhậm chức chỉ đốt ba bó đuốc cũng phải tìm đúng chỗ mà đốt, làm sao dám đụng đến Bình Nguyên quân. Nhưng Triệu Xa nghĩ khác: ông là người giữ việc thu thuế ruộng của quốc gia; ấp phong của Bình Nguyên quân lớn thì thuế đương nhiên nhiều; nếu ông ấy không nộp mà mình không theo pháp luật mà xử, thì người khác sẽ bắt chước, và đó là việc lớn liên quan đến hưng suy của nước Triệu.

Cho nên muốn chấn chỉnh thuế ruộng, giải quyết tận gốc tệ nạn này, ông biết phải giơ đao từ chính nhà Bình Nguyên quân, mới đạt được tác dụng giết gà dọa khỉ, giết một người răn trăm người. Ông kiên quyết bắt chín người quản gia dựa thế lừa người, từ chối theo pháp luật, chém đầu ngay.

Đứng trước cơn giận của kẻ quyền thế, điềm tĩnh mà nói lẽ

Chín cái đầu đã rơi, người chủ của họ nổi giận lôi đình, và viên quan nhỏ ấy bị lôi vào tướng phủ. Đến đây, cái cần có không còn là gan dạ mà là một cái đầu lạnh và một cái miệng biết nói.

Biết tin chín quản gia bị giết, Bình Nguyên quân đùng đùng nổi giận, lập tức sai người bắt Triệu Xa, định giết để trả thù. Triệu Xa bị đưa đến tướng phủ, mặc cho Triệu Thắng chửi mắng, uy hiếp, mặt không đổi sắc, không chút sợ sệt, điềm tĩnh như không. Điều đó khiến Bình Nguyên quân, người tự cho mình là hào kiệt nhân nghĩa, không khỏi thầm khâm phục. Ông dịu giọng hỏi: khanh dựa vào đâu mà dám không qua ta, giết các quản gia của ta?

Lời đáp mềm mà cứng

Triệu Xa bình tĩnh thưa: xin Ngài nghĩ lại, ở nước Triệu địa vị Ngài cao nhất, được tôn kính nhất. Nhưng quản gia của Ngài đi đầu chống nộp thuế, thì nhiều người có quyền có thế khác sẽ bắt chước. Ruộng đất của các ngài lại rất nhiều mà đều không nộp thuế, thì quốc gia lấy gì sống? Nạp thuế là pháp lệnh của nước, nếu thần thấy vi phạm nghiêm trọng như thế ở tướng phủ mà bỏ mặc, pháp lệnh của nước sẽ suy yếu; pháp luật lỏng lẻo thì nước yếu; nước yếu thì chư hầu khác thừa cơ đột nhập, nước Triệu có thể diệt vong. Nếu nước Triệu mất, Tướng quốc còn hưởng được vinh hoa phú quý không?

Hiện nay thần không tha chín quản gia của Tướng quốc phạm pháp, cả nước trên dưới ai còn dám chống thuế? Mọi người đều tuân theo pháp luật, phụng sự việc công thì nước yên ổn giàu mạnh; nước giàu mạnh thì chư hầu không dám ức hiếp. Ngài là thân tộc nước Triệu, là quý công tử nước Triệu, sao lại muốn vì việc nhỏ mà làm hại quốc gia của mình? Còn với thần, nếu Ngài không sợ thiên hạ cười chê thì cứ tùy ý xử phạt.

Lời ấy mềm dẻo mà trong có cứng rắn, hợp tình hợp lý. Bình Nguyên quân không thể không tâm phục khẩu phục. Ông nhận ra Triệu Xa là người gan dạ, sáng suốt, một nhân tài hiếm có. Vì thế ông không chỉ không phạt Triệu Xa, mà còn kể với Triệu vương mọi nguyên do, không sót một chữ, và hết lòng tiến cử. Triệu Huệ Văn vương nghe theo, giao cho Triệu Xa phụ trách thu thuế và quản lý tài chính quốc gia.

