Napoléon đánh thủ lĩnh trước, dùng người không câu nệ và sa vào kế mỹ nhân

Người thấp bé đứng trên núi Alps

Napoléon là người châu Âu mà cao chỉ hơn một mét năm mươi, thuộc loại không đạt tiêu chuẩn. Nhưng ông có một câu nổi tiếng: tôi đứng trên núi Alps thì tôi cao hơn núi. Alps là ngọn núi cao nhất châu Âu, và ông lấy giới hạn tinh thần cao nhất ấy để chỉ đạo mình, vung đao lên ngựa chinh phục cả châu Âu. Giai thoại về mưu trí và cách xử thế của ông rất nhiều, và trong cuộc cạnh tranh gay gắt của thị trường ngày nay vẫn còn là bài học để noi theo.

Kẻ mạnh làm vua, và chỗ trống trên chiến trường

Nước bại trận còn dám nói cứng ngay tại bàn đàm phán, và một bộ đồ trà vỡ tan trên sàn nhà trả lời thay cho cả trăm câu lý lẽ.

Ngày 27 tháng 9 năm 1797, nước Áo thua Pháp, cử nhà ngoại giao tài giỏi Copenz đến đàm phán với Napoléon. Copenz tốn rất nhiều lời biện bạch: tiền Pháp bồi thường cho hoàng đế Áo chưa bằng một phần tư tổn thất của hoàng đế; nếu Pháp chiếm Mantua và một miền sông Adige thì thực tế bằng thôn tính cả nước Ý; hoàng đế vẫn như tảng đá không lay chuyển, thà bất chấp mọi nguy hiểm của chiến tranh, thậm chí dời cả kinh đô. Ông ta trách Napoléon không muốn hòa bình và dọa sẽ lên đường về nước, mọi hậu quả của chiến tranh để Pháp chịu trách nhiệm. Napoléon càng nghe càng mất kiên nhẫn, đứng phắt dậy quát: hoàng đế của ông chỉ là kẻ yếu hèn quen bị ai cũng chà đạp; ông quên rằng nước Pháp thắng, các ông thua, ông quên rằng ông đang đàm phán với tôi giữa vòng vây của lính và súng cối của tôi. Ông dọa tiếp: thôi được, đình chiến chấm dứt, chiến tranh mới bắt đầu, trước cuối thu tôi nhất định đập tan vương quốc của các ông như tôi đập tan bộ đồ trà này. Ông cầm ngay bộ đồ trà do nữ hoàng Nga Ekaterina tặng nhà ngoại giao Áo, quăng xuống sàn, các mảnh vỡ văng khắp nơi, rồi gật đầu chào mọi người và bỏ ra ngoài. Dưới sức ép quân sự ấy, ngày 17 tháng 10 Copenz đã ký hòa ước. Lời khéo rốt cuộc không chống nổi cường quyền, lời suông không chặn nổi thực lực.

Tháng 6 năm 1800, trong trận quyết chiến Marengo, buổi sáng quân Áo đánh bại quân Napoléon, thống soái Áo Melas tạm rời chiến trường, giao quân cho tham mưu trưởng chỉ huy, binh sĩ Áo sau chiến thắng cũng có vẻ uể oải, giống như trên sân bóng một hậu vệ nhất thời để lộ khoảng trống. Napoléon nắm đúng cơ hội, nghĩ ra kế phản công, được tăng viện một sư đoàn và lập tức đánh trả, chuyển bại thành thắng. Nếu đợi thống soái Áo trở lại, quân Áo chắc chắn sắp xếp lại và quả bóng của Napoléon sẽ không vào được cầu môn đối phương. Ông từng nói nhiều lần: một con cừu dẫn đàn sư tử đi đánh trận thì có thể thua, một con sư tử dẫn đàn cừu đi đánh trận thì chắc thắng. Ông cho rằng nhân tố thắng lợi chủ yếu nằm ở người cầm đầu, mà người cầm đầu ngoài dũng cảm còn phải có trí tuệ, biết dùng mưu lược.

