Mua chuộc lòng người, coi cấp dưới là cái đầu, tránh chỗ cao nhất và thu nạp hiền tài

Mua chuộc để khống chế, bỏ qua thù cũ để dùng người

Cuối thế kỷ năm, sau khi Tây La Mã diệt vong, đế quốc Byzantine ở phía đông bị các man tộc vây quanh. Man tộc chỉ những dân không phải Hy Lạp hay La Mã, kinh tế lạc hậu nhưng sức đánh dữ dội và hay tổ chức cướp quanh vùng. Trước mối đe dọa ấy, Byzantine một mặt vỗ về: thuê một số man tộc giữ biên cương, ban cho các thủ lĩnh quan hàm, huân chương, đất đai, tiền của, gả tiểu thư quý tộc cho họ, khuyến khích con cái họ vào làm quan trong cung, đồng thời giữ những người ấy làm con tin để khống chế thủ lĩnh. Họ còn cho nơi lánh nạn đến kẻ thua trong cuộc tranh chấp gia tộc ở các nước chư hầu. Mặt khác, để các man tộc không lớn mạnh đến mức khó điều khiển, họ dùng kế ly gián, gây xích mích cho các bên giết nhau: lúc xúi người Hungari đánh người Bungari, lúc kích người Avar đánh người Hung Nô; để bắt người Vandal khuất phục thì kéo người Đông Goth về phía mình, về sau lại nhờ người Franc đánh tan Đông Goth. Gặp kẻ địch mạnh mà vừa không mua chuộc được, vừa không đủ sức mạnh khuất phục, họ dùng sách lược bao vây chính trị và kinh tế; thời Justinianus (527 đến 565) họ xúi nhiều nước bao vây Ba Tư.

Các chuyện đóng cửa, ngừng hoạt động, sáp nhập, chuyển nhượng và thu mua lẫn nhau giữa xí nghiệp là hiện tượng bình thường trong cạnh tranh, ở đây thị trường quyết định tất cả. Nhưng thu mua tài sản và xí nghiệp về rồi, làm sao đồng thời thu phục được lòng người của xí nghiệp ấy, việc này cần trí tuệ. Có ông chủ thiếu tinh thần nhân đạo, mua xong là sa thải hàng loạt nhân viên cũ. Có ông chủ khéo hơn, phân loại nhân viên một cách có ý thức. Một là để những người cốt cán phát huy tinh thần sáng tạo lớn hơn trước. Hai là cho những người bị chèn ép, bài xích trong xí nghiệp cũ có dịp mở mày mở mặt, phát huy tài năng. Ba là với những người chưa đạt yêu cầu thì bồi dưỡng huấn luyện theo vị trí và ngành nghề, giúp họ hiểu muốn khỏi mất cơm áo thì phải làm gắng gấp bội.

Sáp nhập, thu mua thông thường đều có yếu tố kẻ thích hợp thì sống, kẻ thắng làm vua. Những người mới vào công ty bạn trước kia phần nhiều là đối thủ, có khi từng muốn quật bạn, từng sinh thù oán. Thường thì người từng làm nhiều điều xấu nhất với bạn, từng khiến bạn nhức đầu nhất, về sau lại có thể là trợ thủ đắc lực nhất, vì năng lượng của họ khi chống bạn đã lộ ra. Muốn dùng tốt những người này phải coi họ là của cải của mình; chỉ cần quay mũi súng thống nhất ra ngoài thì sức sát thương của họ mạnh hơn người khác nhiều.

Trong lịch sử nước Anh, Charles, vị vua chỉ theo ý mình, lên ngôi năm 1189, từng dấy loạn chống cha là Henry Đệ nhị, và từng chạm trán trong một ngõ hẻm với dũng sĩ trung thành của cha là Marshall, hai bên đấu nhau bằng lưỡi lê. Charles thất thế liền kêu lên xin tha mạng. Marshall quay mũi giáo đâm chết con ngựa của ông, khinh bỉ nói không cần ta giết ngươi, ma quỷ sẽ giết ngươi. Bị sỉ nhục như thế mà khi lên ngôi, Charles không nhắc thù xưa. Nhắc đến chuyện cũ, ông vẫn giữ nét mặt trang trọng, không để lộ hận. Đúng lúc Marshall và bạn bè lo tai họa giáng xuống đầu, ông tuyên bố giữ nguyên mọi chức vụ và vinh dự của Marshall, còn cử ông sang Scotland làm đại diện chính vụ.