Chín cái đầu làm nên một cái kho đầy

Sau khi nhậm chức, Triệu Xa dốc sức chỉnh đốn thuế khóa, tài chính. Có tấm gương chín đại quản gia nhà Bình Nguyên quân, các hào môn quý tộc nước Triệu không ai còn dám cản trở. Vài năm sau thu thuế và tài chính của nước Triệu tăng mạnh, quốc khố đầy đủ, nước Triệu thành một nước mạnh trong các chư hầu.

Ở đây Triệu Xa vận dụng đúng phương pháp đấu tranh khéo léo: hợp lý, có kiềm chế, trước hết chờ đợi, đôn đốc, nhắc nhở; mọi cách đều không được mới dùng biện pháp cứng rắn, quyết đoán, chém cả chín quản gia. Ông chọn nhà Bình Nguyên quân, chức cao thế lớn, để khai đao, giữ pháp luật không vì tình riêng, nên đạt hiệu quả giết gà dọa khỉ tốt nhất. Một viên quan nhỏ bộ Điền địa vị thấp hèn dám xúc phạm Bình Nguyên quân thanh danh hiển hách cho thấy ông chỉ lo cho quốc gia, không tính đến an nguy cá nhân. Về sau ông được bổ làm tướng, giỏi dùng binh. Năm 270 trước Công nguyên, quân Tần vây nước Hàn ở Yên Dữ, Hàn sai người sang cầu cứu Triệu. Lận Tương Như và Liêm Pha cho rằng Yên Dữ đường hiểm trở mà hẹp, cứu không tiện. Riêng Triệu Xa khuyên nên cứu. Vua Triệu giao ông cầm quân. Ông củng cố thành lũy, làm ra vẻ chỉ cố thủ để quân Tần lơ là, rồi bất ngờ quấn giáp đi gấp tới gần Yên Dữ, chiếm núi Bắc Sơn, giành thế trước đối phương và đại phá quân Tần.

Vì sao kẻ tham cứ thò tay dù biết lưới trời lồng lộng

Gương đã sáng mà vẫn có người lao vào. Không phải họ không biết luật. Họ biết, và vẫn đặt cược, giống hệt người bước vào chiếu bạc.

Thời nay, các nước đều dùng cách xử phạt nặng một người để răn trăm người. Có người ngồi tù, có người bị tử hình, nhằm làm cho mọi người nhìn thấy mà khiếp sợ. Thế nhưng chuyện kỳ lạ vẫn xảy ra: một giám đốc công ty thép lớn bị xử tử vì tham ô, nhận hối lộ, ngay sau đó mấy người khác cùng ngành vẫn bắt chước, mỗi vụ tham ô đều từ một triệu đồng tiền nước họ trở lên. Một nữ bí thư tỉnh ủy mới nhậm chức, kẻ ngồi chủ tịch hội đồng quản trị một công ty đầu tư lớn, chỉ hơn một năm sau cũng vào tù vì nhận hối lộ, bước theo vết xe đổ của người đi trước. Xe trước đã đổ, xe sau phải lấy đó làm răn, vậy mà vẫn lao vào hố lửa.

Họ không ngu, cũng chẳng thiếu hiểu biết

Thực ra những kẻ tham ô ấy hiểu rõ kỷ luật, pháp luật, không phải hạng vô tri. Khi bàn đến lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt, họ cũng nói trơn tru, hăng hái. Hồ Kiến Học, một bí thư thị ủy tham ô, từng giảng về chống tham nhũng, đề xướng liêm khiết nghe đâu ra đấy. Trong một đại hội cán bộ, ông ta giải chữ Tiền (viết theo lối phồn thể) rất hay: bên trái là chữ Kim, tượng trưng kho vàng; bên phải là hai chữ Qua, tượng trưng hai vệ sĩ cầm giáo canh giữ. Cho nên quyết không được thò tay vào lấy tiền, thò tay vào ắt bị tóm. Thế nhưng cũng chính ông ta tham ô, nhận hối lộ, bán quan lấy tiền, nhét túi một cách điên cuồng.

Những người ấy nói một đằng làm một nẻo, trong xương tủy không tin những câu răn như lưới trời lồng lộng, thò tay ắt bị tóm. Họ mang tâm lý của kẻ đánh bạc.