Bắt giặc phải bắt vua trước, phân hóa để làm tan rã

Giữa sân trường quân sự, một cậu bé nhỏ gầy chặn đứng cả toán bạn học hung hăng chỉ bằng cách đấm thẳng vào kẻ cầm đầu.

Nước Pháp tư sản nhiều lần thắng liên minh phong kiến chống Pháp là nhờ chiến lược thành công của Napoléon. Hồi học ở trường sĩ quan thiếu niên Brienne, một buổi trưa ông đi dạo trong trường thì có mấy bạn học đi tới, trong đó một học sinh quý tộc luôn vênh váo, cậy cao hơn Napoléon một cái đầu, dạng chân đứng chắn giữa đường, tỏ ý thách thức để làm trò cười. Napoléon nhỏ gầy chẳng hề tỏ ra yếu đuối, giơ nắm đấm đấm đá liên tục cho đến khi tên quý tộc con co dúm lại, van lạy xin tha. Lúc ông đánh cậu ấy, đám bạn của cậu tuy cùng ùa lên nhưng khiếp khí thế của ông, không ai dám thật sự liều sức. Từ trải nghiệm ấy Napoléon hiểu rằng đối phó với một liên minh rời rạc, chỉ cần dồn sức giáng mạnh vào tên đầu sỏ thì đám lâu la không đánh cũng tự tan. Khi đối phó với những lần tấn công của liên minh chống Pháp ở châu Âu, ông luôn dùng cách tập trung binh lực đánh bại từng bộ phận và luôn thắng. Khi đập tan liên minh chống Pháp lần thứ ba, ông trước hết dồn lực đánh bại quân Áo, sau thắng quân Nga, và tranh thủ nước Phổ trung lập; mãi đến khi ông đánh bại quân Áo, tiến vào Viên, nước Phổ thấy nguy cơ sắp ập đến mới đổi thái độ, nhưng lúc ấy Napoléon đã nắm địa vị chủ đạo.

Trong những năm chiến tranh dài, Napoléon coi kẻ thù chủ yếu nhất là nước Anh đang giữ bá quyền trên biển, còn với các nước khác trong liên minh chống Pháp thì dùng kế phân hóa làm tan rã. Lên nắm quyền chưa lâu, ông đã lợi dụng mâu thuẫn của Nga với Anh và Áo để tìm cách tiếp cận Nga. Khi ấy Nga và Anh đối lập nghiêm trọng vì tranh đảo Malta, ông quyết định dùng kế lôi kéo Nga. Tháng 7 năm 1800, qua bộ trưởng ngoại giao Talleyrand, ông gửi Sa hoàng một bức thư, nói quân Pháp có thể lập tức vô điều kiện trả về Nga hơn sáu nghìn tù binh cùng toàn bộ quân kỳ, đồng thời tuyên bố trang bị vũ khí mới và quân phục mới cho từng tù binh. Ông còn tự tay viết thư cho Sa hoàng Pavel Đệ nhất, nhắc quyết tâm của Pháp đánh Anh, bảo vệ Malta. Sa hoàng Nga vốn không đội trời chung với nước Pháp của Napoléon, trong lời dụ lên ngôi từng tuyên bố sẽ dùng mọi thủ đoạn lật đổ nước cộng hòa cuồng bạo ấy. Nay kẻ thù không đội trời chung lại đối xử hữu hảo với tù binh Nga và nói muốn bảo vệ Malta khỏi bị Anh xâm chiếm, còn nước Anh đồng minh của Nga lại trở mặt, chiếm Malta vốn do Sa hoàng nắm làm của riêng. Lợi ích đã quyết định thái độ của Pavel Đệ nhất: ông chọn thân thiện với Pháp, bỏ chính sách can thiệp nội chính nước Pháp, đề nghị Pháp có biện pháp ở dải ven biển nước Anh, tuyên bố phong tỏa cảng đối với mọi tàu Anh, đuổi vua cũ của Pháp là Luis Mười Tám, sai sứ đến Paris ký hòa ước và bàn lập liên minh Nga Pháp. Sa hoàng thậm chí còn vạch kế hoạch liên hợp với Pháp đuổi người Anh khỏi Ấn Độ.