Cấp dưới là cái đầu, đừng chỉ coi là chân tay

Có vị vua nói rằng vương quốc là thân thể, còn các quan tòa là cánh tay phải, và nếu cánh tay ấy hoại thư thì cánh tay trái phải chặt nó đi.

Làm lãnh đạo, ngoài điều khiển người dưới, việc quan trọng hơn là phát huy tác dụng của họ và đánh thức sự sáng tạo. Hãy coi cấp dưới là những cái đầu cùng bạn nghĩ vấn đề và dựng tương lai, đừng coi họ chỉ là tay chân, chỉ dùng sức mà không dùng suy nghĩ của họ. Henry Đệ tứ của Pháp, ở ngôi từ 1589 đến 1610, để giữ uy tín không lấy ý chí cá nhân thay pháp luật. Một lần ông triệu tập các quan tòa và khuyên răn: nay ta muốn làm một quốc vương xứng với danh hiệu ấy, ta nói với tư cách quốc vương, yêu cầu phải vâng theo; đúng, quan tư pháp là cánh tay phải của ta, nhưng nếu cánh tay phải mắc bệnh hoại thư thì cánh tay trái phải chặt nó. Ông cũng nói với các bề tôi: ta là quốc vương của các khanh, là đầu não; vương quốc là thân thể, vinh dự của các khanh là gánh nhiệm vụ của tứ chi, phục tùng thân thể và bổ sung máu thịt, xương cốt cùng mọi thứ liên quan.

Đừng đứng ở chỗ cao nhất

Người con thứ hai viết thơ can cha đừng đến tầng cao nhất của lầu ngọc, và người cha đọc xong thì nổi giận.

Viên Thế Khải sau khi cướp quyền lãnh đạo cách mạng Tân Hợi còn tiến thêm một bước, từ tổng thống lên làm hoàng đế, một việc rất ngu. Người con trai thứ hai của ông làm thơ khuyên cha đừng làm thế; Viên Thế Khải xem xong giận vô cùng. Trong thơ có hai câu: nơi cao có nhiều gió mưa, đừng lên tầng cao nhất của lầu ngọc.

Cự lân cao xứ đa phong vũ, mạc đáo quỳnh lâu tối thượng tầng.

Ý đó lấy từ Kinh Dịch. Mỗi quẻ có sáu hào; hào đầu gọi là sơ, hào cuối gọi là thượng, hào dương ở trên cùng gọi thượng cửu, hào âm gọi thượng lục. Cửu ngũ, tức hào dương thứ năm của quẻ Càn, nằm ở giữa quẻ ngoại, chọn chỗ giữa thì đúng, sự việc chọn chỗ giữa thì được, lên đến đỉnh thì không đúng, không còn chỗ ngẩng đầu cũng không đúng. Kinh Dịch dạy ta chọn vị trí chính giữa. Xem vận có may không là xem có được thời không, có được chỗ giữa không; được thì đâu cũng đúng, không được thì chỗ nào cũng sai. Đến hào thượng cửu là cang long hữu hối: rồng bay đến chỗ cao tột, cao mà không có ngôi vị, sang mà không có dân. Hoàng đế tự xưng cô gia, quả nhân, vị trí lên đến chỗ cao nhất thì rất cô độc, nghe toàn lời hay, nghe mãi cũng phát chán. Người cao tuổi nói chuyện cũng thường than ngày nay chẳng còn mấy người nói chuyện được; đó cũng là rồng lên cao hối hận, tiến lui đều khó. Đi đến đâu cũng được gọi là cụ, mời ngồi ở trên, ấy cũng là cang long hữu hối. Chữ hối ở đây không chỉ là hối hận mà còn có nghĩa xúi quẩy. Nghĩa là việc gì cũng không nên làm đến đường cùng, đến đỉnh sẽ có hối hận, đau khổ và phiền não ập tới. Trong lịch sử, Đường Huyền Tông tốt biết bao, đến lúc nhường ngôi cho con thì cảnh ngộ trở nên bi thảm.