Tâm lý con bạc: lúc thắng, lúc thua, và cái ảo tưởng gỡ lại

Con bạc tin rằng trong chiếu bạc nhất định có người thắng và có người thua, không ai thắng hoàn toàn mà cũng không ai thua hoàn toàn. Nếu cứ bước vào là mất tiền thì sòng bạc làm gì có sức hút? Ai vào sòng bạc mà muốn mất sạch? Mà thua ở sòng bạc ít khi nhanh chóng như vậy, thường lên xuống thất thường, quanh co. Cho nên con bạc bước vào là muốn thắng, muốn gặp vận lớn phát tài to. Trước sức cám dỗ của chiến thắng, lòng họ nổi trôi, tay ngứa ngáy khó chịu, dù khuynh gia bại sản, ly tán vợ con cũng liều một phen, ảo tưởng gỡ lại tất cả những gì đã mất.

Các nhà y học từng làm thực nghiệm: chỉ khi đánh bạc, cơ thể người mới tiết ra một chất đặc biệt, gọi là peptit giống thuốc phiện, làm con người ở mức cao nhất nhận kích thích, rơi vào trạng thái hưng phấn tột độ và tinh thần tập trung cao độ. Nhiều con bạc bước vào sòng thường được nếm món hời trước, thấy người xung quanh thắng từng đống tiền, dần dần thích thú, mắt sáng lên, hưng phấn khác thường, từ đó bước lên con đường nguy hiểm.

Quan tham ngồi giữa sòng bạc của quyền lực

Tâm lý của quan tham rất gần với tâm lý con bạc. Họ vơ vét tiền hàng đống, nhận hối lộ điên cuồng, thật ra không phải không biết sẽ bị pháp luật trừng phạt, mà là bị đồng tiền cám dỗ, bị ham muốn tham lam không biết chán xô đẩy.

Lưới pháp luật lồng lộng, thưa mà không lọt; thò tay vào lấy ắt bị tóm. Điều ấy đúng xét về tổng thể, về căn bản và về kết cục cuối cùng. Nhưng đời sống thực tế khác: việc thực thi pháp luật cần một quá trình, không phải hành vi tham nhũng nào của tên quan nào cũng bị trừng trị ngay tức khắc. Điều đó sinh ra trong họ một tâm lý may rủi, quá tin vào tài trí thông minh của mình, tưởng chỉ cần thủ đoạn cao là chuyển nguy thành yên, tránh được pháp luật.

Khi nhìn quanh thấy bọn quan tham khác chưa bị phát hiện, họ cho mình là người thắng. Khi một vài hành vi của mình tạm chưa bị phát giác, họ cảm thấy được món hời, được cổ vũ, thế là bất chấp tất cả, liều với nguy cơ bị chém đầu hay ngồi tù, vơ vét tiền của như điên, còn mừng thầm vì mình may mắn tránh được pháp luật mà ngông nghênh đắc ý.

Tự cho là thông minh, thực ra là ngu xuẩn nhất

Người đời nói: phải làm việc cho thực thà, trên đời muốn làm nên việc thì không có thái độ thực thà tuyệt đối không làm được. Bọn đánh bạc và quan tham tự cho mình thông minh, tự cho mình đắc kế, thực ra là ngu xuẩn nhất. Sự vật không phát triển theo ý chủ quan của họ. Lòng tham làm họ thấy lợi mà tối mắt, cuối cùng bước vào con đường bại gia, bại nghiệp, hủy hoại bản thân.

Ham muốn quá mức thì u mê không biết đến nghĩa lý. Ham muốn nảy sinh trong một khoảnh khắc mà họa tràn ngập ngút trời.

Đó là nguyên nhân của bi kịch và kết cục của bọn con bạc và quan tham. Một người làm quan, muốn giữ mình trong sạch thì phải kiềm chế được ham muốn, tránh được tham lam, thực thà làm người, đường đường chính chính làm quan, không giành tiền tài bất nghĩa, không tham cái phúc không thuộc về mình. Như thế mới có thể phá tan, chịu đựng và ngăn chặn mọi cám dỗ vật chất, kể cả những viên đạn bọc đường.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Âm Dương Kinh.