Dùng người không câu nệ quy cách nào

Chiếc gậy nguyên soái nằm sẵn trong ba lô của mỗi người lính, nếu họ đủ dũng cảm để mang nó ra.

Napoléon xưng hùng một thời trong lịch sử châu Âu là vì ngoài thiên tài quân sự còn biết tìm hiểu và dùng người, dám không câu nệ quy cách nào. Ông có câu nổi tiếng: người lính không muốn làm nguyên soái thì không phải người lính tốt. Một khi thấy ai thật sự có tài tướng soái, dù địa vị rất thấp ông cũng dám cất nhắc. Trong hai mươi sáu vị nguyên soái của ông, chỉ hai người xuất thân quý tộc, số còn lại đều từ tầng lớp bình dân. Như một số người viết tiểu sử nói, hầu như mỗi lính Pháp đều thấy trong ba lô mình có một chiếc gậy nguyên soái, tin rằng một ngày nào đó nhờ dũng cảm chiến đấu và chiến công vẻ vang sẽ làm nguyên soái trong quân đội Napoléon. Năm 1805, trong trận quyết chiến Austerlitz lừng danh, các sĩ quan chỉ huy cao cấp trong quân ông đều trẻ khỏe: nguyên soái Bernadotte bốn mươi hai tuổi đã được coi là già, còn nguyên soái Davout lúc ấy mới ba mươi lăm. Ông mở rộng cửa quân chức cho mọi người anh dũng thiện chiến, nhờ vậy sức gắn kết và sức đánh của quân đội tăng mạnh. Ông nói: chúng ta đang tạo ra một thời đại mới, với quá khứ nên chỉ nhớ cái hay, quên cái xấu; thời gian, hoạt động thực tế và kinh nghiệm đã đào tạo rất nhiều người có tài, còn làm biến đổi cả tố chất của họ.

Dựa trên nhận thức ấy, ông dùng người có cách nhìn riêng và độ lượng với mọi người. Trong số người ông dùng có phần tử của đảng bảo hoàng sang với chính quyền mới, có nhân vật quan trọng của các đảng phái và các khóa chính quyền. Bất kể quá khứ ra sao, chỉ cần có tài và nguyện phục vụ chính quyền mới, ông đều xem xét cụ thể rồi dùng. Fouché và Ney từng phản bội ông, vì tài cao nổi bật vẫn được giao việc quan trọng. Ông rất tôn trọng người có tài và học vấn thật. Nhà toán học kiêm thiên văn học Laplace tặng ông một cuốn sách về thiên thể, ông mừng đến mức lập tức viết thư cảm ơn và mời dự tiệc tối. Nhà luật học Cambacérès sức khỏe kém, ông liền gửi thư hỏi thăm, dặn nghỉ ngơi chữa trị; ông học được nhiều tri thức pháp luật từ Cambacérès và luôn tín nhiệm ông, mỗi khi vắng mặt đều để ông thay mình lo chính sự. Sự tôn trọng nhân tài của ông còn hiện ra trong một câu nói nổi tiếng: tôi không muốn giết con gà mẹ để lấy hết trứng. Câu ấy được khắc chính giữa trần phòng học lớn hình thang của trường khoa học tự nhiên ở Paris. Khi viễn chinh Ai Cập, ông mang theo nhiều nhà khoa học và luôn cho họ đi giữa đoàn quân để bảo đảm an toàn.

Dùng lễ với nước bại trận và chuyện mỹ nhân

Vị hoàng đế vừa là sư tử trên chiến trường, vừa là con cáo trước bàn đàm phán, và chính con cáo ấy cũng có lúc sa bẫy.

