Ngã vì nhiệt tình, người Ireland lên Mặt trời, Yes và No, ba nhà thầu hồ bơi

Vấp ngã trên sân khấu và câu nói gỡ cả tình thế

Việc xấu đã lỡ xảy ra thì chỉ còn một cách cứu thể diện: đắp thêm lên đó một việc đẹp.

Một nữ ca sĩ bước lên sân khấu hát dưới ánh đèn màu, hát xong cúi chào, chưa đi được mấy bước thì dây micro quấn chân làm cô ngã. Dáng vẻ xinh đẹp bỗng luống cuống, khán giả kẻ cười, người thở dài, kẻ ồn ào. Cô nhanh trí đứng dậy, cầm micro nói: tôi bị ngã thật rồi, ngã vì nhiệt tình của mọi người! Tiếng ồn lập tức hóa tiếng cười và tiếng vỗ tay. Những chuyện bất ngờ như vậy ai cũng khó đoán trước và dễ làm người trong cuộc khó xử. Điều đầu tiên là đừng hoang mang, giữ vẻ ung dung. Sau đó muốn cứu thể diện thì phải bù vào "việc xấu" một "việc đẹp", và việc đẹp ở đây chính là một cách giải thích khác đến bất ngờ bằng ngôn ngữ. Nhưng cách giải thích ấy phải có căn cứ, sai lệch cũng phải có lý, để thấy được nhanh trí chứ không phải ba hoa nông cạn.

Cố ý đi ngược lẽ thường

Có thứ lô-gíc kỳ lạ đến mức chỉ cần đem ra đối chiếu với thói quen là đã buồn cười.

Lô-gíc đi ngược thông lệ sinh ra thứ lý lẽ lệch, và hài hước nảy nở từ chính cái lệch ấy. Một diễn viên hài kể chuyện hai người A và B gặp nhau như đã quen từ lâu, bắt tay chào hỏi thân mật rất lâu, rồi mới phát hiện họ hoàn toàn xa lạ, và cùng hỏi: xin cho biết quý danh. Người ta thường quen biết nhau trước rồi mới thân, còn hai nhân vật này đảo ngược thứ tự, nên trái với lẽ thường và sinh ra tiếng cười.

Chuyện thứ hai là một người nằm mơ bạn bè mời đi ăn tiệc xem kịch. Rượu đã rót, món đã dọn, kịch đã mở màn thì anh bị vợ đánh thức, nên mắng vợ một trận. Vợ đáp: thôi đừng to tiếng, anh ngủ nhanh đi, chắc giờ kịch mới diễn đến nửa chừng! Anh chồng ngốc vì tưởng cảnh trong mơ có thể tiếp tục, nhưng điều làm câu chuyện hay là câu của người vợ, cô coi mộng là thật và bảo chồng cứ ngủ tiếp để tìm lại niềm vui, một lối nói vô lý và hài hước.

Chuyện thứ ba là một người Ireland nghe nói nhà du hành Mỹ lên Mặt trăng. Người Mỹ khen chàng trai Mỹ giỏi. Người Ireland không phục: chuyện ấy ăn thua gì, chẳng bao lâu nữa người Ireland chúng tôi sẽ cử người đổ bộ lên Mặt trời. Người Mỹ kinh ngạc: Mặt trời nóng thế, làm sao lên được? Người Ireland đáp: chúng tôi chờ đến lúc trời tối mới đi! Tính hiếu thắng muốn hơn người là dấu hiệu của sức sống, còn lý lẽ mà anh ta nêu thì ngược hẳn lẽ thường, đúng là lý xiên xẹo làm chất liệu hài hước.

Chuyện thứ tư là người phụ nữ mua chiếc quạt giấy giá rẻ ở hàng ven đường, một giờ sau mang cái quạt rách tả tơi trở lại hỏi sao quạt bán không dùng được. Người bán hỏi ung dung: chị dùng thế nào? Chị ngạc nhiên bảo cứ cầm quạt mà quạt chứ còn dùng thế nào. Người bán vờ kinh ngạc: ôi, loại quạt rẻ không dùng thế được, chị phải giữ yên quạt rồi lắc đầu qua lại trước nó mới đúng. Thao tác một vật dùng hằng ngày mà đảo lẽ thường cũng đủ gây cười.

Ngoài ý định mà vẫn nằm trong tình lý

Không có trùng hợp thì không có hài hước, nhưng trùng hợp nào cũng phải đứng trên một quy luật có thật.