Thắng lợi của cuộc chiến giành độc lập ở Mỹ làm vang danh lục quân, và lúc ấy quân đội nhớ đến Washington, người được dân Mỹ ca ngợi là cứu tinh, như bậc thần thánh. Tháng năm 1782 thượng tá Nicholas gửi Washington một lá thư dài mười bảy trang, nêu đủ thói hư tật xấu của xã hội Mỹ và đổ lỗi cho chế độ cộng hòa, rồi viết rằng người dẫn mọi người đến thắng lợi trong chiến tranh cũng nên dẫn họ tiến thuận lợi trên đường hòa bình. Vì có người lẫn chính thể quân chủ với bạo chính, nên trước hết có thể trao cho người đứng đầu một tước hiệu ôn hòa, đợi điều kiện chín muồi thì gọi là quốc vương. Rõ ràng đó là lá thư muốn khuyên Washington làm vua. Washington ngửi ra mùi buồn nôn trong từng chữ, lòng xáo trộn. Ngày hai mươi hai tháng năm ông viết thư đáp, lời lẽ nghiêm khắc từ chối: tôi đọc ý kiến của ông mà vừa ngạc nhiên vừa kinh hãi, xin tin rằng trong chiến tranh không có biến cố nào như ông nói, và suy nghĩ này trong quân đội càng làm tôi đau khổ. Ông nói mình cực kỳ căm ghét và nghiêm khắc quở trách, không hiểu mình đã có hành động nào khiến ông ta dám đưa ra lời thỉnh cầu ấy, và cho rằng lời thỉnh cầu này đang thai nghén tai nạn lớn nhất cho đất nước. Nếu ông còn nghĩ đến cha ông, đến bản thân, đến con cháu, hoặc còn tôn trọng tôi, thì hãy gạt hết những ý nghĩ này khỏi lòng, từ nay đừng nêu những ý kiến tương tự nữa với bất cứ ai.

Thu nạp bậc hiền tài hàng đầu

Một chủ hãng nói rằng đối thủ cứ lấy hết nhà xưởng máy móc của ông đi, chỉ xin đừng lấy người, và sau ba năm ông sẽ dựng lại tất cả.

Muốn lập sự nghiệp lớn thì phải biết vận dụng trí tuệ của người khác, lấy tài của họ dùng cho mình. Ông chủ một công ty lớn ở Mỹ có tài sản một tỷ rưỡi đô la từng nói với bên ngoài: tôi tin người cạnh tranh có lấy hết tài sản, nhà xưởng, máy móc của tôi cũng được, chỉ cần họ đừng chiêu mộ hết nhân tài của tôi, ba năm sau tôi sẽ phục hồi mọi thứ đã mất. Câu ấy cho thấy việc dùng người quan trọng thế nào. Có người bản thân học vấn và trí tuệ chẳng bao nhiêu, nhưng giỏi dùng trí tuệ của người khác nên sự nghiệp thành công. Theo thống kê của một tờ báo cải cách, từ khi mở cửa đến nay, trong thế hệ đầu của các xí nghiệp nông dân, hơn một nửa chủ có học vấn từ trung học cơ sở trở xuống. Ở Ôn Châu, nhiều ông chủ xí nghiệp gia đình chẳng có học vấn gì, còn nhân viên kỹ thuật họ mời về làm chuyên gia đều có trình độ từ đại học trở lên. Ở khu công nghiệp Xà Khẩu, Thâm Quyến, ông chủ trông cục mịch, còn giám đốc, nhân viên kinh doanh, quản lý, chủ nhiệm các bộ môn, người phụ trách các công đoạn đều là tiến sĩ, thạc sĩ.

Người lãnh đạo biến ý chí của mình thành hành động tập thể của người dưới quyền là đã thể hiện trí tuệ, dùng người là trí tuệ lớn nhất, như Lưu Bang trong lịch sử Trung Quốc. Dùng người đòi nhiều kinh nghiệm, trong đó có một điều: phải tôn trọng cấp dưới. Benjamin Disraeli, vị thủ tướng nổi tiếng của Anh và nhà hùng biện xuất chúng, lần đầu được bầu làm nghị sĩ, diễn thuyết trong nghị viện bị cả hội trường cười chê mà không nản. Mấy hôm sau ông lại diễn thuyết khô khan một lần nữa, vẫn sĩ diện hão và trẻ con, rất tự đắc với tài hùng biện của mình, rồi lại bị đa số nghị sĩ phẫn nộ và chê cười, vì ông làm tổn thương lòng tự trọng của họ. Từ đó ông bớt thái độ cho mình nhất đời, cố giữ lòng tự tôn của người khác, và lần diễn thuyết sau giành được tiếng hoan hô của cả hội trường; địa vị chính trị của ông ngày càng vững. Người lớn luôn khiến người nghe thấy hào khí của chính họ. Bà Roca Merre, người nói chuyện nổi tiếng nước Pháp, lúc nào cũng khiến đối phương hài lòng. Muốn giữ quan hệ hữu hảo thì nên lưu tâm giữ lòng tự tôn của người khác.