Ngày 14 tháng 6 năm 1807, trong chiến dịch Friedland, Napoléon đánh bại hoàn toàn quân Nga, buộc Sa hoàng Alexander xin hòa. Ông vốn có thể tiếp tục tiến quân về phía đông nhưng lại hữu hảo nhận lời cầu hòa. Vị hoàng đế rực lửa ấy sau khi dốc hết oai phong sư tử trên chiến trường bắt đầu giở mưu mẹo của con cáo ở bàn đàm phán. Ngày 25 tháng 6 năm 1807, hoàng đế hai nước gặp nhau trên một chiếc bè gỗ ở sông Neman, nơi biên giới. Trong tiếng súng chào mừng, Napoléon ôm chặt Alexander, rồi tỏ vẻ thân thiết nói: thưa hoàng đế, vì sao chúng ta lại đánh nhau? Alexander đáp: tôi và ngài đều ghét cay ghét đắng người Anh, khi ngài dùng mọi cách đối với họ, tôi sẽ là trợ thủ của ngài. Napoléon nói như vậy thì mọi chuyện dễ giải quyết, hòa bình đã xác lập; rồi đề nghị hai người trực tiếp hội đàm, không qua các bộ trưởng, để hiểu nhau hơn, một giờ của hai người có thể tiến xa hơn mấy ngày đàm phán của họ, chỉ hai người, không cần người thứ ba. Hai hoàng đế hội đàm chưa đầy một tiếng, cùng tâng bốc nhau. Napoléon hết lời lên án những việc bán rẻ của các nước liên minh với Nga trước Alexander, ca ngợi quân Nga anh dũng thiện chiến, đồng thời ngầm đề nghị hai nước hợp tác chia thế giới. Màn biểu diễn tuyệt vời ấy để lại ấn tượng rất tốt nơi Alexander. Về sau Alexander nói rằng chưa từng có thành kiến với ai nhiều như với ông ta, nhưng qua bốn mươi lăm phút nói chuyện thì thành kiến tan như mộng, và nếu gặp sớm hơn thì cách biệt đã mất, hiểu lầm đã thành quá khứ. Nhờ cách đối đãi với vị hoàng đế bại trận bằng nghi lễ đặc biệt, hai nước Pháp và Nga không chỉ ký hòa ước Tilsit mà còn ký điều ước đồng minh công thủ. Những hòa ước ấy tuyên bố liên minh chống Pháp lần thứ tư thất bại, củng cố địa vị của Napoléon ở châu Âu, còn nước Anh rơi vào thế cực kỳ cô lập.

Nhưng Napoléon cũng có lúc xui xẻo, cũng có lúc trúng mưu người khác. Trong một dạ hội hóa trang mùa thu năm 1809, ông tự đến cầu thân với phu nhân bộ trưởng ngoại giao Áo Metternich, muốn cưới công chúa Marie Louise, con gái hoàng đế Áo. Phu nhân Metternich nghe xong mừng thầm, vì đó chính là điều Metternich mong. Theo Metternich, thời cơ đánh bại Napoléon chưa đến, trước mắt chỉ có lấy hòa hảo thay chiến tranh, tranh thủ thời gian nghỉ ngơi, vì thanh bảo kiếm của Napoléon luôn treo trên đầu nước Áo. Ông từng nói với hoàng đế rằng cách ứng phó lúc này là nhìn gió mà bẻ lái, kiềm chế mình và xem sắc mặt kẻ thắng mà làm, chỉ như thế mới còn có thể tiếp tục tồn tại. Napoléon lúc ấy ở hoàng cung Paris đã có hoàng hậu chính thức Joséphine, ở Warszawa lại có một phu nhân Ba Lan mà ông yêu tha thiết, nhưng vì họ không phải con gái của đế vương nên ông quyết tìm một người con gái hoàng đế làm vợ. Thoạt tiên ông để ý công chúa Anna, em gái Sa hoàng Alexander Đệ nhất, gặp trở ngại; giờ nghĩ đến công chúa Áo thì đúng ý Metternich. Ngày 15 tháng 12 năm 1809, Napoléon và Joséphine chính thức làm thủ tục ly hôn. Metternich thừa cơ thúc đẩy việc công chúa ký hôn ước với Napoléon. Napoléon đắc ý quên hết, trong lúc đắm trong niềm vui tân hôn thì Metternich, đóng vai ông tơ bà nguyệt, lại đang tính cách ép ông thêm một bước. Ông cho rằng cuộc hôn nhân của công chúa đã ngăn được liên minh Nga Pháp, giúp đất nước tránh khỏi hủy diệt, nhưng Áo vẫn phải vũ trang lại, chuẩn bị đánh nhau để loại bỏ mối đe dọa của thanh bảo kiếm treo trên đầu. Napoléon hầu như không nhận ra thủ đoạn gian trá của Metternich; ông từng nói lời nói dối của Metternich lúc nào cũng có vẻ đặc biệt nhiều. Nhưng trong cuộc hôn nhân này ông vẫn mắc bẫy, chủ yếu vì quyền lợi hun cháy lòng, dục vọng chiếm hữu quá nặng. Thất bại cuối cùng của ông, xét ở mức độ nào đó, thực sự có liên quan đến việc trúng kế mỹ nhân của Metternich.