Người ta hay nói không trùng hợp thì không thành truyện. Hài hước cũng cần sự trùng hợp, và sở dĩ nó khiến ta phì cười là vì tạo ra tình huống nằm ngoài dự định nhưng hợp lý. "Ngoài ý định" tạo bất ngờ cho tình tiết và sự tò mò cho người nghe, nhưng nếu chỉ lạ mà không có lý thì người nghe bị "trật bánh". Cho nên cái lạ phải được đặt trên một quy luật chung của sự vật; khi cấu tứ mới mẻ và quy luật khách quan thống nhất thì xung đột trong chuyện hài mới lạ mà không giả.

Một người Yemen ở quê nhận thư anh trai từ Mỹ báo rằng kiếm được nhiều tiền, gọi sang. Anh bán ruộng sang Mỹ, hỏi anh trai: em không biết tiếng Anh, có người nói chuyện với em thì phải làm sao? Anh bảo: cứ trả lời "Yes". Hôm sau anh ra phố, vào một câu lạc bộ, một võ sĩ quyền Anh bước lại hỏi bằng tiếng Anh có muốn thử sức không, anh đáp "Yes" và bị đánh một trận. Anh kể lại, người anh bảo lần sau cứ trả lời "No". Hôm sau võ sĩ thấy anh liền hỏi hôm qua đánh vậy đã đủ chưa, anh đáp "No", thế là lại bị đánh nữa. Từ đó anh không muốn ở Mỹ nữa, về quê nói với vợ: ở đó người ta đánh anh, vì anh nói Yes và No. Một từ không phải vạn năng, câu hỏi không thể trả lời bằng đúng từ ấy, và khi người anh chữa lỗi bằng cách đi quá sang cực đoan khác thì bi kịch lặp lại một cách hợp lý.

Một chuyện nữa: Donald, người từ miền hoang vắng ở Ireland, đến khách sạn làm thủ tục thuê phòng rồi nổi trận lôi đình khi vừa rời quầy, la lối với người xách hành lý: đừng tưởng tôi là thằng quê, tôi không trả giá cao cho một phòng bé bằng cái cũi, chỉ có mỗi chiếc ghế xếp! Nhân viên đáp lễ phép: xin mời vào, đây là thang máy. Donald tự ti vì gốc gác quê mùa, nên luôn cố làm ra vẻ dân dã thô ráp để khỏi bị coi thường. Anh nhầm thang máy là phòng của mình, cảm giác tự ti hóa thành ngông cuồng mù quáng. Phòng và thang máy tương tự nhau về cấu trúc nên mới nảy ra đoạn đối thoại ấy, và sự dốt về khách sạn của anh làm câu chuyện đậm đà hơn. Người ta hay cười anh, nhưng cũng thấy phần nào mình trong đó: ai mà chẳng có lúc vì sợ bị coi thường mà làm ầm lên trước khi hiểu rõ chuyện gì đang diễn ra.

Mời ba nhà thầu đến cùng một sáng để họ cạnh tranh nhau

Muốn xây một hồ bơi tốt giá hợp lý, ông chủ câu lạc bộ không hỏi giá, ông tổ chức một cuộc gặp.

Một giám đốc câu lạc bộ từng nói: người đàm phán khi cần phải biết xa thân gần đánh, đột phá từng cá nhân để cuối cùng giành thắng lợi. Michael điều hành một câu lạc bộ làm ăn khá nhưng phạm vi phục vụ hẹp, hầu như chỉ có thanh niên. Ông muốn mở rộng thêm khu cho thiếu niên, nhi đồng vui chơi, nhất là trò chơi và bơi lội, và khu giải trí cho người già. Trước hết cần một bể bơi, tốt nhất xong trước ngày Quốc tế thiếu nhi để khai trương ngày 1 tháng 6, kèm hình thức miễn phí hoặc ưu đãi thu hút khách, hoặc phối hợp với quỹ thiếu nhi tổ chức cuộc thi bơi làm quảng cáo sống. Đất ông có dài một trăm mét, rộng sáu mươi mét, chia hai nửa mỗi bên rộng ba mươi mét, sâu trung bình một mét một và một mét bốn cho trẻ ở các độ tuổi khác nhau, thêm thiết bị lọc nước nóng, và phải nghiệm thu trước ngày 30 tháng 5.