Vua đường sắt của Mỹ, Halimond, được hầu hết viên chức xem như Bồ Tát, coi là nhân vật vĩ đại, vì tài năng xuất sắc, và quan trọng hơn là ông giỏi dùng người, nhiều kinh nghiệm xử thế, nhận ra rõ ràng ai có tài rồi cất nhắc họ, nên người hiền tài trong số cấp dưới đều được khích lệ. Người sáng lập sự nghiệp nên đừng đặt mình lên trước mà luôn cân nhắc việc đặt sự nghiệp trước cá nhân.

Tổng thống Wilson tập hợp nhiều tham mưu và cố vấn giỏi, nhưng người lay động được ông chỉ có thượng tá Hens. Các cố vấn khác có ý kiến hay nhưng không được dùng, còn ý kiến của Hens thì Wilson hầu như đều nhận. Hens nói: phương pháp tốt nhất để biết Tổng thống sắp một kế hoạch là gây được hứng thú của ông, và phải làm sao cho ông thấy đó chính là kế hoạch của ông mới được. Một lần Hens đến Nhà Trắng bàn một chính sách, Tổng thống có vẻ không tán thành, Hens cố ý nói sang chuyện khác, không tranh luận nữa. Ít hôm sau, Tổng thống lại đem chính đề án ấy ra nói như do chính mình quyết định. Hens không chỉ ám thị Tổng thống mà còn là ngọn đèn soi sáng cho ông. Mùa xuân 1914, để ngăn Thế chiến nổ ra, Wilson phê bốn chữ vào kế hoạch lớn của Hens: cẩn thận chấp hành. Sang năm sau, Hens từ Paris viết thư cho Tổng thống, coi kế hoạch năm ngoái hoàn toàn là kế hoạch do Wilson quyết định; khi hội đàm với ngoại trưởng Pháp, ông còn trình bày nó như tầm nhìn và dũng khí của Tổng thống, giải thích tỉ mỉ. Ngôi sao trí tuệ số một của các nhà chính trị Mỹ ấy có ảnh hưởng lớn như vậy nhờ tâm đắc phương pháp ám thị.

Trên đời nhiều người không muốn nói thẳng sở thích của mình. Nếu bảo họ dùng một công cụ nào đó để tăng hiệu suất, họ có thể nhất thời không nghe; còn ám thị rằng công cụ ấy thật sự tăng hiệu suất thì họ sẽ tự nêu ý kiến. Nhất là những việc liên quan đến cải thiện chế độ và cải tiến cách sản xuất, phải xem tình hình đối phương rồi mới chọn cách ứng phó, đó là thượng sách. Muốn người khác nhận và thực hành kế hoạch của bạn, hãy để họ thấy kế hoạch ấy do chính họ nghĩ ra; hay hơn nữa là cũng quy luôn thành tích cho họ.

Moncey, người có ảnh hưởng lớn trong giới tạp chí Mỹ, vốn vươn lên từ cảnh nghèo xơ xác, rất có kinh nghiệm làm rung động lòng người. Từ khi tai phải của đồng nghiệp Leeder bị hỏng, ở đâu ông cũng không ngồi bên phải người ấy: ở văn phòng, ở nhà, trong xe, trên đường, trong phòng ăn, ông luôn ngồi bên tai trái dễ nghe của Leeder. Như nhiều người thành công khác, ông rất chú ý đến cả công việc của người dưới, nên đứng ở vị trí lãnh đạo mà vẫn được mọi người quanh mình tôn trọng. Một nhà chính trị lớn của Anh viết rằng muốn người ta yêu mến chứ không chán ghét thì đừng quên chiều lòng ham chuộng hão huyền của họ; thấy dáng điệu kỳ quặc của người khác mà buồn cười là đã làm nhục người ấy; trong lòng nếu có ý làm người ta thích thú mà không gây chán ghét thì sẽ có rất nhiều bạn. Ông chủ hàng thực phẩm Lewis ở New York cũng cho rằng làm khách hài lòng là nhiệm vụ hàng đầu của nhân viên bán hàng, dù việc nhỏ cũng phải chịu khó: khi đứa trẻ được mẹ nhờ trả tiền hàng, nếu có tiền lẻ thối lại thì phải gói tiền lẻ bằng giấy rồi mới đưa cho em, để đi đường khỏi rơi mất. Nhân viên làm việc tỉ mỉ như thế thì khách của cửa hàng ắt ngày càng đông.