Vẻ ngoan ngoãn làm đối phương lơ là cảnh giác

Có người đóng vai kẻ mới vào nghề, ca ngợi và nịnh nọt không ngớt, và vị hoàng đế châu Âu lừng lẫy cứ thế mà tin.

Napoléon anh hùng một đời, cuộc đời đầy truyền kỳ, mà vẫn trúng kế mỹ nhân của Metternich. Còn kế ngoan ngoãn tuân theo để đối phương lơ là của Alexander lại càng lừa được ông, khiến vị hoàng đế châu Âu lừng lẫy ấy thành bại tướng của Sa hoàng. Năm 1801, Alexander tham gia chính biến cung đình do giới quý tộc Nga phát động, giết cha đoạt quyền lên làm Sa hoàng. Khi gặp Napoléon trên sông Neman, ông tỏ ra hợp ý Napoléon, cố ý giả bộ chưa có kinh nghiệm, nói mình cũng ghét người Anh, thậm chí nói về mặt đối phó người Anh tôi là trợ thủ của bệ hạ. Sau này trong thư gửi mẹ, ông mới thổ lộ lòng thật: may thay Napoléon là thiên tài mà cũng có nhược điểm, đó là sùng bái hão huyền, còn con đã quyết để cứu đất nước mà hy sinh lòng tự tôn cá nhân.

Màn biểu diễn hay nhất của Alexander là lần gặp Napoléon ở Erfurt mùa thu 1808. Khi ấy quan hệ Nga Pháp vì các vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Lan đã có dấu hiệu xấu đi. Nội bộ cung đình Nga phản đối chuyến đi hội kiến, nhưng Alexander có chủ trương riêng: nước Nga chưa đủ sức, vẫn phải giả vờ đồng ý đề nghị của Napoléon, nên bất chấp mọi phản đối lên đường. Dọc đường ông chân thành nói với nguyên soái Lannes ra đón rằng tôi rất quý hoàng đế Napoléon, nhất định phải tận dụng mọi cơ hội để bày tỏ lòng mình. Đến Erfurt ông càng khéo ăn nói, hết lời nịnh hót, suốt hai tuần gặp gỡ không rời Napoléon nửa bước. Một lần xem kịch Oedipe của Voltaire, khi nữ diễn viên nói câu kết giao với bậc lớn thật là hạnh phúc thượng đế ban, Alexander nhanh trí đứng dậy bắt tay Napoléon nói: ở đây lúc nào tôi cũng thấy rõ điều đó. Trong cuộc hội đàm ấy, bề ngoài Alexander rất ngoan ngoãn nghe theo Napoléon, nhưng với lợi ích căn bản của nước Nga ông không nhường một bước, rốt cuộc hai bên ký hiệp ước đồng minh lấp lửng nước đôi. Năm 1812, Alexander cho rằng nước Nga đã chuẩn bị xong chiến tranh liền gửi Napoléon một thông điệp mà Pháp không thể chấp nhận, cố ý chọc Napoléon tức giận đưa quân sang Nga, để bị người Nga đánh bại. Sau chiến thắng ấy, ông đắc ý nói Napoléon đã đánh giá sai về tôi nên rơi vào chỗ bất hạnh.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Âm Dương Kinh.