Ông đăng tin mời thầu, hôm sau có ba nhà thầu. Mục đích là chọn người giá thấp nhất, nhưng xem đơn thì thấy ba bên đưa ra điều kiện rất khác nhau. Mark Twain báo giá thấp nhất, chín mươi lăm nghìn đô, nhưng thiết bị nước nóng và bơm đều là kiểu cũ công suất thấp, thiết kế đơn giản. Piter cung cấp thiết bị tốt nhất hiện nay, ít hỏng, nhưng giá một trăm hai mươi nghìn đô. Green cũng đòi một trăm hai mươi nghìn đô nhưng chia ba năm, mỗi năm bốn mươi nghìn bắt đầu từ ngày 1 tháng 6, thiết bị tiên tiến nhất, bảo hành theo dõi tám năm, thiết kế mới lạ, ghế quanh bể làm theo hình những con vật trẻ em thích. Việc chọn bỗng thành phức tạp, phải vừa đẹp vừa rẻ, vừa kinh tế vừa thực dụng, vừa mới vừa độc đáo.

Michael quyết định cho ba nhà thầu gặp nhau trực tiếp và cạnh tranh công khai. Ông hẹn họ đến nhà vào chín giờ, chín giờ mười lăm, chín giờ ba mươi, cho ngồi chung phòng khách để họ nhìn nhau, so sánh nhau và tự khởi lên ý thức cạnh tranh. Lúc mười giờ, ông lần lượt mời từng người vào thư phòng bàn kỹ. Với Mark Twain ông gợi ý giữ nguyên giá nhưng đổi sang thiết bị tiên tiến. Mark Twain vốn đã dò được ý nghĩ của hai đối thủ, nói với Michael rằng Green đang túng tiền, khó làm kịp trước ngày 30 tháng 5, còn Piter đang bên bờ phá sản. Ông cũng nhượng bộ một chút, đồng ý dùng lưới lọc tiên tiến nhất, đổi ống nhựa sang ống đồng, bảo hành tám năm, và thanh toán chia hai năm với tổng giá tăng từ năm mươi nghìn lên một trăm nghìn.

Piter và Green về sau cũng nhượng: Piter giảm hai mươi nghìn xuống một trăm nghìn, Green giảm xuống một trăm linh năm nghìn nhưng vẫn trả ba năm, mỗi năm ba mươi lăm nghìn, và ai cũng nhấn mạnh ưu thế của mình, nhắc rằng chọn người khác có thể gặp rủi ro. Nhờ cuộc gặp, Michael còn biết thêm nhiều kiến thức về bơi lội, hiểu rằng bể bơi tưởng đơn giản mà chứa nhiều nguy hiểm. Ông cân nhắc: Mark Twain và Piter cùng đòi một trăm nghìn, thiết bị Piter tốt hơn nhưng tài chính công ty Piter yếu, nhận Piter là xông vào rủi ro, trong khi Mark Twain còn có dịch vụ sau bán và cho trả theo kỳ. Vòng đàm phán thứ ba, ông mời riêng Mark Twain, nói rõ ưu thế của ông ấy so với hai đối thủ và mong ông đổi mới thiết kế trang trí, ông sẵn sàng trả thêm năm nghìn, tổng một trăm linh năm nghìn, khoản thêm trả trong năm đầu. Mark Twain gặp khó về kỹ thuật nhưng bị lợi nhuận cuốn hút, lại thấy cạnh tranh gay gắt nên chấp nhận. Cạnh tranh khiến các nhà thầu nhượng bộ dễ dàng, và lợi lớn thuộc về người thuê.

Điều đáng chú ý ở cách làm này là Michael không đứng một mình giữa ba người mà tạo ra một sân chung để ba người tự nhìn nhau. Ông không cần nói ai đắt, ai rẻ, chỉ cần để họ nghe, thấy, so sánh và tự điều chỉnh. Ông cũng không bỏ lỡ cơ hội học hỏi: ngồi đối diện từng người một, ông thu được cả thông tin về đối thủ lẫn kiến thức nghề mà trước đó mình không có. Rồi ông chọn người vừa hợp ngân sách vừa ít rủi ro nhất, chứ không phải người nói hay nhất hay thiết bị đẹp nhất. Lợi thế của người đàm phán không nằm ở chỗ ép giá, mà ở chỗ hiểu rõ cả bàn cờ trước khi đặt quân. Và khi tất cả các bên đều có lý do chính đáng để nhượng bộ, thỏa thuận cuối cùng thường bền hơn thỏa thuận do một bên bị ép ký.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Nguyên An, Âm Dương Kinh.