Một chàng thanh niên làm trong sở giao dịch của vua thép Gay, khó khăn lắm mới được bổ nhiệm giám đốc cửa hàng nhánh, nhưng trước ngày nhận chức lại mặc bộ quần áo không đúng khuôn phép nên mất chức. Với vua thép, một giám đốc mà đến việc ăn mặc cũng không quan tâm thì sao được. Giáo sư chủ nhiệm khoa thương mại đại học Harvard nói: nếu ông chủ không thích người đeo cà vạt đỏ thì bạn phải ghi nhớ trong lòng; chuyện tưởng nhỏ mà thật ra rất quan trọng. Vì thế, trong việc nhỏ cũng phải nhớ và để ý mong muốn, khuynh hướng của người khác, thể hiện hoặc làm thỏa mãn nó, như thế chắc giành được thiện cảm và tín nhiệm của họ.

Làm tốt quan hệ với cấp dưới để phát huy cấp dưới thì ai cũng hiểu, nhưng vẫn phải thu nạp bậc nhân tài hàng đầu. Không phải người dưới quyền càng đông thì sự nghiệp càng phát đạt, mà nhân tài càng nhiều thì sự nghiệp mới phát đạt. Có lúc chỉ vài nhân tài đỉnh cao đã hơn cả thiên binh vạn mã: khi Tiền Học Sâm từ Mỹ về Trung Quốc, giới khoa học Mỹ cho rằng năng lực của ông ít nhất lớn hơn hai sư đoàn lục quân mấy vạn người. Sau khi Thế chiến thứ hai nổ ra, để giữ nước cường thịnh, biện pháp hữu hiệu nhất của Mỹ là không tiếc tiền mời các nhà khoa học, nghệ sĩ, chuyên gia, học giả hàng đầu từ châu Âu, nhất là từ Đức, sang Mỹ. Những người ấy xa chiến trường châu Âu, sống trong hoàn cảnh tương đối hòa bình nên phát huy hết tài hoa, giúp Mỹ không chỉ thắng trong Thế chiến thứ hai mà từ đó đến nay còn giữ vị trí dẫn đầu thế giới.

Hai trăm năm trước, Tổng thống khai quốc Washington dựng chính phủ liên bang đầu tiên của Mỹ từ con số không. Nội các của ông được dựng qua suy tính kỹ, mục tiêu là thu những nhân vật hàng đầu của nước Mỹ vào chính phủ. Khi lập các nhóm chính phủ, ông chọn người ngay thẳng, công bằng, đồng thời chú ý quan hệ các mặt để giữ cân bằng cần thiết. Trong thư trả lời lời xin chức cho phu nhân một vị tướng bị thương trong chiến tranh giành độc lập, ông viết: tôi phải tìm hiểu cá tính và nguyện vọng của từng người để quyết định từng việc cụ thể, căn cứ tình hình tường tận nhất có thể biết và phán đoán chung về nhân cách, điều kiện từng người, rồi giới thiệu người xuất sắc nhất vào các bộ phận; bất kể kết quả ra sao, ngoài lợi ích công chúng tôi không có suy nghĩ nào khác. Người cháu muốn bác làm tổng thống kiếm cho một chức cảnh sát vùng, ông nghiêm khắc từ chối và răn: người khổng lồ trăm mắt đang nhìn bác chằm chằm, ưu tiên bạn bè hay người thân sẽ bị coi là sai trái và không việc gì thoát được. Trong nội các ông tập hợp những người ngay thẳng, công bằng và có tài như Jefferson ở bộ ngoại giao, Knox ở bộ lục quân, Hamilton ở bộ tài chính, Jay làm chánh án tối cao, Randolph làm tổng cảnh sát trưởng. Một nhà sử học so cách dùng người của Washington với Napoléon: các nguyên soái của Napoléon chứng minh thiên tài dùng người của ông, Washington cũng có tài chọn như thế; các tướng ông tin cậy đều kiệt xuất, các nhà chính trị bàn việc cùng ông đều nổi bật trong lịch sử.

Nguồn: Tư Mã Sơn Nhân, Âm Dương Kinh.